Dobrowolne poddanie się karze i skazanie bez rozprawy

Na czym polega dobrowolne poddanie się karze?

W opisanej sytuacji chodzi nie o „wyrok wydany na komisariacie”, lecz o porozumienie procesowe zawierane na etapie postępowania przygotowawczego. W praktyce najczęściej przybiera ono formę wniosku prokuratora o wydanie wyroku skazującego i orzeczenie uzgodnionej z oskarżonym kary lub środka karnego bez przeprowadzania rozprawy, o którym mowa w art. 335 § 1 ustawy z 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego.

Zgodnie z art. 335 § 1 Kodeksu postępowania karnego prokurator może umieścić taki wniosek w akcie oskarżenia w sprawie o występek zagrożony karą nieprzekraczającą 15 lat pozbawienia wolności, jeżeli:

• okoliczności popełnienia przestępstwa nie budzą wątpliwości,
• postawa oskarżonego wskazuje, że cele postępowania zostaną osiągnięte.

To oznacza, że samo przyznanie się do winy nie wystarcza. Potrzebny jest jeszcze materiał dowodowy, który pozwala prokuratorowi uznać sprawę za dostatecznie wyjaśnioną.

Czy po uzgodnieniu z prokuratorem odbywa się jeszcze rozprawa?

Nie zawsze. Jeżeli prokurator skieruje do sądu akt oskarżenia z wnioskiem z art. 335 Kodeksu postępowania karnego, sąd może rozpoznać sprawę bez klasycznej rozprawy. Tryb postępowania reguluje przede wszystkim art. 343 Kodeksu postępowania karnego.

Sąd nie jest jednak związany samym faktem porozumienia stron. To sąd bada, czy zostały spełnione przesłanki ustawowe i czy uzgodniona kara jest dopuszczalna. Jeżeli sąd nie uwzględni wniosku, sprawa trafia do rozpoznania na zasadach ogólnych. Wynika to z art. 343 § 7 Kodeksu postępowania karnego.

W praktyce więc stwierdzenie, że „dalsza procedura nie przewiduje rozprawy”, bywa prawdziwe tylko wtedy, gdy sąd zaakceptuje wniosek. Do tego momentu nie ma jeszcze pewności, że zapadnie wyrok dokładnie zgodny z ustaleniami z prokuratorem.

Czy można „zmienić zdanie” i cofnąć zgodę?

Co do zasady tak, ale tylko do pewnego momentu i zależy to od etapu sprawy. Kodeks postępowania karnego nie reguluje tej kwestii jednym prostym przepisem typu „można cofnąć zgodę do dnia X”, dlatego w praktyce znaczenie ma stadium postępowania i to, czy sąd już rozstrzygnął o wniosku.

Jeżeli uzgodnienie z prokuratorem nastąpiło na etapie przygotowawczym, a sąd jeszcze nie uwzględnił wniosku z art. 335 Kodeksu postępowania karnego, oskarżony powinien jak najszybciej złożyć wyraźne oświadczenie o cofnięciu zgody na proponowaną karę i na rozpoznanie sprawy w tym trybie. Najbezpieczniej zrobić to na piśmie skierowanym do prokuratora i do sądu, jeśli akt oskarżenia został już wniesiony.

Podstawą jest tu sam charakter porozumienia procesowego z art. 335 § 1 Kodeksu postępowania karnego – skoro wniosek ma obejmować karę „uzgodnioną z oskarżonym”, brak zgody oskarżonego powinien przekreślać możliwość utrzymania tego trybu.

Jeżeli jednak sąd wyda już wyrok, cofnięcie zgody nie działa jak automatyczne anulowanie sprawy. Wtedy trzeba oceniać, czy są podstawy do wniesienia środka odwoławczego i jaki jest zakres dopuszczalnego zaskarżenia.

Czy kara uzgodniona z prokuratorem może być za wysoka?

Tak. Samo to, że oskarżony zgodził się na określoną karę, nie oznacza jeszcze, że jest ona korzystna albo proporcjonalna. W praktyce wiele osób zgadza się na propozycję z obawy przed surowszym rozstrzygnięciem w zwykłym procesie, choć każdą sprawę trzeba oceniać indywidualnie.

W opisanym stanie faktycznym trzeba byłoby przeanalizować m.in.:

• dokładną kwalifikację prawną czynu,
• czy rzeczywiście zgromadzony materiał dowodowy nie budzi wątpliwości,
• czy oskarżona była wcześniej karana,
• czy szkoda została naprawiona albo czy pokrzywdzony został zaspokojony,
• czy istnieją podstawy do łagodniejszej reakcji karnej, np. grzywny albo ograniczenia wolności, jeżeli pozwala na to przepis sankcyjny i stan sprawy.

Warto też pamiętać, że w trybie art. 343 § 1 Kodeksu postępowania karnego sąd, uwzględniając wniosek z art. 335, może orzec uzgodnioną karę lub środek karny, a w granicach przewidzianych przez ustawę możliwe są rozwiązania łagodniejsze niż w zwykłym toku postępowania. Nie oznacza to jednak, że każda propozycja prokuratora jest automatycznie „promocyjna”.

Zobacz również:

dobrowolne poddanie w wypadku drogowym

Jaka jest rola sądu przy skazaniu bez rozprawy?

Sąd nie pełni wyłącznie funkcji formalnej. Zgodnie z art. 343 Kodeksu postępowania karnego bada on, czy uwzględnienie wniosku jest dopuszczalne. W razie potrzeby może uzależnić akceptację wniosku od dokonania zmian zaakceptowanych przez oskarżonego i prokuratora, a także od naprawienia szkody lub zadośćuczynienia, jeżeli pozwala na to stan sprawy.

Jeżeli sąd dojdzie do wniosku, że kara jest nieadekwatna albo przesłanki z art. 335 Kodeksu postępowania karnego nie zostały spełnione, może nie uwzględnić wniosku. Wtedy sprawa jest kierowana do normalnego rozpoznania.

Warto odróżnić ten tryb od wniosku składanego już przed sądem przez oskarżonego na podstawie art. 387 Kodeksu postępowania karnego. To inna instytucja, choć w praktyce bywa potocznie również nazywana dobrowolnym poddaniem się karze. Jeżeli interesuje Cię sytuacja, gdy padło stwierdzenie, że przyjęto dobrowolne poddanie a wymuszenie lub inne uzgodnienie na etapie sądowym, trzeba osobno sprawdzić, czy chodzi o art. 335 czy art. 387 Kodeksu postępowania karnego.

Warunkowe zawieszenie wykonania kary – co to oznacza?

Jeżeli sąd orzekł karę pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania, to skazany nie trafia od razu do zakładu karnego. Musi jednak przestrzegać prawa i obowiązków nałożonych wyrokiem przez cały okres próby.

Podstawowe zasady warunkowego zawieszenia wykonania kary wynikają obecnie z art. 69–75 ustawy z 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny. Konkretne skutki zależą jednak od daty czynu i daty wyroku, bo przepisy o zawieszeniu kary były w ostatnich latach wielokrotnie zmieniane. Dlatego w indywidualnej sprawie trzeba zawsze sprawdzić, która wersja ustawy ma zastosowanie zgodnie z art. 4 § 1 Kodeksu karnego.

Samo zawieszenie nie oznacza bezkarności. Naruszenie warunków próby może prowadzić do zarządzenia wykonania kary, czyli do faktycznego obowiązku jej odbycia. O praktycznych skutkach prawomocnego wyroku warto przeczytać także w materiale: wykonanie kary po wyroku.

Kiedy sąd musi zarządzić wykonanie kary?

Najważniejszy przypadek obligatoryjnego „odwieszenia” kary wynika z art. 75 § 1 Kodeksu karnego. Sąd zarządza wykonanie kary, jeżeli skazany w okresie próby popełnił podobne przestępstwo umyślne, za które prawomocnie orzeczono karę pozbawienia wolności.

Muszą więc łącznie wystąpić trzy warunki:

1. nowy czyn został popełniony w okresie próby,
2. jest to przestępstwo umyślne podobne do poprzedniego,
3. za ten nowy czyn zapadł prawomocny wyrok z karą pozbawienia wolności.

Dopiero spełnienie wszystkich tych przesłanek uruchamia obowiązek sądu z art. 75 § 1 Kodeksu karnego. Nie wystarcza samo wszczęcie nowej sprawy, sam zarzut ani samo skazanie na grzywnę.

Kiedy sąd może, ale nie musi, odwiesić karę?

Zgodnie z art. 75 § 2 Kodeksu karnego sąd może zarządzić wykonanie kary, jeżeli skazany w okresie próby rażąco narusza porządek prawny. Przepis jako przykłady wskazuje sytuacje, gdy skazany:

• popełnił inne przestępstwo niż określone w art. 75 § 1 Kodeksu karnego,
• uchyla się od uiszczenia grzywny,
• uchyla się od dozoru,
• nie wykonuje nałożonych obowiązków,
• nie wykonuje orzeczonych środków karnych, kompensacyjnych lub przepadku.

To bardzo ważne praktycznie: nie każde naruszenie prawa oznacza automatyczne odwieszenie. Przykładowo jednorazowe wykroczenie nie musi prowadzić do zarządzenia wykonania kary, ale jeśli zachowanie pokazuje lekceważenie porządku prawnego lub obowiązków probacyjnych, ryzyko istotnie rośnie.

Sąd może też zarządzić wykonanie kary na podstawie art. 75 § 3 Kodeksu karnego, jeżeli skazany po wydaniu wyroku, lecz przed jego uprawomocnieniem się, rażąco narusza porządek prawny, w szczególności popełnia przestępstwo.

Co to jest przestępstwo podobne?

Definicję zawiera art. 115 § 3 Kodeksu karnego. Zgodnie z tym przepisem przestępstwami podobnymi są:

• przestępstwa należące do tego samego rodzaju,
• przestępstwa popełnione z zastosowaniem przemocy lub groźby jej użycia,
• przestępstwa popełnione w celu osiągnięcia korzyści majątkowej.

Ocena, czy nowy czyn jest „podobny”, zależy od konkretnego stanu faktycznego i kwalifikacji prawnej obu czynów. Nie zawsze chodzi o ten sam artykuł Kodeksu karnego. Czasem będą to różne przepisy, ale chroniące to samo dobro prawne albo popełnione w celu osiągnięcia korzyści majątkowej.

Dlatego na pytanie, czy odwieszenie następuje „tylko z tego samego paragrafu”, odpowiedź brzmi: nie. Ustawa nie wymaga tożsamości przepisu. Wymaga podobieństwa w rozumieniu art. 115 § 3 Kodeksu karnego.

Zobacz również:

dobrowolne poddanie w K.k.s.

W jakim terminie można zarządzić wykonanie kary?

Co do zasady ograniczenie czasowe wynika z art. 75 § 4 Kodeksu karnego. Zarządzenie wykonania kary nie może nastąpić później niż w ciągu 6 miesięcy od zakończenia okresu próby. Jeżeli więc ten termin upłynie, sąd traci możliwość skutecznego zarządzenia wykonania zawieszonej kary na tej podstawie.

W praktyce trzeba jednak sprawdzić dokładne daty: początek i koniec okresu próby, datę prawomocności nowego wyroku, a także to, czy sąd wszczął postępowanie incydentalne w odpowiednim czasie.

Jak wygląda to w sprawie z art. 306 Kodeksu karnego?

W opisie sprawy wskazano art. 306 Kodeksu karnego, czyli usuwanie, podrabianie lub przerabianie znaków identyfikacyjnych, daty produkcji albo daty przydatności towaru lub urządzenia. To występek, więc co do zasady może on podlegać procedurze z art. 335 Kodeksu postępowania karnego, o ile są spełnione ustawowe warunki tego trybu.

Nie da się jednak uczciwie ocenić, czy uzgodniona kara była za wysoka, bez znajomości akt sprawy: wartości towaru, skali działania, motywu, ewentualnej szkody, wcześniejszej karalności i tego, czy czyn miał charakter jednorazowy czy powtarzalny.

FAQ

Czy podpisanie zgody u prokuratora oznacza już prawomocny wyrok?

Nie. W trybie z art. 335 Kodeksu postępowania karnego potrzebne jest jeszcze rozstrzygnięcie sądu. Samo uzgodnienie z prokuratorem nie zastępuje wyroku.

Czy sąd może nie zgodzić się na karę uzgodnioną z prokuratorem?

Tak. Jeżeli sąd uzna, że przesłanki z art. 335 Kodeksu postępowania karnego nie są spełnione albo kara jest nieodpowiednia, może nie uwzględnić wniosku i skierować sprawę do zwykłego rozpoznania.

Czy do odwieszenia kary wystarczy wykroczenie?

Nie automatycznie. Wykroczenie samo w sobie nie spełnia przesłanek z art. 75 § 1 Kodeksu karnego. W pewnych sytuacjach może jednak zostać ocenione jako element rażącego naruszania porządku prawnego z art. 75 § 2 Kodeksu karnego.

Czy nowe przestępstwo musi być z tego samego artykułu?

Nie. Musi być „podobne” w rozumieniu art. 115 § 3 Kodeksu karnego, a to nie wymaga identycznej kwalifikacji prawnej.

Czy po wydaniu wyroku można jeszcze coś zrobić?

To zależy od treści wyroku, pouczeń i etapu sprawy. Po wydaniu wyroku możliwości są już bardziej ograniczone, dlatego warto od razu przeanalizować terminy do wniesienia środka odwoławczego i prawidłowość całej procedury.

Źródła

• art. 2 § 1, art. 335 § 1, art. 343 § 1 i § 7, art. 387 ustawy z 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego
• art. 4 § 1, art. 69–75, art. 115 § 3, art. 306 ustawy z 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny
• wyrok Sądu Najwyższego z 17 maja 2002 r., III KK 106/02