Pracownik kolektury przywłaszczył pieniądze – co mu grozi?

Na czym polega przywłaszczenie pieniędzy przez pracownika kolektury?

Opisane zachowanie polega na tym, że pracownik przyjmuje od klienta pieniądze za kupon, następnie unieważnia zakład, a zatrzymaną gotówkę traktuje jak własną. Z punktu widzenia prawa karnego najczęściej analizuje się tu przywłaszczenie cudzej rzeczy ruchomej albo sprzeniewierzenie, czyli przywłaszczenie rzeczy powierzonej. Pieniądze są w prawie karnym traktowane jak rzecz ruchoma, dlatego mogą być przedmiotem takiego czynu.

Podstawowy przepis to art. 284 Kodeksu karnego. Zwykłe przywłaszczenie jest zagrożone karą pozbawienia wolności do 3 lat, a sprzeniewierzenie rzeczy powierzonej – karą od 3 miesięcy do 5 lat. W wypadku mniejszej wagi kara może być znacznie łagodniejsza: grzywna, ograniczenie wolności albo pozbawienie wolności do roku. W praktyce kwalifikacja z art. 284 K.k. wymaga ustalenia, czy sprawca działał z zamiarem potraktowania cudzych pieniędzy jak własnych.

Nie można jednak automatycznie zakładać, że każda taka sprawa będzie przestępstwem. Przy pieniądzach o niewielkiej wartości w pierwszej kolejności trzeba sprawdzić obecny próg rozgraniczający wykroczenie od przestępstwa.

Przestępstwo a wykroczenie – znaczenie progu 800 zł

W aktualnym stanie prawnym art. 119 § 1 Kodeksu wykroczeń stanowi, że kto kradnie lub przywłaszcza sobie cudzą rzecz ruchomą, jeżeli jej wartość nie przekracza 800 zł, podlega karze aresztu, ograniczenia wolności albo grzywny. Oznacza to, że przy kwocie około 350 zł taka sprawa – przy założeniu, że chodzi o przywłaszczenie pieniędzy i nie występują dodatkowe kwalifikacje – będzie obecnie co do zasady wykroczeniem, a nie przestępstwem.

To ważna zmiana względem starszych opracowań. Dawniej w artykułach często pojawiał się próg 250 zł albo 500 zł. Obecnie dla kradzieży i przywłaszczenia cudzej rzeczy ruchomej właściwą granicą jest 800 zł. Różnica między wykroczeniem a przestępstwem ma praktyczne znaczenie dla rodzaju postępowania, możliwej kary i skutków wpisu w rejestrach.

Trzeba jednak uważać na kilka wyjątków praktycznych. Jeżeli pracownik powtarzał takie działania wiele razy, organy mogą badać, czy poszczególne kwoty należy oceniać łącznie. Jeżeli suma przekroczy 800 zł, kwalifikacja może być surowsza. Inaczej może być również wtedy, gdy materiał dowodowy wskazuje nie tylko na przywłaszczenie, lecz także na inne przestępstwo, np. oszustwo, fałszowanie dokumentów albo niszczenie dokumentów.

Co grozi pracownikowi kolektury?

Jeżeli sprawa zostanie zakwalifikowana jako wykroczenie z art. 119 Kodeksu wykroczeń, sprawcy może grozić areszt, ograniczenie wolności albo grzywna. W praktyce przy niewielkiej kwocie, jednorazowym czynie, naprawieniu szkody i braku wcześniejszych podobnych zdarzeń realne konsekwencje często sprowadzają się do grzywny oraz obowiązku zapłaty równowartości przywłaszczonego mienia, jeżeli szkoda nie została naprawiona.

Jeżeli natomiast organy uznają, że mamy do czynienia z przestępstwem z art. 284 Kodeksu karnego, zakres odpowiedzialności jest szerszy. Przy zwykłym przywłaszczeniu grozi kara pozbawienia wolności do 3 lat, przy sprzeniewierzeniu rzeczy powierzonej – od 3 miesięcy do 5 lat, a w wypadku mniejszej wagi – grzywna, ograniczenie wolności albo pozbawienie wolności do roku. Sąd może też orzec obowiązek naprawienia szkody na podstawie art. 46 Kodeksu karnego.

W opisanej sytuacji znaczenie może mieć młody wiek sprawcy. Osoba, która w chwili czynu nie ukończyła 21 lat i w chwili orzekania w pierwszej instancji nie ukończyła 24 lat, może być uznana za młodocianego. Wymierzając karę młodocianemu, sąd powinien kierować się przede wszystkim tym, aby sprawcę wychować. Nie oznacza to automatycznego odstąpienia od kary, ale jest to okoliczność łagodząca przy ocenie sprawy.

Czy brak szkolenia z obsługi terminala wyłącza odpowiedzialność?

Sam brak szkolenia nie wyłącza automatycznie odpowiedzialności. Jeżeli dowody pokazują, że pracownik świadomie przyjmował pieniądze, unieważniał kupony, niszczył wydruki i zatrzymywał gotówkę, organy mogą uznać, że działał umyślnie. Wtedy argument o braku szkolenia będzie miał ograniczone znaczenie.

Brak szkolenia może być jednak ważny, jeżeli z okoliczności wynika, że doszło do pomyłki technicznej, błędnego rozumienia procedury, braku świadomości skutków unieważnienia kuponu albo braku zamiaru zatrzymania pieniędzy. W sporach pracownik–pracodawca istotne są także dokumenty, procedury, zakres obowiązków i dowody z systemu; przydatny może być również materiał o podrobieniu podpisu pracownika w aktach osobowych.

Zniszczenie lub wyrzucenie kuponów i kopii

Wyrzucenie kopii unieważnień, raportów lub innych dokumentów nie powinno być bagatelizowane. Jeżeli takie wydruki są dokumentami w rozumieniu prawa karnego i pracownik nie miał prawa wyłącznie nimi rozporządzać, ich zniszczenie, ukrycie albo usunięcie może być oceniane także przez pryzmat art. 276 Kodeksu karnego. Przepis ten przewiduje grzywnę, karę ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do 2 lat.

Nie w każdej sprawie pojawi się odrębny zarzut zniszczenia dokumentu. Czasem wyrzucenie wydruków będzie miało głównie znaczenie dowodowe, bo może wskazywać na świadomość nieprawidłowości. Ostatecznie zależy to od rodzaju dokumentów, procedur obowiązujących w kolekturze i tego, czy dokumenty miały znaczenie dla rozliczeń.

Jak wygląda postępowanie po zawiadomieniu?

Jeżeli Totalizator Sportowy albo właściciel kolektury złoży zawiadomienie, Policja lub prokuratura najpierw sprawdzą podstawowe okoliczności: dokumenty rozliczeniowe, historię unieważnień, logi terminala, monitoring, zeznania osoby prowadzącej kolekturę oraz ewentualnie zeznania klientów. Dopiero na tej podstawie organy zdecydują, czy sprawa dotyczy wykroczenia, czy przestępstwa.

Pracownik może zostać wezwany na przesłuchanie. Wezwanie zwykle wskazuje organ, miejsce, termin i charakter czynności, ale nie zawsze od razu pozwala ocenić pełną kwalifikację sprawy. Jeżeli dana osoba ma być przesłuchana jako podejrzany, przed przesłuchaniem powinna zostać pouczona o prawach, w tym o prawie do odmowy składania wyjaśnień i prawie do korzystania z obrońcy.

Nie ma ogólnej zasady, że pracownik musi dostać osobne zawiadomienie o samym wszczęciu postępowania. W praktyce często dowiaduje się o sprawie z wezwania, kontaktu Policji albo przy przedstawieniu zarzutów. Gdy sprawa jest drobna i dotyczy wykroczenia, może zakończyć się szybciej, ale nie warto przyjmować mandatu lub podpisywać wyjaśnień bez zrozumienia konsekwencji.

Przyznanie się, skrucha i naprawienie szkody

Przyznanie się do winy, wyrażenie skruchy i szybkie naprawienie szkody mogą mieć istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia. Pokazują, że sprawca rozumie naganność czynu i ograniczają szkodę po stronie pokrzywdzonego. W sprawie o niskiej wartości mogą przemawiać za łagodniejszą reakcją organów.

Nie oznacza to jednak, że zawsze należy od razu składać pełne przyznanie. Pracownik powinien najpierw wiedzieć, czego dokładnie dotyczy sprawa, jaka kwota jest zarzucana, czy chodzi o jedno zdarzenie, czy serię zdarzeń, i jakie dowody zgromadzono. Przyznanie się do szerszego zakresu niż wynika z dowodów może niepotrzebnie pogorszyć sytuację.

Jeżeli sprawa zostanie potraktowana jako przestępstwo, możliwe mogą być tryby konsensualne, w tym skazanie bez rozprawy albo dobrowolne poddanie się karze. Wymaga to jednak spełnienia ustawowych warunków, braku wątpliwości co do okoliczności czynu i zwykle uzgodnienia kary z prokuratorem lub braku sprzeciwu uprawnionych uczestników postępowania.

Przedawnienie w sprawach sprzed lat

Jeżeli sprawa dotyczy zdarzenia sprzed wielu lat, trzeba koniecznie sprawdzić przedawnienie. Przy wykroczeniu karalność zasadniczo ustaje po roku od czynu, a jeżeli w tym czasie wszczęto postępowanie – po upływie 2 lat od zakończenia tego rocznego okresu. W praktyce oznacza to, że bardzo stare sprawy wykroczeniowe najczęściej nie mogą już zakończyć się ukaraniem.

Przy przestępstwie terminy są dłuższe. Dla zwykłego przywłaszczenia albo wypadku mniejszej wagi mogą wynosić co do zasady 5 lat, a dla sprzeniewierzenia rzeczy powierzonej – 10 lat. Wszczęcie postępowania w ustawowym terminie może ten okres przedłużyć. Dlatego w dawnej sprawie sama data czynu, data ewentualnego wszczęcia postępowania i kwalifikacja prawna mają kluczowe znaczenie.

FAQ

Źródła

• Kodeks karny – art. 46, art. 54, art. 101, art. 102, art. 115 § 9 i § 10, art. 276 oraz art. 284.
• Kodeks wykroczeń – art. 45 oraz art. 119.
• Kodeks postępowania karnego – art. 335, art. 338a oraz art. 387.