Zwrot rzeczy zatrzymanych przez prokuraturę

Kiedy rzeczy zatrzymane przez prokuraturę podlegają zwrotowi?

Zatrzymanie rzeczy w postępowaniu karnym jest dopuszczalne przede wszystkim wtedy, gdy dana rzecz może stanowić dowód w sprawie albo podlega zajęciu w celu zabezpieczenia kar majątkowych, środków karnych o charakterze majątkowym, przepadku, środków kompensacyjnych lub roszczeń o naprawienie szkody. Wynika to z art. 217 § 1 Kodeksu postępowania karnego.

Jeżeli dokumenty, pieniądze, nośniki danych, samochód albo inne przedmioty nie mają już znaczenia dla postępowania, organ powinien je zwrócić osobie uprawnionej. Art. 230 § 2 Kodeksu postępowania karnego stanowi, że zatrzymane rzeczy zwraca się niezwłocznie po stwierdzeniu ich zbędności dla postępowania karnego. Nie chodzi więc o dowolny termin liczony w tygodniach lub miesiącach, lecz o działanie bez nieuzasadnionej zwłoki.

Osobą uprawnioną do odbioru rzeczy nie zawsze jest osoba, od której rzecz faktycznie odebrano. Może to być właściciel, posiadacz uprawniony, pełnomocnik albo inna osoba, której prawo do rzeczy wynika z dokumentów lub okoliczności sprawy. Jeżeli powstanie spór co do własności rzeczy i organ nie ma dostatecznych danych, aby go rozstrzygnąć, zainteresowani mogą zostać odesłani na drogę procesu cywilnego.

Termin zatwierdzenia zatrzymania rzeczy lub przeszukania

Szczególne znaczenie ma sytuacja, w której zatrzymanie rzeczy albo przeszukanie nastąpiło bez uprzedniego polecenia sądu lub prokuratora, na przykład w trybie pilnym. Jeżeli w ciągu 7 dni od dnia czynności nie nastąpi jej zatwierdzenie, zatrzymane rzeczy należy niezwłocznie zwrócić osobie uprawnionej. Termin ten liczy się od dnia dokonania czynności, a nie od dnia, w którym osoba zainteresowana dowiedziała się o późniejszej decyzji organu.

Nie każda sprawa wygląda jednak tak samo. Jeżeli rzeczy wydano dobrowolnie na żądanie Policji albo innego uprawnionego organu działającego we własnym zakresie, osoba wydająca rzecz ma prawo niezwłocznie złożyć wniosek o sporządzenie i doręczenie postanowienia sądu lub prokuratora o zatwierdzeniu zatrzymania. O takim prawie trzeba ją pouczyć, a doręczenie powinno nastąpić w terminie 14 dni od zatrzymania rzeczy.

Jeżeli czynność była od początku dokonana na podstawie postanowienia sądu lub prokuratora, sama reguła 7-dniowego zatwierdzenia nie będzie podstawą do automatycznego zwrotu. W takiej sytuacji kluczowe jest to, czy rzeczy nadal są potrzebne dla postępowania albo zabezpieczenia majątkowego.

Wniosek o zwrot rzeczy zatrzymanych przez prokuraturę

Osoba zainteresowana nie musi biernie czekać na decyzję organu. Warto złożyć pisemny wniosek o zwrot rzeczy, zwłaszcza gdy prokuratura wskazała, że przedmioty nie zostały uznane za dowody rzeczowe albo gdy z przebiegu sprawy wynika, że nie są już potrzebne. Wniosek należy skierować do prokuratury prowadzącej albo nadzorującej postępowanie, podając sygnaturę sprawy.

We wniosku warto wskazać:

• jakich rzeczy dotyczy żądanie zwrotu, najlepiej według spisu, pokwitowania albo protokołu zatrzymania rzeczy lub przeszukania,
• dlaczego dana rzecz jest zbędna dla postępowania, na przykład nie ma związku z zarzutami albo została już skopiowana, opisana lub zabezpieczona dowodowo,
• na jakiej podstawie wnioskodawca jest osobą uprawnioną do odbioru,
• czy wnioskodawca żąda odbioru osobistego, wydania przez pełnomocnika czy przesłania na wskazany adres,
• prośbę o pisemne rozstrzygnięcie w razie odmowy zwrotu.

Wniosek powinien być konkretny. Jeżeli prokuratura zatrzymała całą dokumentację majątkową rodziny, warto rozdzielić dokumenty własne, dokumenty innych osób, kopie, oryginały i przedmioty szczególnie pilne, na przykład dokumenty potrzebne do postępowania cywilnego, podatkowego, bankowego albo rodzinnego.

Czy prokuratura może odesłać dokumenty pocztą?

Kodeks postępowania karnego nie przewiduje jednej wyłącznej formy zwrotu rzeczy. Zwrot może nastąpić osobiście, przez pełnomocnika albo w inny sposób pozwalający na bezpieczne i udokumentowane przekazanie. Przy dokumentach możliwe jest więc przesłanie ich pocztą, jeżeli charakter rzeczy na to pozwala i nie narusza to praw osoby uprawnionej.

Nie oznacza to jednak, że organ powinien zwracać rzeczy w sposób przypadkowy. Z przepisów regulujących pracę prokuratury wynika obowiązek należytego dokumentowania zwrotu dowodów rzeczowych. Przy oryginałach dokumentów, pieniądzach, papierach wartościowych, nośnikach danych albo rzeczach o większej wartości bezpieczniejsza jest przesyłka rejestrowana, przesyłka z potwierdzeniem odbioru albo odbiór osobisty za pokwitowaniem.

Jeżeli adresat otrzyma awizo, może odebrać przesyłkę, ale powinien od razu sprawdzić jej zawartość. W razie braków, uszkodzeń albo wątpliwości co do kompletności dokumentów warto sporządzić notatkę, zachować kopertę lub opakowanie, wykonać zdjęcia i niezwłocznie wystąpić do prokuratury o wyjaśnienie oraz wydanie brakujących rzeczy.

Kto decyduje o tym, czy rzecz jest dowodem rzeczowym?

W postępowaniu przygotowawczym o wykorzystaniu rzeczy jako dowodu decyduje organ prowadzący lub nadzorujący postępowanie, przede wszystkim prokurator. Aktualny Regulamin wewnętrznego urzędowania powszechnych jednostek organizacyjnych prokuratury wskazuje, że zatrzymaniu w drodze dobrowolnego wydania, odebrania albo po przeszukaniu podlegają rzeczy mogące stanowić dowód w sprawie, w szczególności rzeczy służące do popełnienia przestępstwa, zachowujące ślady przestępstwa, pochodzące z przestępstwa albo mogące służyć do wykrycia sprawcy lub wyjaśnienia okoliczności czynu.

Prokurator powinien kontrolować prawidłowość postępowania z dowodami rzeczowymi, w tym nie dopuszczać do przechowywania ich bez rejestracji, przechowywania w aktach pieniędzy, kart płatniczych czy papierów wartościowych oraz zwrotu dowodu rzeczowego bez należytego udokumentowania. Jeżeli sprawa trafi do sądu, o dalszym losie dowodów rzeczowych może rozstrzygać sąd.

Podobne zasady mogą mieć znaczenie także wtedy, gdy samochód zostaje zatrzymany jako dowód rzeczowy. W innych sprawach karnych zatrzymanie rzeczy może łączyć się także z pytaniami o środki zapobiegawcze, choć są to odrębne instytucje procesowe.

Zażalenie na zatrzymanie rzeczy, przeszukanie albo odmowę zwrotu

Na postanowienie dotyczące przeszukania, zatrzymania rzeczy i dowodów rzeczowych oraz na inne czynności w tym zakresie przysługuje zażalenie osobom, których prawa zostały naruszone. Zażalenie na postanowienie wydane albo czynność dokonaną w postępowaniu przygotowawczym rozpoznaje sąd rejonowy, w którego okręgu prowadzone jest postępowanie.

Co do zasady zażalenie wnosi się w terminie 7 dni od ogłoszenia postanowienia, a jeżeli ustawa nakazuje doręczenie postanowienia - od daty doręczenia. W praktyce, gdy chodzi o zatrzymane dokumenty lub przedmioty, warto pilnować daty odbioru pisma z prokuratury i zachować kopertę albo urzędowe poświadczenie doręczenia.

Zażalenie powinno wskazywać, jakie postanowienie albo czynność jest zaskarżana, czego domaga się składający oraz dlaczego dalsze zatrzymywanie rzeczy jest niezasadne. Dobrze jest dołączyć kopię protokołu zatrzymania rzeczy lub przeszukania, korespondencję z prokuraturą i dokumenty potwierdzające prawo do rzeczy.

Co zrobić, gdy prokuratura zwleka ze zwrotem rzeczy?

Jeżeli prokuratura nie zwraca rzeczy mimo złożenia wniosku, warto najpierw ustalić, czy wydano formalne postanowienie, zarządzenie albo inną decyzję dotyczącą dowodów rzeczowych. Brak odpowiedzi nie zawsze oznacza bezprawność zatrzymania, ale długotrwałe przetrzymywanie rzeczy bez wyjaśnienia może uzasadniać dalsze działania.

Praktyczne kroki to:

• ponowienie wniosku z wyznaczeniem krótkiego terminu na odpowiedź,
• żądanie wskazania, które rzeczy są nadal potrzebne i z jakiego powodu,
• wniosek o wydanie kopii dokumentów, jeżeli organ chce zachować oryginały,
• zażalenie, gdy istnieje zaskarżalne postanowienie albo czynność naruszająca prawa osoby uprawnionej,
• rozważenie roszczeń odszkodowawczych, jeżeli przez nieuzasadnione zatrzymanie rzeczy powstała konkretna szkoda.

Każdą taką sprawę trzeba oceniać indywidualnie. Inaczej będzie wyglądała sytuacja przy dokumentach prywatnych niezwiązanych z zarzutami, inaczej przy pieniądzach mogących pochodzić z przestępstwa, a jeszcze inaczej przy nośnikach danych wymagających opinii biegłego.

FAQ

Źródła

• Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks postępowania karnego, w szczególności art. 217, 228, 230, 236 i 460 - tekst aktu w ISAP.
• Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 7 kwietnia 2016 r. - Regulamin wewnętrznego urzędowania powszechnych jednostek organizacyjnych prokuratury, tekst jednolity Dz. U. 2025 poz. 753, w szczególności § 159-164 - tekst jednolity.