Obowiązek opieki nad chorym członkiem rodziny – kto odpowiada?

Czy siostrzeniec ma prawny obowiązek opieki nad ciotką?

Co do zasady – nie ma Pan ustawowego obowiązku osobistej opieki nad chorą ciotką tylko dlatego, że jest Pan jej siostrzeńcem. W polskim prawie nie ma przepisu, który nakładałby na siostrzeńca generalny obowiązek codziennej, osobistej opieki nad ciotką, nawet gdy jest ona w podeszłym wieku i wymaga pomocy.

Trzeba odróżnić trzy różne kwestie: osobistą opiekę, obowiązek alimentacyjny oraz odpłatność za świadczenia z pomocy społecznej. To, że pomaga Pan dobrowolnie albo opłaca weekendową opiekę, nie oznacza jeszcze, że taki obowiązek wynika wprost z ustawy.

Inaczej może być tylko wtedy, gdy istnieje szczególny stan faktyczny, np. zawarł Pan umowę, przejął zobowiązanie wobec placówki lub została wydana wobec Pana konkretna decyzja administracyjna. Wtedy trzeba ocenić dokumenty indywidualnie.

Kto płaci za pobyt członka rodziny w DPS?

Zasady odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej określa art. 61 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej. Zgodnie z tym przepisem obowiązani do wnoszenia opłaty są w kolejności:

• mieszkaniec domu, a w przypadku osoby małoletniej jej przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka,
• małżonek, zstępni przed wstępnymi,
• gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej.

To oznacza, że siostrzeniec nie został wymieniony w ustawowym katalogu osób zobowiązanych do ponoszenia opłaty za pobyt krewnego w DPS. Sam fakt pokrewieństwa bocznego nie daje więc podstawy do obciążenia Pana odpłatnością na podstawie art. 61 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej.

W praktyce organ pomocy społecznej bada najpierw dochód mieszkańca DPS, a następnie sytuację małżonka, dzieci, wnuków i dalszych zstępnych, a dopiero przy ich braku albo nieskuteczności – wstępnych. Jeżeli mieszkaniec ponosi pełną odpłatność, osoby z kolejnych grup nie są zobowiązane.

Znaczenie ma również art. 61 ust. 2a ustawy o pomocy społecznej, zgodnie z którym opłatę za pobyt w DPS mogą wnosić także osoby niewymienione w ustawie. Słowo „mogą” oznacza dobrowolność, a nie obowiązek. Jeżeli więc finansuje Pan część opieki, to co do zasady robi Pan to z własnej woli, chyba że podpisał Pan odrębne zobowiązanie.

Czy organ może wydać decyzję wobec dalszej rodziny?

W typowej sytuacji nie powinien obciążać siostrzeńca kosztami pobytu ciotki w DPS na podstawie art. 61 ustawy o pomocy społecznej, bo nie należy Pan do kręgu osób wskazanych w tym przepisie. Jeżeli jednak otrzymał Pan jakąkolwiek decyzję, wezwanie do podpisania umowy albo pismo żądające płatności, warto sprawdzić jego podstawę prawną i tryb wydania.

W orzecznictwie pojawiają się spory dotyczące tego, jak rozkładać odpłatność pomiędzy kilka osób należących do tej samej grupy zobowiązanych. Nadal aktualne znaczenie mają m.in. wyrok WSA w Warszawie z 21.09.2017 r., sygn. I SA/Wa 704/17, oraz wyrok WSA w Kielcach z 10.01.2019 r., sygn. II SA/Ke 759/18. Orzeczenia te dotyczą jednak osób z ustawowego katalogu, a nie dalszej rodziny bocznej.

Jeżeli problem dotyczy rodziców, a nie ciotki, obowiązki rodzinne mogą wyglądać inaczej, zwłaszcza w kontekście roszczeń o alimenty dla rodziców.

Czy siostrzeniec ma obowiązek alimentacyjny wobec ciotki?

Nie. Wynika to wprost z art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Przepis stanowi, że obowiązek alimentacyjny obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo.

Krewni w linii prostej to osoby, z których jedna pochodzi od drugiej, np. rodzice, dzieci, dziadkowie, wnuki. Ciotka i siostrzeniec są krewnymi w linii bocznej, a nie w linii prostej. Nie są też rodzeństwem. Dlatego z samej ustawy nie wynika między nimi obowiązek alimentacyjny.

To ważne rozróżnienie, ponieważ obowiązek alimentacyjny może obejmować nie tylko pieniądze, ale także zapewnienie środków utrzymania, a w praktyce niekiedy również finansowanie opieki. Jednak w Pana relacji z ciotką podstawa z art. 128 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego po prostu nie występuje.

Czy może Pan odmówić pochówku ciotki?

Tak, w praktyce może Pan nie organizować pochówku. Trzeba jednak precyzyjnie odróżnić „prawo pochowania” od bezwzględnego obowiązku cywilnoprawnego wobec gminy.

Zgodnie z art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 31 stycznia 1959 r. o cmentarzach i chowaniu zmarłych prawo pochowania zwłok ma najbliższa pozostała rodzina zmarłego, w tym krewni boczni do 4 stopnia pokrewieństwa. Siostrzeniec mieści się w tej kategorii.

Jednak zgodnie z art. 10 ust. 3 ustawy o cmentarzach i chowaniu zmarłych, jeżeli zwłoki nie zostaną pochowane przez osoby uprawnione albo inne wskazane podmioty, pochówku dokonuje gmina właściwa ze względu na miejsce zgonu. Oznacza to, że brak działania z Pana strony nie powoduje pozostawienia sprawy bez rozwiązania – obowiązek organizacyjny przejmuje gmina.

W konsekwencji może Pan odmówić zajęcia się pogrzebem, a gmina powinna zapewnić pochówek. Nie oznacza to jednak automatycznie, że w żadnym wariancie nie pojawi się kwestia rozliczenia kosztów – to zależy od dalszych okoliczności, zwłaszcza od spadku i ewentualnych świadczeń po zmarłej.

Czy gmina może żądać od Pana zwrotu kosztów pogrzebu?

Samo to, że należy Pan do kręgu osób uprawnionych do pochowania zmarłej według art. 10 ust. 1 ustawy o cmentarzach i chowaniu zmarłych, nie oznacza jeszcze automatycznego obowiązku zwrotu gminie kosztów pogrzebu. Podstawę do dochodzenia zwrotu trzeba wskazać konkretnie.

Art. 10 ust. 4 ustawy o cmentarzach i chowaniu zmarłych stanowi, że pochowanie zwłok przez gminę nie wyklucza żądania zwrotu kosztów na podstawie innych ustaw. Jedną z takich podstaw jest art. 96 ust. 1 i 3 ustawy o pomocy społecznej.

Z tego przepisu wynika, że obowiązek zwrotu wydatków na świadczenia z pomocy społecznej może obciążać:

• osobę lub rodzinę korzystającą ze świadczeń,
• spadkobiercę osoby korzystającej ze świadczeń – z masy spadkowej,
• małżonka, zstępnych przed wstępnymi – pod warunkiem określonym w ustawie.

To znowu oznacza, że siostrzeniec nie jest wymieniony jako osoba, od której gmina może zwykle dochodzić zwrotu wydatków na podstawie tego przepisu. Najczęściej gmina w pierwszej kolejności sięga do masy spadkowej po zmarłej, a nie do dalszej rodziny bocznej.

Znaczenie może mieć także zasiłek pogrzebowy przewidziany w przepisach ubezpieczeniowych. Jeżeli ktoś poniósł koszty pogrzebu, może ubiegać się o ten zasiłek na zasadach określonych w przepisach o emeryturach i rentach z FUS. Jeżeli zaś pogrzeb organizuje gmina, rozliczenie odbywa się według szczególnych reguł i lokalnych procedur, często określonych dodatkowo w uchwale rady gminy dotyczącej sprawienia pogrzebu.

Jak odróżnić dobrowolną pomoc od prawnego obowiązku?

Jeżeli obecnie opłaca Pan weekendową opiekę, proszę ustalić, z czego to wynika:

• czy podpisał Pan umowę z podmiotem świadczącym usługi opiekuńcze,
• czy wyraził Pan zgodę w OPS lub MOPS na ponoszenie określonych kosztów,
• czy została wydana wobec Pana decyzja administracyjna,
• czy robi Pan to wyłącznie dobrowolnie, bez formalnego zobowiązania.

Jeżeli nie ma decyzji ani umowy, najczęściej mówimy o dobrowolnym wsparciu. Jeżeli jest dokument, trzeba zbadać jego treść. W sprawach pomocy społecznej szczegóły proceduralne mają duże znaczenie: termin odwołania, prawidłowe pouczenie, ustalenie stron postępowania i prawidłowa podstawa prawna.

Najczęstsze sytuacje w praktyce

FAQ

Czy muszę osobiście zajmować się chorą ciotką?

Nie ma ogólnego przepisu, który nakładałby na siostrzeńca ustawowy obowiązek osobistej opieki nad ciotką. Inaczej może być tylko wtedy, gdy zobowiązał się Pan do tego w umowie albo wynika to z innego, szczególnego stosunku prawnego.

Czy mogę zostać zobowiązany do płacenia za DPS ciotki?

Co do zasady nie na podstawie art. 61 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej, bo siostrzeniec nie jest tam wymieniony. Wyjątkowo trzeba jednak sprawdzić każdą podpisaną umowę albo wydaną decyzję.

Czy ciotka może pozwać mnie o alimenty?

Nie na podstawie art. 128 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, ponieważ obowiązek alimentacyjny dotyczy krewnych w linii prostej oraz rodzeństwa, a nie siostrzeńca i ciotki.

Czy muszę zorganizować pogrzeb ciotki?

Nie ma Pan obowiązku bezwzględnego w tym sensie, że jeżeli rodzina tego nie zrobi, pochówek organizuje gmina na podstawie art. 10 ust. 3 ustawy o cmentarzach i chowaniu zmarłych.

Czy gmina może obciążyć mnie kosztami pogrzebu?

Nie automatycznie. Musi istnieć konkretna podstawa prawna do dochodzenia zwrotu. Najczęściej roszczenie kierowane jest do masy spadkowej albo do osób wymienionych w ustawie o pomocy społecznej.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej – Dz.U. 2004 nr 64 poz. 593, w szczególności art. 61 i art. 96.

2. Ustawa z dnia 31 stycznia 1959 r. o cmentarzach i chowaniu zmarłych – Dz.U. 1959 nr 11 poz. 62, w szczególności art. 10.

3. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy – Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59, w szczególności art. 128.

4. Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 21.09.2017 r., sygn. akt I SA/Wa 704/17.
5. Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach z 10.01.2019 r., sygn. akt II SA/Ke 759/18.