Czy świadek może odmówić zeznań w sądzie cywilnym?

Stan prawny: 7 lipca 2026 r. Poniższe wyjaśnienia dotyczą przede wszystkim postępowania cywilnego, a więc spraw rodzinnych, majątkowych, spadkowych, pracowniczych i innych spraw rozpoznawanych według Kodeksu postępowania cywilnego. W postępowaniu karnym lub administracyjnym obowiązują odrębne reguły.

Wezwanie na świadka w sprawie cywilnej — co oznacza?

Jeżeli sąd wzywa daną osobę jako świadka, to oznacza, że dowód z jej zeznań został dopuszczony albo sąd chce sprawdzić, czy świadek ma wiedzę przydatną do rozstrzygnięcia sprawy. To, że świadek sam uważa, że nic nie wie, nie wystarcza do zignorowania wezwania. Najbezpieczniej jest zareagować na wezwanie pisemnie i wyjaśnić sądowi swoją sytuację.

Zgodnie z art. 258 Kodeksu postępowania cywilnego strona, która powołuje dowód ze świadków, powinna oznaczyć fakty, które mają być wykazane zeznaniami, oraz wskazać świadków tak, aby wezwanie ich do sądu było możliwe. Jeżeli więc świadek rzeczywiście nie zna sprawy, nie utrzymuje kontaktu z rodziną lub nie ma wiedzy o faktach, może to napisać do sądu, ale decyzja o rezygnacji z przesłuchania należy do sądu, a nie do samego świadka.

W praktyce świadek powinien sprawdzić przede wszystkim: sygnaturę sprawy, datę i miejsce posiedzenia, czy wezwanie dotyczy osobistego stawiennictwa, jakie są skutki niestawiennictwa oraz czy w wezwaniu wskazano możliwość kontaktu z sądem. Gdy problemem jest błędny lub nieaktualny adres, przydatne może być omówienie zagadnienia adres świadka i doręczenie.

Kiedy świadek może odmówić zeznań?

W sprawie cywilnej zasadą jest, że nikt nie ma prawa odmówić zeznań w charakterze świadka. Wyjątki wynikają z art. 261 Kodeksu postępowania cywilnego. Odmówić zeznań mogą w szczególności małżonkowie stron, ich wstępni, zstępni, rodzeństwo, powinowaci w tej samej linii lub stopniu oraz osoby pozostające ze stronami w stosunku przysposobienia.

Prawo odmowy zeznań trwa także po ustaniu małżeństwa albo po rozwiązaniu stosunku przysposobienia. Nie jest to jednak uprawnienie absolutne. Odmowa zeznań nie jest dopuszczalna w sprawach o prawa stanu, z wyjątkiem spraw o rozwód. W sprawach rodzinnych, spadkowych czy majątkowych trzeba więc zawsze sprawdzić, jaki jest rodzaj postępowania i jaka jest relacja świadka ze stronami.

Ważne jest też odróżnienie odmowy zeznań od braku wiedzy. Jeżeli świadek nie ma informacji o sprawie, zwykle powinien stawić się albo złożyć pismo do sądu i wyjaśnić ten fakt. Podczas przesłuchania może po prostu powiedzieć, że nie zna okoliczności, o które jest pytany.

Odmowa odpowiedzi na konkretne pytanie

Nawet gdy świadek nie ma prawa odmówić zeznań w całości, może odmówić odpowiedzi na konkretne pytanie, jeżeli odpowiedź mogłaby narazić jego lub osoby bliskie wymienione w art. 261 KPC na odpowiedzialność karną, hańbę, dotkliwą i bezpośrednią szkodę majątkową albo byłaby połączona z naruszeniem istotnej tajemnicy zawodowej. Duchowny może odmówić zeznań co do faktów powierzonych mu na spowiedzi.

Odmowę warto uzasadnić krótko i rzeczowo. Świadek nie powinien ujawniać szczegółów, które same w sobie naruszałyby chronioną tajemnicę albo narażałyby go na odpowiedzialność. Sąd ocenia, czy odmowa jest zasadna. Jeżeli uzna ją za nieuzasadnioną, może zastosować środki przymusu przewidziane w KPC.

Pobyt za granicą i brak wiedzy o sprawie

Pobyt za granicą, wysokie koszty podróży lub wieloletni brak kontaktu z rodziną nie oznaczają automatycznie, że świadek może odmówić stawienia się. Są to jednak okoliczności, które warto natychmiast przedstawić sądowi. Pismo najlepiej wysłać przed terminem rozprawy, z podaniem sygnatury akt, aktualnego adresu, adresu e-mail, numeru telefonu oraz dokumentów potwierdzających przeszkodę.

Jeżeli świadek mieszka poza Polską, powinien wnioskować nie o „odwołanie” wezwania, lecz o zmianę sposobu przesłuchania. W zależności od sprawy i decyzji sądu można prosić o zeznania na piśmie, udział zdalny, przeprowadzenie dowodu na odległość albo przesłuchanie świadka za granicą w drodze pomocy sądowej.

Jeżeli problem dotyczy jedynie konkretnego terminu, a nie całego przesłuchania, świadek powinien wnieść o zmianę terminu i dołączyć dokumenty, np. potwierdzenie podróży służbowej, zaświadczenie lekarskie, potwierdzenie pobytu za granicą albo inne dowody wskazujące, że stawiennictwo jest obiektywnie utrudnione. Zignorowanie wezwania może zostać potraktowane jako nieobecność świadka bez usprawiedliwienia.

Zeznania pisemne, zdalne i pomoc sądowa

Stara zasada, że świadek w sprawie cywilnej zawsze musi zeznawać wyłącznie ustnie i osobiście przed sądem, wymaga aktualizacji. Obecnie KPC przewiduje kilka rozwiązań, ale każde z nich zależy od decyzji sądu.

W sprawach cywilnych i handlowych pomiędzy państwami członkowskimi Unii Europejskiej zastosowanie może mieć rozporządzenie (UE) 2020/1783 dotyczące współpracy sądów przy przeprowadzaniu dowodów. Poza Unią Europejską tryb zależy od umów międzynarodowych, konwencji haskiej albo przepisów państwa, w którym świadek przebywa. Dlatego we wniosku warto prosić sąd o wybór właściwego trybu, zamiast samodzielnie przesądzać procedurę.

Jak napisać pismo do sądu?

Pismo świadka powinno być konkretne. Należy wskazać sąd, sygnaturę akt, datę wezwania, dane świadka oraz jasno sformułowany wniosek. Przykładowo można napisać, że świadek wnosi o przesłuchanie na piśmie, w ramach posiedzenia zdalnego albo w drodze pomocy sądowej, ponieważ mieszka za granicą i osobisty przyjazd do Polski wiązałby się z niewspółmiernymi kosztami.

Do pisma warto dołączyć dokumenty potwierdzające okoliczności, na które świadek się powołuje. Mogą to być bilety, potwierdzenie zatrudnienia, dokumenty pobytowe, zaświadczenie lekarskie, potwierdzenie adresu za granicą albo inne dowody. Jeżeli świadek nie zna sprawy, powinien napisać to wprost, ale bez oceniania, czy dowód jest sądowi potrzebny.

Sankcje za niestawiennictwo i nieuzasadnioną odmowę

Za nieusprawiedliwione niestawiennictwo sąd skaże świadka na grzywnę, a następnie wezwie go ponownie. Jeżeli świadek ponownie się nie stawi, sąd może nałożyć kolejną grzywnę i zarządzić przymusowe doprowadzenie świadka. Gdy KPC przewiduje grzywnę bez określenia jej wysokości, co do zasady może ona wynosić do 3000 zł.

Świadek może usprawiedliwić niestawiennictwo w ciągu tygodnia od doręczenia postanowienia o grzywnie albo na pierwszym posiedzeniu, na które zostanie ponownie wezwany. Jeżeli sąd uzna usprawiedliwienie, zwolni świadka od grzywny i od przymusowego sprowadzenia.

Za nieuzasadnioną odmowę zeznań lub przyrzeczenia sąd również może nałożyć grzywnę, a niezależnie od niej nakazać aresztowanie świadka na czas nieprzekraczający tygodnia. Jest to środek wyjątkowy, ale pokazuje, że odmowa bez podstawy prawnej jest ryzykowna.

Osobną kwestią jest odpowiedzialność karna za fałszywe zeznania. Przed przesłuchaniem świadek powinien zostać uprzedzony o odpowiedzialności karnej za zeznanie nieprawdy lub zatajenie prawdy. Jeżeli sprawa dotyczy zatrudnienia, pomocne może być także omówienie tematu odmowa zeznań - sąd pracy.

Zwrot kosztów stawiennictwa świadka

Świadek ma prawo żądać zwrotu kosztów podróży, kosztów noclegu oraz utraconych zarobków lub dochodów związanych ze stawiennictwem w sądzie. Prawo to przysługuje osobie wezwanej w charakterze świadka, jeżeli stawiła się w sądzie, nawet wtedy, gdy ostatecznie nie została przesłuchana.

Wniosek o zwrot należności można złożyć na piśmie albo ustnie do protokołu rozprawy. Trzeba zrobić to niezwłocznie, nie później niż w ciągu 3 dni po wykonaniu czynności, a jeżeli czynność odbywała się na rozprawie — najpóźniej w ciągu 3 dni po rozprawie. Po przekroczeniu tego terminu świadek traci prawo do przyznania należności.

FAQ

Czy mogę odmówić zeznań, bo nic nie wiem o sprawie?

Nie. Brak wiedzy nie jest tym samym co prawo odmowy zeznań. Można poinformować sąd, że nie posiada się wiadomości o sprawie, ale świadek nie powinien samodzielnie rezygnować ze stawiennictwa, jeżeli sąd go wzywa.

Czy pobyt za granicą zwalnia świadka z obowiązku stawienia się?

Nie automatycznie. Pobyt za granicą jest ważną okolicznością, którą trzeba zgłosić sądowi. Można wnioskować o zeznania pisemne, przesłuchanie zdalne albo przesłuchanie w drodze pomocy sądowej, ale decyzję podejmuje sąd.

Czy sąd może przyjąć zeznania świadka na piśmie?

Tak, jeżeli sąd tak postanowi. Świadek nie może sam wybrać tej formy zamiast stawiennictwa, ale może o nią wnioskować i uzasadnić, dlaczego forma pisemna będzie wystarczająca.

Co zrobić, gdy termin rozprawy jest niemożliwy?

Należy jak najszybciej złożyć pismo o zmianę terminu albo o inny sposób przesłuchania. Do pisma trzeba dołączyć dokumenty potwierdzające przeszkodę, np. zaświadczenie lekarskie, potwierdzenie podróży lub obowiązków służbowych.

Czy za fałszywe zeznania grozi odpowiedzialność karna?

Tak. Złożenie nieprawdziwych zeznań albo zatajenie prawdy może stanowić przestępstwo z art. 233 Kodeksu karnego. Dlatego świadek powinien odpowiadać zgodnie z prawdą, a gdy nie pamięta albo nie wie — powiedzieć to wprost.

Źródła

• Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. — Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 151, art. 163, art. 235, art. 258–277, art. 515.
• Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, w szczególności art. 85–92.
• Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. — Kodeks karny, w szczególności art. 233.
• Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2020/1783 dotyczące współpracy sądów państw członkowskich przy przeprowadzaniu dowodów w sprawach cywilnych lub handlowych.