Jak zapobiec ubezwłasnowolnieniu osoby bliskiej?

Na czym polega ubezwłasnowolnienie i kiedy sąd może je orzec?

Ubezwłasnowolnienie jest bardzo daleko idącą ingerencją w prawa osoby fizycznej. Nie służy rozwiązaniu konfliktu rodzinnego ani ułatwieniu jednemu z członków rodziny decydowania o majątku lub miejscu pobytu osoby starszej. Sąd może je orzec tylko wtedy, gdy spełnione są przesłanki wskazane w Kodeksie cywilnym i gdy wynika to z dobra osoby, której sprawa dotyczy.

Zgodnie z art. 13 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny ubezwłasnowolnić całkowicie można osobę, która ukończyła 13 lat, jeżeli wskutek choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych, w szczególności pijaństwa lub narkomanii, nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem. W przypadku osoby dorosłej skutkiem ubezwłasnowolnienia całkowitego jest ustanowienie opieki, co wynika z art. 13 § 2 Kodeksu cywilnego. Osobnym, ale powiązanym problemem jest ubezwłasnowolnienie pełnoletniego syna uzależnionego od narkotyków.

Ubezwłasnowolnienie częściowe dotyczy wyłącznie osoby pełnoletniej. Na podstawie art. 16 § 1 Kodeksu cywilnego sąd może je orzec z powodu choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych, jeżeli stan tej osoby nie uzasadnia ubezwłasnowolnienia całkowitego, lecz potrzebna jest pomoc do prowadzenia jej spraw. Zgodnie z art. 16 § 2 Kodeksu cywilnego dla osoby ubezwłasnowolnionej częściowo ustanawia się kuratelę.

W praktyce oznacza to, że sama choroba, podeszły wiek, problemy z poruszaniem się, zależność od pomocy domowników albo konflikt między dziećmi nie wystarczają do ubezwłasnowolnienia. Kluczowe jest to, czy dana osoba może świadomie i rozsądnie kierować swoim postępowaniem albo czy potrzebuje formalnej pomocy w prowadzeniu swoich spraw.

Kto może złożyć wniosek o ubezwłasnowolnienie?

Krąg osób uprawnionych do złożenia wniosku określa art. 545 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego. Wniosek o ubezwłasnowolnienie mogą zgłosić:

• małżonek osoby, której dotyczy wniosek,
• krewni w linii prostej, czyli na przykład dzieci, rodzice, wnuki albo dziadkowie,
• rodzeństwo,
• przedstawiciel ustawowy.

Jeżeli więc syn składa wniosek o ubezwłasnowolnienie matki, jest co do zasady osobą uprawnioną do wszczęcia sprawy. Nie oznacza to jednak, że wniosek jest zasadny. Sąd bada nie tylko formalne uprawnienie wnioskodawcy, lecz przede wszystkim stan zdrowia i realną sytuację osoby, której dotyczy postępowanie.

Warto też pamiętać o art. 545 § 4 Kodeksu postępowania cywilnego. Przepis ten przewiduje, że osoba, która zgłosiła wniosek o ubezwłasnowolnienie w złej wierze albo lekkomyślnie, podlega grzywnie. Jeżeli z okoliczności wynika, że celem wniosku jest na przykład przejęcie kontroli nad majątkiem, wymuszenie decyzji rodzinnych albo wywarcie presji, należy wyraźnie wskazać to sądowi.

Jaki sąd rozpoznaje sprawę o ubezwłasnowolnienie?

Na podstawie art. 544 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego sprawy o ubezwłasnowolnienie należą do właściwości sądów okręgowych. Zgodnie z art. 544 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego właściwy jest sąd okręgowy miejsca zamieszkania osoby, której dotyczy wniosek, a jeżeli nie ma ona miejsca zamieszkania, sąd miejsca jej pobytu.

Postępowanie ma charakter nieprocesowy, ale nie jest formalnością. Zgodnie z art. 546 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego uczestnikami postępowania z mocy prawa są osoba, której dotyczy wniosek, jej przedstawiciel ustawowy oraz małżonek. Z art. 546 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego wynika, że postępowanie toczy się z udziałem prokuratora.

Syn, który nie złożył wniosku, ale chce sprzeciwić się ubezwłasnowolnieniu matki, powinien po uzyskaniu informacji o sprawie złożyć do sądu pismo o dopuszczenie go do udziału w postępowaniu jako uczestnika. W piśmie należy podać sygnaturę sprawy, wskazać pokrewieństwo, opisać interes w udziale w sprawie i od razu przedstawić stanowisko wobec wniosku.

Jak przebiega postępowanie o ubezwłasnowolnienie?

Najważniejszą gwarancją procesową jest wysłuchanie osoby, której dotyczy wniosek. Art. 547 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego stanowi, że osobę, której dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie, należy wysłuchać niezwłocznie po wszczęciu postępowania. Wysłuchanie odbywa się w obecności biegłego psychologa oraz, w zależności od stanu zdrowia osoby, biegłego lekarza psychiatry albo neurologa.

Jeżeli stan zdrowia osoby nie pozwala na stawienie się w sądzie, warto wnosić o wysłuchanie w miejscu jej pobytu. Jeżeli osoba ma trudności w komunikacji, należy wskazać sądowi, jakie warunki pozwolą na rzetelne wysłuchanie, na przykład obecność osoby wspierającej, dłuższy czas rozmowy albo odpowiednie warunki zdrowotne.

Zgodnie z art. 553 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego osoba, której dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie, powinna być zbadana przez biegłego lekarza psychiatrę albo neurologa oraz przez psychologa. Opinia biegłych powinna oceniać nie tylko rozpoznanie medyczne, ale także wpływ stanu zdrowia na możliwość kierowania postępowaniem i prowadzenia spraw.

Na podstawie art. 554 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego sąd może zarządzić dochodzenie w celu ustalenia stanu zdrowia, sytuacji osobistej, zawodowej i majątkowej osoby, której dotyczy wniosek, rodzaju spraw wymagających prowadzenia oraz sposobu zaspokajania jej potrzeb życiowych. Dlatego w sprawie znaczenie mają nie tylko dokumenty medyczne, ale także codzienne funkcjonowanie osoby.

Jak bronić się przed niezasadnym ubezwłasnowolnieniem?

Najważniejsze jest szybkie i rzeczowe działanie. Osoba bliska, która nie zgadza się z wnioskiem, powinna złożyć pismo procesowe, w którym wskaże, że wnosi o oddalenie wniosku, a także przedstawi dowody. Warto unikać ogólnych twierdzeń typu matka dobrze funkcjonuje. Lepsze są konkretne informacje: samodzielnie robi zakupy, opłaca rachunki, rozumie znaczenie czynności prawnych, umawia wizyty lekarskie, podejmuje logiczne decyzje i rozpoznaje konsekwencje swoich działań.

Przydatne dowody to między innymi aktualne zaświadczenia lekarskie, opinie lekarzy prowadzących, dokumenty potwierdzające samodzielne prowadzenie spraw, zeznania sąsiadów, opiekunów, pielęgniarki środowiskowej albo innych osób, które regularnie widzą codzienne funkcjonowanie osoby. Jeżeli w rodzinie istnieje spór majątkowy lub konflikt o opiekę, również należy go opisać, ponieważ może on wyjaśniać motywy wnioskodawcy.

Ważne jest też wskazanie sądowi, że ubezwłasnowolnienie powinno być środkiem ostatecznym. Jeżeli wystarczające jest wsparcie rodziny, opiekunka, usługi opiekuńcze, pełnomocnictwo albo pomoc w konkretnych czynnościach, należy to przedstawić. Pełnomocnictwo może być jednak udzielone tylko wtedy, gdy osoba ma zdolność świadomego i swobodnego złożenia oświadczenia woli, co wynika z ogólnych zasad dotyczących czynności prawnych, w tym art. 82 oraz art. 95 i następnych Kodeksu cywilnego.

Doradca tymczasowy w toku sprawy

W sprawie o ubezwłasnowolnienie sąd może ustanowić doradcę tymczasowego. Wynika to z art. 548 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Sąd może to zrobić z urzędu albo na wniosek uczestnika, jeżeli uzna, że jest to konieczne dla ochrony osoby lub mienia osoby pełnoletniej, której dotyczy wniosek.

Zgodnie z art. 548 § 3 Kodeksu postępowania cywilnego doradcą tymczasowym należy ustanowić przede wszystkim małżonka, krewnego albo inną osobę bliską, jeżeli nie stoi temu na przeszkodzie dobro osoby, której dotyczy wniosek. Jeżeli więc istnieje ryzyko, że wnioskodawca działa w konflikcie interesów, drugi syn może wnosić, aby sąd nie powierzał tej funkcji wnioskodawcy albo aby wybrał inną osobę.

Ustanowienie doradcy tymczasowego nie przesądza o końcowym ubezwłasnowolnieniu. Jest to środek zabezpieczający na czas postępowania, ale może mieć istotny wpływ na bieżące sprawy majątkowe i osobiste, dlatego warto reagować na taki wniosek.

Ubezwłasnowolnienie a dom pomocy społecznej

W opisanej sytuacji istotne jest rozdzielenie dwóch spraw: ubezwłasnowolnienia i umieszczenia osoby w placówce opiekuńczej. Ubezwłasnowolnienie nie jest automatycznym skierowaniem do domu pomocy społecznej ani prywatnego domu opieki. Sąd w sprawie o ubezwłasnowolnienie ocenia przesłanki z art. 13 albo art. 16 Kodeksu cywilnego, a nie rozstrzyga wprost, czy dana osoba ma zamieszkać w placówce.

Prawo do umieszczenia w domu pomocy społecznej regulują przepisy ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej. Zgodnie z art. 54 ust. 1 tej ustawy osobie wymagającej całodobowej opieki z powodu wieku, choroby lub niepełnosprawności, niemogącej samodzielnie funkcjonować w codziennym życiu, której nie można zapewnić niezbędnej pomocy w formie usług opiekuńczych, przysługuje prawo do umieszczenia w domu pomocy społecznej. Sama chęć jednego z dzieci, aby umieścić matkę w placówce, nie wystarcza.

Jeżeli osoba starsza jest w stanie świadomie decydować o miejscu pobytu, jej wola ma podstawowe znaczenie. Jeżeli natomiast stan zdrowia uniemożliwia podejmowanie decyzji, konieczne może być odrębne rozstrzygnięcie sądu opiekuńczego albo działanie przedstawiciela ustawowego, zależnie od konkretnego stanu faktycznego.

Co zrobić krok po kroku, gdy brat złożył wniosek?

1. Ustal sąd i sygnaturę sprawy. Jeżeli matka otrzymała korespondencję z sądu, należy sprawdzić nazwę sądu, wydział i sygnaturę.
2. Złóż wniosek o dopuszczenie do udziału w sprawie. Syn osoby, której dotyczy wniosek, powinien wskazać, że chce brać udział w postępowaniu i otrzymywać pisma.
3. Przedstaw stanowisko. W piśmie należy jasno napisać, czy wnosisz o oddalenie wniosku, czy sprzeciwiasz się ubezwłasnowolnieniu całkowitemu, a ewentualnie jakie inne rozwiązanie byłoby wystarczające.
4. Zgromadź dowody. Warto zebrać dokumentację medyczną, dane lekarzy, świadków oraz konkretne przykłady decyzji podejmowanych przez matkę.
5. Reaguj na opinię biegłych. Jeżeli opinia jest niepełna, niespójna albo nie odnosi się do codziennego funkcjonowania, można złożyć zastrzeżenia i wnioskować o opinię uzupełniającą.
6. Pilnuj terminów. Po wydaniu postanowienia należy sprawdzić pouczenie o środkach zaskarżenia i terminie do wniesienia apelacji.

FAQ

Podsumowanie

Aby przeciwdziałać niezasadnemu ubezwłasnowolnieniu, nie wystarczy rodzinny sprzeciw. Trzeba wejść do sprawy jako uczestnik, złożyć pisemne stanowisko, przedstawić dowody i pokazać sądowi, jak osoba funkcjonuje w rzeczywistości. Najsilniejsze są konkretne fakty, dokumenty medyczne i świadkowie, którzy znają codzienne życie osoby, której dotyczy wniosek.

Jeżeli celem wniosku jest jedynie umieszczenie matki w domu opieki albo uzyskanie kontroli nad jej majątkiem, należy to jasno opisać w piśmie do sądu. Ubezwłasnowolnienie jest środkiem wyjątkowym i powinno być stosowane tylko wtedy, gdy rzeczywiście wymaga tego ochrona osoby, której sprawa dotyczy.

Źródła

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, w szczególności art. 13, art. 16, art. 82 oraz art. 95 i następne - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93.
2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 544-560 - Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296.
3. Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, w szczególności art. 54 - Dz.U. 2004 nr 64 poz. 593.