Ubezwłasnowolnienie osoby po udarze mózgu

Kiedy po udarze można wystąpić o ubezwłasnowolnienie?

Udar mózgu sam w sobie nie przesądza jeszcze o ubezwłasnowolnieniu. Dla sądu najważniejsze jest to, czy osoba po udarze zachowała zdolność rozumienia swojej sytuacji, podejmowania decyzji i świadomego wyrażania woli. Jeżeli chory nie mówi, nie porusza się albo wymaga całodobowej opieki, ale nadal ma pełny kontakt intelektualny i potrafi porozumiewać się w inny sposób, ubezwłasnowolnienie może być nieuzasadnione.

Zgodnie z art. 13 § 1 Kodeksu cywilnego osoba, która ukończyła 13 lat, może zostać ubezwłasnowolniona całkowicie, jeżeli wskutek choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych, w szczególności pijaństwa lub narkomanii, nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem. Dla ubezwłasnowolnionego całkowicie ustanawia się opiekę, chyba że pozostaje jeszcze pod władzą rodzicielską.

W praktyce skutki ciężkiego udaru, pęknięcia tętniaka, niedotlenienia mózgu albo innego uszkodzenia neurologicznego mogą uzasadniać ubezwłasnowolnienie całkowite, jeżeli prowadzą do trwałego braku świadomego kontaktu, braku rozeznania i niemożności podejmowania decyzji. Nie wystarczy natomiast sama niepełnosprawność fizyczna, trudność w mówieniu albo konieczność opieki pielęgnacyjnej.

Sąd Najwyższy w postanowieniu z 29 grudnia 1983 r., sygn. akt I CR 377/83, podkreślił, że ubezwłasnowolnienie jest instytucją ustanawianą w interesie osoby chorej, a nie dla wygody rodziny, wnioskodawcy albo osób zainteresowanych majątkiem chorego. Ten kierunek pozostaje aktualny: wniosek powinien wykazywać realną potrzebę ochrony osoby chorej, jej spraw osobistych i majątkowych.

Całkowite czy częściowe ubezwłasnowolnienie?

Jeżeli osoba w ogóle nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem, w grę wchodzi ubezwłasnowolnienie całkowite. Skutkiem jest brak zdolności do czynności prawnych, a czynności prawne dokonane samodzielnie przez taką osobę są co do zasady nieważne. Wyjątkiem są drobne bieżące umowy życia codziennego, jeżeli nie prowadzą do rażącego pokrzywdzenia tej osoby.

Jeżeli natomiast chory rozumie część swoich spraw, ale potrzebuje pomocy w ich prowadzeniu, sąd może rozważać ubezwłasnowolnienie częściowe na podstawie art. 16 Kodeksu cywilnego. Wtedy ustanawia się kuratora, a nie opiekuna. W sprawach po ciężkim udarze, gdy nie ma kontaktu z chorym, częściej rozważane jest ubezwłasnowolnienie całkowite, ale ostateczna ocena należy do sądu i biegłych.

Kto może złożyć wniosek i do którego sądu?

Sprawy o ubezwłasnowolnienie należą do właściwości sądu okręgowego. Zgodnie z art. 544 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego wniosek składa się do sądu okręgowego właściwego dla miejsca zamieszkania osoby, której dotyczy wniosek, a w braku miejsca zamieszkania — do sądu właściwego dla miejsca jej pobytu.

Wniosek może zgłosić małżonek tej osoby, jej krewni w linii prostej, czyli na przykład dzieci, rodzice, dziadkowie i wnuki, rodzeństwo oraz przedstawiciel ustawowy. Krewni nie mogą jednak skutecznie złożyć wniosku, jeżeli osoba, której sprawa dotyczy, ma już przedstawiciela ustawowego. Wniosek złożony lekkomyślnie albo w złej wierze może skutkować grzywną.

Do wniosku warto dołączyć dokumentację medyczną, karty informacyjne leczenia szpitalnego, zaświadczenia od lekarzy, dokumenty potwierdzające pokrewieństwo, opis bieżącej sytuacji chorego oraz wskazanie, jakie sprawy wymagają pilnego załatwienia. Opłata stała od wniosku wynosi obecnie 100 zł, ale trzeba liczyć się także z zaliczką na opinie biegłych, której wysokość ustala sąd.

Jak przebiega postępowanie o ubezwłasnowolnienie?

Po wszczęciu postępowania sąd powinien niezwłocznie wysłuchać osobę, której dotyczy wniosek. Wysłuchanie odbywa się w obecności biegłego psychologa oraz — zależnie od stanu zdrowia — biegłego lekarza psychiatry albo neurologa. Jeżeli osoba jest leżąca, sąd może wysłuchać ją przez sędziego wyznaczonego, także poza budynkiem sądu.

Jeżeli z chorym nie da się porozumieć, nie oznacza to automatycznego zakończenia sprawy. Niemożność porozumienia się stwierdza się w protokole po wysłuchaniu biegłego lekarza i psychologa uczestniczących w posiedzeniu. Następnie sąd przeprowadza dalsze dowody, w szczególności z opinii biegłych.

Aktualnie art. 553 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego wymaga, aby osoba, której dotyczy wniosek, została zbadana przez biegłego lekarza psychiatrę lub neurologa, a także przez psychologa. Opinia powinna ocenić nie tylko stan zdrowia, ale także zakres zdolności do samodzielnego kierowania postępowaniem i prowadzenia swoich spraw.

Doradca tymczasowy — szybka ochrona przed zakończeniem sprawy

Postępowanie o ubezwłasnowolnienie może potrwać kilka miesięcy, zwłaszcza gdy trzeba uzyskać opinie biegłych. Dlatego w sprawach osób pełnoletnich sąd może ustanowić doradcę tymczasowego, jeżeli jest to konieczne dla ochrony osoby lub jej mienia. Może to nastąpić na wniosek uczestnika postępowania albo z urzędu, przy wszczęciu sprawy lub w jej toku.

Doradca tymczasowy nie jest jeszcze opiekunem prawnym po ubezwłasnowolnieniu. Jest to rozwiązanie zabezpieczające na czas postępowania, przydatne zwłaszcza wtedy, gdy trzeba chronić mieszkanie, rachunek bankowy, świadczenia, dokumenty albo pilne sprawy administracyjne chorego. Sąd określa zakres jego działania.

Więcej o podobnym problemie przeczytasz w materiale: doradca tymczasowy w postępowaniu.

Kto zostaje opiekunem prawnym po ubezwłasnowolnieniu?

Jeżeli sąd okręgowy orzeknie ubezwłasnowolnienie całkowite, opiekuna ustanawia następnie sąd opiekuńczy, czyli co do zasady sąd rejonowy — wydział rodzinny i nieletnich. Objęcie opieki następuje po złożeniu przyrzeczenia przed sądem opiekuńczym, a opiekun powinien objąć obowiązki niezwłocznie.

Zgodnie z art. 176 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, jeżeli dobro osoby pozostającej pod opieką nie stoi temu na przeszkodzie, opiekunem ubezwłasnowolnionego całkowicie powinien zostać przede wszystkim jego małżonek, a w braku małżonka — ojciec lub matka. Gdy nie ma takich osób albo nie mogą pełnić funkcji, sąd może ustanowić opiekuna spośród krewnych lub innych osób bliskich.

W praktyce dorosłe dziecko osoby chorej może zostać opiekunem, jeżeli daje rękojmię należytego wykonywania obowiązków i nie zachodzi konflikt interesów. Przydatne może być pisemne wskazanie, dlaczego właśnie ta osoba najlepiej zna potrzeby chorego, opiekuje się nim na co dzień, ma kontakt z lekarzami i potrafi prowadzić jego sprawy.

Jeżeli chcesz rozwinąć ten temat, zobacz także: jak zostać opiekunem prawnym.

Czy może być dwóch opiekunów — na przykład syn i córka?

Co do zasady sąd ustanawia jednego opiekuna. Przepisy o opiece, stosowane odpowiednio do osoby ubezwłasnowolnionej całkowicie, przewidują możliwość wspólnego sprawowania opieki tylko w szczególnym układzie, przede wszystkim przez małżonków. Dwoje rodzeństwa zwykle nie zostanie więc ustanowionych wspólnie opiekunami jednej osoby.

Nie oznacza to, że druga osoba z rodziny nie może pomagać. Siostra albo brat mogą faktycznie uczestniczyć w opiece, organizować leczenie, pomagać w kontaktach z urzędami i wspierać opiekuna. Formalna reprezentacja osoby ubezwłasnowolnionej będzie jednak należeć do opiekuna ustanowionego przez sąd, a w ważniejszych sprawach i tak konieczna będzie zgoda sądu opiekuńczego.

Jakie obowiązki ma opiekun prawny?

Opiekun ma obowiązek działać z należytą starannością, zgodnie z dobrem osoby pozostającej pod opieką i interesem społecznym. Obejmuje to pieczę nad osobą chorego, troskę o jego leczenie, opiekę, warunki życia oraz ochronę majątku. Opiekun nie staje się właścicielem majątku osoby ubezwłasnowolnionej i nie może traktować jej środków jak własnych.

W ważniejszych sprawach dotyczących osoby albo majątku ubezwłasnowolnionego opiekun musi uzyskać wcześniejsze zezwolenie sądu opiekuńczego. Dotyczy to zwłaszcza sprzedaży mieszkania, obciążenia nieruchomości, większych wypłat z rachunku, zaciągnięcia kredytu, zawarcia ugody, odrzucenia spadku, przyjęcia darowizny z obciążeniem, darowizny z majątku chorego albo umieszczenia w placówce, jeżeli decyzja ma istotne skutki osobiste lub majątkowe.

Przy sprawach majątkowych warto pamiętać, że zgoda sądu powinna być uzyskana przed dokonaniem czynności. Więcej o takich sytuacjach omawia artykuł: majątek ubezwłasnowolnionego.

Co z leczeniem, pobytem w szpitalu i domem opieki?

W sprawach medycznych znaczenie mają także przepisy o prawach pacjenta i zasady udzielania świadczeń zdrowotnych. Opiekun prawny może wyrażać zgodę jako przedstawiciel ustawowy, gdy pacjent nie jest zdolny do świadomego wyrażenia zgody. Przy zabiegach podwyższonego ryzyka, sporze co do leczenia albo braku możliwości uzyskania wymaganej zgody konieczne może być rozstrzygnięcie sądu opiekuńczego.

W nagłych sytuacjach ratujących życie lekarze mogą działać na podstawie przepisów medycznych bez oczekiwania na zakończenie postępowania o ubezwłasnowolnienie. Ubezwłasnowolnienie i ustanowienie opiekuna jest natomiast szczególnie istotne dla długofalowego prowadzenia spraw chorego: umów z placówką, świadczeń, rozliczeń, korespondencji urzędowej i decyzji majątkowych.

FAQ

Czy każdą osobę po udarze trzeba ubezwłasnowolnić?

Nie. Ubezwłasnowolnienie jest uzasadnione tylko wtedy, gdy następstwa choroby powodują brak zdolności do kierowania swoim postępowaniem albo potrzebę pomocy w prowadzeniu spraw. Sama niepełnosprawność fizyczna, utrata mowy lub konieczność opieki nie wystarczają.

Czy brak kontaktu z chorym wystarczy do ubezwłasnowolnienia całkowitego?

Brak kontaktu jest bardzo istotną okolicznością, ale sąd musi ją potwierdzić dowodowo. W praktyce kluczowe są dokumentacja medyczna, wysłuchanie chorego, jeżeli jest możliwe, oraz opinia biegłego psychiatry albo neurologa i psychologa.

Kto może zostać opiekunem prawnym chorego rodzica?

Opiekunem może zostać osoba, która daje rękojmię należytego wykonywania obowiązków i której wybór służy dobru chorego. Sąd bierze pod uwagę bliskość rodzinną, faktyczną opiekę, brak konfliktu interesów, sytuację osobistą kandydata i zdolność do prowadzenia spraw osoby ubezwłasnowolnionej.

Czy rodzeństwo może wspólnie reprezentować ubezwłasnowolnionego rodzica?

Zazwyczaj nie. Sąd najczęściej ustanawia jednego opiekuna. Pozostali członkowie rodziny mogą pomagać faktycznie, ale formalne decyzje i reprezentacja należą do opiekuna, a w ważniejszych sprawach wymagają zgody sądu opiekuńczego.

Czy opiekun może sprzedać mieszkanie osoby ubezwłasnowolnionej?

Nie samodzielnie. Sprzedaż mieszkania, obciążenie nieruchomości albo inna ważna czynność majątkowa wymaga wcześniejszego zezwolenia sądu opiekuńczego. Sąd bada, czy czynność jest zgodna z interesem osoby ubezwłasnowolnionej.

Czy można działać przed zakończeniem sprawy o ubezwłasnowolnienie?

W pilnych sytuacjach można wnosić o ustanowienie doradcy tymczasowego. Nie zastępuje on opiekuna prawnego po ubezwłasnowolnieniu, ale może pomóc zabezpieczyć osobę lub majątek chorego w toku postępowania.

Podsumowanie

W przypadku osoby po ciężkim udarze, z którą nie ma świadomego kontaktu, ubezwłasnowolnienie całkowite może być właściwym narzędziem ochrony. Nie służy ono jednak wygodzie rodziny, lecz zabezpieczeniu interesów chorego, który sam nie może podejmować decyzji. Wniosek należy dobrze udokumentować, wskazać potrzebę ochrony osoby i majątku oraz rozważyć, czy potrzebny jest doradca tymczasowy na czas postępowania.

Po ubezwłasnowolnieniu opiekun prawny może reprezentować chorego, ale nie działa dowolnie. W ważnych sprawach, szczególnie majątkowych, musi uzyskać zezwolenie sądu opiekuńczego. Dlatego przed złożeniem wniosku warto uporządkować dokumenty medyczne, rodzinne i majątkowe oraz przemyśleć, kto realnie będzie najlepiej pełnił funkcję opiekuna.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93, w szczególności art. 13, 14 i 16.
2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296, w szczególności art. 544-560.
3. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy - Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59, w szczególności przepisy o opiece i art. 176.
4. Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych - Dz.U. 2005 nr 167 poz. 1398.
5. Postanowienie Sądu Najwyższego z 29 grudnia 1983 r., sygn. akt I CR 377/83.