Ubezwłasnowolnienie osoby przebywającej za granicą

Czy zaległy rachunek uzasadnia ubezwłasnowolnienie?

Nie. Sam fakt, że osoba chora ma zaległości wobec operatora telewizyjnego, telefonicznego, banku albo innego usługodawcy, nie jest wystarczającą podstawą do ubezwłasnowolnienia. Długi można co do zasady spłacać bez ubezwłasnowolnienia dłużnika, a samo opłacenie cudzego rachunku nie wymaga bycia opiekunem prawnym.

Ubezwłasnowolnienie całkowite może zostać orzeczone tylko wtedy, gdy osoba wskutek choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem. Tak wynika z art. 13 Kodeksu cywilnego. Ubezwłasnowolnienie częściowe, uregulowane w art. 16 Kodeksu cywilnego, dotyczy osoby pełnoletniej, która z podobnych przyczyn potrzebuje pomocy do prowadzenia swoich spraw, ale jej stan nie uzasadnia ubezwłasnowolnienia całkowitego.

W praktyce trzeba więc wykazać nie tylko istnienie choroby, lecz także jej wpływ na zdolność osoby do rozumienia znaczenia czynności, podejmowania decyzji, prowadzenia spraw majątkowych i ochrony własnych interesów. Jeżeli chora od dłuższego czasu nie mówi, nie pisze, nie komunikuje się i przebywa w domu opieki, sprawa może wymagać interwencji prawnej, ale wybór środka powinien zależeć od celu: spłata długu, wypowiedzenie umowy, dostęp do dokumentów, zarządzanie majątkiem czy stała reprezentacja.

Kto może złożyć wniosek o ubezwłasnowolnienie?

Wniosku o ubezwłasnowolnienie nie może złożyć dowolna osoba, nawet jeżeli działa z życzliwości. Zgodnie z art. 545 Kodeksu postępowania cywilnego uprawnieni są: małżonek osoby, której dotyczy wniosek, jej krewni w linii prostej, czyli dzieci, rodzice, dziadkowie i wnuki, jej rodzeństwo oraz przedstawiciel ustawowy. Krewni nie mogą złożyć wniosku, jeżeli osoba ma już przedstawiciela ustawowego. Jeżeli najbliżsi nie mogą działać albo nie ma osób uprawnionych, sprawę można zgłosić prokuratorowi z prośbą o rozważenie wszczęcia postępowania.

W opisanej sytuacji koleżanka jako córka chorej matki może należeć do kręgu osób uprawnionych. Pani, jako osoba spoza rodziny, nie może złożyć takiego wniosku we własnym imieniu. Może Pani natomiast pomóc w zebraniu dokumentów, przygotowaniu opisu sprawy, kontakcie z pełnomocnikiem albo w korespondencji z sądem, jeśli córka udzieli stosownego pełnomocnictwa osobie, która może być pełnomocnikiem procesowym.

Jeżeli sprawa dotyczy codziennej opieki i reprezentowania chorego rodzica, przydatne może być także omówienie, jak działa opiekun chorego rodzica oraz czym różni się opieka prawna od faktycznego pomagania w sprawach życia codziennego.

Czy polski sąd może orzec o osobie przebywającej w Wielkiej Brytanii?

Kluczowe znaczenie mają obywatelstwo chorej, jej miejsce zamieszkania oraz miejsce zwykłego pobytu. Zgodnie z art. 1106¹ Kodeksu postępowania cywilnego do jurysdykcji krajowej należą sprawy o ubezwłasnowolnienie osoby będącej obywatelem polskim albo cudzoziemca mającego miejsce zamieszkania lub miejsce zwykłego pobytu w Rzeczypospolitej Polskiej. Jurysdykcja polska jest wyłączna wtedy, gdy osoba, której dotyczy wniosek, jest obywatelem polskim i ma miejsce zamieszkania oraz miejsce zwykłego pobytu w Polsce.

Jeżeli chora jest obywatelką polską, ale od dłuższego czasu stale przebywa w Wielkiej Brytanii, polski sąd co do zasady może mieć jurysdykcję, ale trzeba liczyć się z praktycznymi trudnościami: ustaleniem aktualnego miejsca pobytu, doręczeniami, tłumaczeniami dokumentów, koniecznością wysłuchania osoby chorej oraz badaniem przez biegłych. Jeżeli natomiast chora nie jest obywatelką polską i jej miejsce zamieszkania oraz zwykłego pobytu znajduje się w Wielkiej Brytanii, skierowanie sprawy do polskiego sądu może być niedopuszczalne albo niepraktyczne.

Trzeba też odróżnić polskie postępowanie sądowe od działań potrzebnych w państwie pobytu. Jeżeli chora przebywa w angielskim domu opieki, część spraw, zwłaszcza dotyczących opieki, leczenia, placówki albo lokalnych świadczeń, może wymagać działań według prawa obowiązującego w Wielkiej Brytanii. Polski wyrok może być pomocny przy sprawach majątkowych w Polsce, lecz nie zawsze automatycznie rozwiąże problemy organizacyjne za granicą.

Do którego sądu złożyć wniosek?

Sprawy o ubezwłasnowolnienie rozpoznaje w pierwszej instancji sąd okręgowy. Właściwy jest sąd miejsca zamieszkania osoby, której dotyczy wniosek, a w braku miejsca zamieszkania – sąd miejsca jej pobytu. Jeżeli osoba jest obywatelem polskim, ale nie ma miejsca zamieszkania ani pobytu w Polsce, w praktyce trzeba starannie uzasadnić wybór sądu i wykazać związek sprawy z Polską, np. obywatelstwo, majątek, umowy, zobowiązania lub rodzinę w Polsce.

Wniosek powinien wskazywać, czy żądane jest ubezwłasnowolnienie całkowite, czy częściowe. Nie należy automatycznie żądać ubezwłasnowolnienia całkowitego tylko dlatego, że sprawa jest trudna organizacyjnie. Sąd bada, jaki środek jest adekwatny do stanu osoby i czy mniej daleko idące rozwiązania nie wystarczą.

Jakie dokumenty przygotować do wniosku?

Do wniosku warto dołączyć przede wszystkim dokumenty potwierdzające tożsamość i pokrewieństwo, dokumentację medyczną, opis aktualnego stanu chorej, informacje o domu opieki, korespondencję z usługodawcą, kopie zaległych rachunków, umów albo wezwań do zapłaty oraz dowody wskazujące, że osoba nie jest w stanie samodzielnie prowadzić swoich spraw. Dokumenty zagraniczne powinny być przetłumaczone przez tłumacza przysięgłego; sąd może też zażądać dodatkowych formalności dotyczących dokumentów urzędowych, np. poświadczenia apostille, zależnie od rodzaju dokumentu.

W sprawie o ubezwłasnowolnienie sąd co do zasady wysłuchuje osobę, której dotyczy wniosek, w obecności biegłego psychologa oraz – zależnie od stanu zdrowia – biegłego lekarza psychiatry lub neurologa. Osoba ta musi być też zbadana przez biegłego lekarza psychiatrę albo neurologa oraz psychologa. Sama zagraniczna opinia lekarska może więc pomóc w uzasadnieniu wniosku, ale zwykle nie zastępuje dowodu z opinii biegłych powołanych przez sąd.

Wniosek o ubezwłasnowolnienie podlega opłacie stałej, która obecnie wynosi 100 zł. W typowej sprawie trzeba liczyć się również z kosztami tłumaczeń, ewentualnych pełnomocnictw, korespondencji zagranicznej i opinii biegłych. Jeżeli sytuacja majątkowa wnioskodawcy na to nie pozwala, można rozważyć wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych.

Doradca tymczasowy, kurator albo pełnomocnictwo zamiast ubezwłasnowolnienia

Jeżeli postępowanie o ubezwłasnowolnienie zostanie wszczęte, sąd może ustanowić dla osoby pełnoletniej doradcę tymczasowego na podstawie art. 548 Kodeksu postępowania cywilnego, gdy uzna to za konieczne dla ochrony jej osoby lub mienia. To rozwiązanie może mieć znaczenie, gdy trzeba szybko zabezpieczyć interesy chorej, a sprawa o ubezwłasnowolnienie będzie trwała.

Osobnym rozwiązaniem jest kurator dla pełnoletniej osoby niepełnosprawnej na podstawie art. 183 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Obecnie przepis ten akcentuje wsparcie osoby niepełnosprawnej i zakres spraw określonych przez sąd. Kurator reprezentuje taką osobę tylko wtedy, gdy sąd tak postanowi. Z kolei art. 600 Kodeksu postępowania cywilnego przewiduje, że kuratora ustanawia się zasadniczo na wniosek osoby niepełnosprawnej, a za jej zgodą także na wniosek określonej organizacji pozarządowej. Jeżeli stan osoby wyłącza możliwość złożenia wniosku lub wyrażenia zgody, sąd może ustanowić kuratora z urzędu.

Jeżeli chora wcześniej, będąc jeszcze w stanie świadomie podejmować decyzje, udzieliła pełnomocnictwa, można sprawdzić jego zakres. Pełnomocnictwo może być wystarczające do wypowiedzenia umowy lub załatwienia spraw z usługodawcą. Nie można jednak tworzyć pełnomocnictwa za osobę, która nie rozumie znaczenia takiego oświadczenia.

Co zrobić z rachunkiem lub umową zawartą w Polsce?

Spłatę zaległości można zwykle wykonać z rachunku osoby trzeciej, o ile znany jest numer konta, kwota i właściwy tytuł przelewu. W tytule warto wskazać imię i nazwisko abonenta, numer klienta, numer faktury albo numer umowy. Operator może odmówić udzielania szczegółowych informacji osobie nieuprawnionej, ale sama wpłata na prawidłowy rachunek nie wymaga bycia opiekunem prawnym.

Inaczej wygląda wypowiedzenie umowy, reklamacja, uzyskanie szczegółowej historii zadłużenia, zmiana danych lub zawarcie ugody. Do takich czynności operator może wymagać pełnomocnictwa, postanowienia sądu o ustanowieniu opiekuna, kuratora albo doradcy tymczasowego. Jeżeli dług rośnie, należy działać szybko: poprosić operatora o pisemne wskazanie salda, uregulować bezsporną część zadłużenia, zabezpieczyć potwierdzenia przelewów i jednocześnie przygotować dokumenty do właściwego postępowania.

FAQ

Czy mogę złożyć wniosek o ubezwłasnowolnienie matki koleżanki?

Nie, jeżeli nie należy Pani do kręgu osób wskazanych w art. 545 Kodeksu postępowania cywilnego i nie działa jako profesjonalny pełnomocnik uprawnionej osoby. Wniosek może złożyć m.in. córka chorej, a osoba obca może co najwyżej pomóc organizacyjnie albo zawiadomić prokuraturę o potrzebie ochrony osoby chorej.

Czy osoba przebywająca za granicą może zostać ubezwłasnowolniona w Polsce?

Tak, jest to możliwe przede wszystkim wtedy, gdy jest obywatelem polskim albo ma miejsce zamieszkania lub zwykłego pobytu w Polsce. Przy stałym pobycie za granicą trzeba jednak dokładnie ocenić jurysdykcję, praktyczne wykonanie orzeczenia i ewentualne działania potrzebne w państwie pobytu.

Czy zagraniczne zaświadczenie lekarskie wystarczy?

Zagraniczne zaświadczenie lekarskie jest ważnym dowodem, ale zwykle trzeba je przetłumaczyć przez tłumacza przysięgłego. W sprawie o ubezwłasnowolnienie sąd i tak przeprowadza dowód z opinii biegłych, dlatego dokumentacja medyczna z zagranicy ma przede wszystkim pomóc w wykazaniu zasadności wniosku.

Czy można zapłacić cudzy rachunek bez ubezwłasnowolnienia?

Zasadniczo tak. Do samej zapłaty najczęściej wystarczy prawidłowy numer rachunku, kwota i tytuł przelewu pozwalający przypisać wpłatę do umowy lub faktury. Problem pojawia się przy wypowiedzeniu umowy, reklamacji, uzyskaniu danych albo podpisaniu ugody – wtedy może być potrzebne pełnomocnictwo albo postanowienie sądu.

Czy kurator dla osoby niepełnosprawnej zastępuje ubezwłasnowolnienie?

Nie zawsze, ale może być mniej daleko idącym rozwiązaniem. Zakres działania kuratora określa sąd, a reprezentowanie osoby niepełnosprawnej jest możliwe tylko wtedy, gdy sąd tak postanowi. Jeżeli osoba nie może sama złożyć wniosku ani wyrazić zgody, sąd może rozważyć ustanowienie kuratora z urzędu.

Podsumowanie

Ubezwłasnowolnienie osoby przebywającej za granicą jest możliwe tylko po sprawdzeniu jurysdykcji polskiego sądu, obywatelstwa i rzeczywistego miejsca pobytu chorej osoby. Sam dług albo niewypowiedziana umowa nie są wystarczającym powodem do ubezwłasnowolnienia, choć mogą pokazywać, że osoba wymaga wsparcia w prowadzeniu swoich spraw. Najbliższa rodzina powinna najpierw ustalić, jaki problem trzeba rozwiązać: zapłatę zaległości, wypowiedzenie umowy, ochronę majątku czy stałą reprezentację. Dopiero od tego zależy, czy właściwy będzie wniosek o ubezwłasnowolnienie, doradcę tymczasowego, kuratora albo działania według prawa państwa pobytu.

Źródła

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego – Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296
3. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy – Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59
4. Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych – Dz.U. 2005 nr 167 poz. 1398