Bezprawne umieszczenie wizerunku na stronie internetowej

Kiedy publikacja wizerunku w internecie wymaga zgody?

Podstawową zasadę określa art. 81 ust. 1 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Zgodnie z tym przepisem rozpowszechnianie wizerunku wymaga zezwolenia osoby na nim przedstawionej. Jeżeli nie zastrzeżono inaczej, zezwolenie nie jest wymagane, gdy osoba otrzymała umówioną zapłatę za pozowanie.

W praktyce „rozpowszechnianie” obejmuje m.in. umieszczenie zdjęcia na stronie internetowej, w sklepie online, mediach społecznościowych, reklamie, katalogu, newsletterze albo materiale promocyjnym. Ochrona dotyczy wizerunku rozpoznawalnego, czyli takiego, który pozwala zidentyfikować konkretną osobę bez nadmiernych trudności. Nie zawsze musi być widoczna twarz; czasem wystarczą charakterystyczne cechy, kontekst, podpis, stanowisko, miejsce pracy lub zestawienie z innymi informacjami.

Zgoda na publikację może być udzielona w dowolnej formie, ale w razie sporu to osoba powołująca się na zgodę powinna wykazać jej zakres. Zgodnie z wyrokiem Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 12 lutego 1998 r., sygn. akt I ACa 1044/97, zgoda musi być niewątpliwa, a osoba jej udzielająca powinna wiedzieć, w jakiej formie, gdzie, kiedy i w jakim kontekście jej wizerunek zostanie wykorzystany.

Wyjątki od obowiązku uzyskania zgody

Art. 81 ust. 2 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych przewiduje dwa najważniejsze wyjątki. Zezwolenia nie wymaga rozpowszechnianie wizerunku:

• osoby powszechnie znanej, jeżeli wizerunek wykonano w związku z pełnieniem przez nią funkcji publicznych, w szczególności politycznych, społecznych lub zawodowych;
• osoby stanowiącej jedynie szczegół całości, takiej jak zgromadzenie, krajobraz lub publiczna impreza.

Wyjątki należy interpretować ostrożnie. Jeżeli osoba publiczna została sfotografowana w sytuacji prywatnej, art. 81 ust. 2 pkt 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych może nie mieć zastosowania. Podobnie osoba widoczna na zdjęciu z koncertu lub demonstracji nie będzie tylko „szczegółem całości”, jeżeli została wyeksponowana jako główny bohater fotografii.

Wizerunek jako dobro osobiste

Niezależnie od art. 81 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych wizerunek jest dobrem osobistym człowieka. Wynika to wprost z art. 23 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, który wymienia wizerunek obok takich dóbr jak cześć, nazwisko, pseudonim, tajemnica korespondencji czy nietykalność mieszkania.

Ochronę dóbr osobistych reguluje art. 24 § 1 Kodeksu cywilnego. Osoba, której dobro osobiste zostaje zagrożone cudzym działaniem, może żądać zaniechania tego działania, chyba że nie jest ono bezprawne. W razie dokonanego naruszenia może żądać także usunięcia jego skutków, w szczególności złożenia oświadczenia odpowiedniej treści i w odpowiedniej formie.

W sprawach o naruszenie dóbr osobistych ważne jest domniemanie bezprawności. Poszkodowany powinien wykazać, że doszło do naruszenia lub zagrożenia jego dobra osobistego, natomiast pozwany, chcąc uwolnić się od odpowiedzialności, powinien wykazać okoliczności wyłączające bezprawność, np. ważną zgodę, działanie w granicach prawa albo uzasadniony interes społeczny.

Jakich roszczeń można dochodzić?

Roszczenia zależą od konkretnego stanu faktycznego: rodzaju zdjęcia, zasięgu publikacji, celu wykorzystania, czasu trwania naruszenia, ewentualnego zarobkowego charakteru publikacji oraz skutków dla osoby przedstawionej. W typowej sprawie można rozważyć następujące żądania:

• Usunięcie zdjęcia lub filmu – na podstawie art. 24 § 1 Kodeksu cywilnego oraz art. 83 w związku z art. 78 ust. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych.
• Zaniechanie dalszych naruszeń – np. zakaz dalszej publikacji, powielania, używania w reklamach albo przekazywania materiału innym podmiotom; podstawą może być art. 24 § 1 Kodeksu cywilnego oraz art. 83 w związku z art. 78 ust. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych.
• Przeprosiny lub inne oświadczenie – treść, forma i miejsce publikacji powinny odpowiadać skali naruszenia; wynika to z art. 24 § 1 Kodeksu cywilnego.
• Zadośćuczynienie pieniężne – za krzywdę, stres, upokorzenie, naruszenie prywatności lub utratę poczucia bezpieczeństwa; podstawą jest art. 448 Kodeksu cywilnego, a w zakresie roszczeń związanych z rozpowszechnianiem wizerunku także art. 83 w związku z art. 78 ust. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych.
• Zapłata odpowiedniej sumy na cel społeczny – możliwa na podstawie art. 448 Kodeksu cywilnego albo art. 83 w związku z art. 78 ust. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych.
• Odszkodowanie – jeżeli naruszenie spowodowało szkodę majątkową, np. utratę kontraktu, koszt kampanii naprawczej albo uszczerbek w działalności; podstawą może być art. 24 § 2 Kodeksu cywilnego w związku z art. 415 Kodeksu cywilnego.
• Zwrot korzyści – w szczególnych sytuacjach, gdy naruszyciel zarobił na bezprawnym wykorzystaniu wizerunku; w zależności od sprawy można analizować m.in. art. 405 Kodeksu cywilnego dotyczący bezpodstawnego wzbogacenia.

Jeżeli wizerunek wykorzystano w reklamie, katalogu, kampanii sprzedażowej lub na stronie sklepu, istotne są granice komercyjnego użycia. W takich sprawach wysokość roszczeń pieniężnych zależy nie tylko od naruszenia prywatności, ale również od tego, czy wizerunek miał realną wartość marketingową oraz czy wykorzystanie sugerowało poparcie dla produktu, usługi albo firmy.

Czy przysługuje wynagrodzenie za bezprawne użycie wizerunku?

Polskie przepisy nie przewidują automatycznego, stałego „wynagrodzenia” za każde bezprawne opublikowanie wizerunku. Można natomiast dochodzić roszczeń pieniężnych, jeżeli istnieje podstawa prawna i odpowiednie dowody.

Najczęściej w grę wchodzi zadośćuczynienie za krzywdę na podstawie art. 448 Kodeksu cywilnego. Jeżeli naruszenie spowodowało konkretną szkodę majątkową, można rozważyć odszkodowanie na podstawie art. 24 § 2 Kodeksu cywilnego w związku z art. 415 Kodeksu cywilnego. Jeżeli naruszyciel osiągnął korzyści dzięki użyciu wizerunku, w szczególnych przypadkach można analizować także roszczenia związane z bezpodstawnym wzbogaceniem na podstawie art. 405 Kodeksu cywilnego.

Wysokość zadośćuczynienia nie wynika z tabeli ani taryfikatora. Zgodnie z utrwalonym podejściem sądów znaczenie mają m.in. rozmiar i intensywność krzywdy, zasięg publikacji, czas jej trwania, cel wykorzystania zdjęcia, stopień zawinienia naruszyciela, reakcja po wezwaniu oraz to, czy publikacja miała charakter komercyjny. W wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 22 kwietnia 2004 r., sygn. akt II ACa 641/03, podkreślono, że podstawowym kryterium jest rozmiar i intensywność doznanej krzywdy oraz negatywne konsekwencje naruszenia.

Wizerunek a RODO

Jeżeli zdjęcie lub nagranie pozwala zidentyfikować osobę fizyczną, może stanowić dane osobowe w rozumieniu art. 4 pkt 1 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679, czyli RODO. Publikacja wizerunku na stronie internetowej może być przetwarzaniem danych osobowych w rozumieniu art. 4 pkt 2 RODO.

Administrator strony powinien mieć podstawę przetwarzania danych, np. zgodę z art. 6 ust. 1 lit. a RODO albo uzasadniony interes z art. 6 ust. 1 lit. f RODO, o ile taki interes rzeczywiście istnieje i nie przeważają nad nim prawa oraz wolności osoby przedstawionej. W zależności od okoliczności osoba, której dane dotyczą, może żądać usunięcia danych na podstawie art. 17 RODO, sprzeciwić się przetwarzaniu na podstawie art. 21 RODO, złożyć skargę do Prezesa Urzędu Ochrony Danych Osobowych na podstawie art. 77 RODO albo dochodzić odszkodowania na podstawie art. 82 RODO.

RODO nie zastępuje ochrony z art. 81 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych ani ochrony dóbr osobistych z art. 23 i art. 24 Kodeksu cywilnego. W jednej sprawie możliwe jest równoległe korzystanie z kilku podstaw prawnych, jeżeli odpowiadają one konkretnym okolicznościom.

Co zrobić po odkryciu zdjęcia na stronie internetowej?

Przed wysłaniem żądania usunięcia zdjęcia warto zabezpieczyć dowody. Samo zdjęcie może zniknąć po pierwszym kontakcie z naruszycielem, dlatego dokumentacja powinna być wykonana wcześniej.

1. Zrób zrzuty ekranu – powinny obejmować zdjęcie, adres URL, datę, nazwę strony, kontekst publikacji oraz ewentualne komentarze lub opis.
2. Zapisz linki i daty – zanotuj pełny adres strony, datę odkrycia publikacji i orientacyjny czas trwania naruszenia.
3. Ustal administratora lub właściciela strony – sprawdź regulamin, stopkę, dane firmy, rejestr CEIDG, KRS lub informacje domenowe.
4. Określ swoje żądania – np. usunięcie zdjęcia, zakaz dalszego użycia, przeprosiny, zapłata konkretnej kwoty, informacja o źródle zdjęcia.
5. Wyślij pisemne wezwanie – najlepiej w formie pozwalającej wykazać datę doręczenia, np. e-mailem z potwierdzeniem, listem poleconym lub przez profesjonalnego pełnomocnika.
6. Rozważ pozew lub skargę – gdy naruszyciel odmawia usunięcia publikacji, ignoruje wezwanie albo wykorzystanie wizerunku jest poważne lub komercyjne.

W wezwaniu warto powołać konkretne przepisy: art. 81 ust. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, art. 23, art. 24 § 1 oraz art. 448 Kodeksu cywilnego, a przy identyfikowalnym zdjęciu także właściwe przepisy RODO. Dobrze jest wyznaczyć rozsądny termin, np. 3–7 dni na usunięcie publikacji, a przy sprawach pilnych krótszy termin uzasadniony skalą naruszenia.

Przedawnienie roszczeń

Roszczenia niemajątkowe o ochronę dóbr osobistych, takie jak żądanie zaniechania naruszeń lub usunięcia skutków naruszenia, co do zasady nie są typowymi roszczeniami majątkowymi. Inaczej należy oceniać roszczenia pieniężne, np. o odszkodowanie lub zadośćuczynienie.

Dla roszczeń majątkowych znaczenie może mieć art. 118 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym podstawowy termin przedawnienia wynosi 6 lat, a dla roszczeń o świadczenia okresowe oraz roszczeń związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej – 3 lata. Jeżeli roszczenie ma charakter deliktowy, zastosowanie może mieć art. 442¹ § 1 Kodeksu cywilnego, przewidujący co do zasady 3 lata od dnia, w którym poszkodowany dowiedział się albo przy zachowaniu należytej staranności mógł dowiedzieć się o szkodzie i osobie obowiązanej do jej naprawienia, nie dłużej jednak niż 10 lat od zdarzenia wywołującego szkodę.

W praktyce nie warto zwlekać. Im szybciej zabezpieczysz dowody i wyślesz wezwanie, tym łatwiej wykazać zasięg naruszenia oraz ograniczyć dalsze rozpowszechnianie zdjęcia.

FAQ

Czy sama zgoda na zrobienie zdjęcia oznacza zgodę na publikację?

Nie zawsze. Zgoda na wykonanie zdjęcia nie musi oznaczać zgody na jego rozpowszechnianie. Art. 81 ust. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych dotyczy właśnie rozpowszechniania wizerunku, dlatego zgoda powinna obejmować cel, miejsce, czas i sposób publikacji.

Czy mogę żądać pieniędzy za każde zdjęcie opublikowane bez zgody?

Możesz żądać roszczeń pieniężnych, ale ich zasadność zależy od okoliczności. Zadośćuczynienie wymaga wykazania krzywdy, a odszkodowanie – szkody majątkowej i związku przyczynowego. Podstawą mogą być art. 448, art. 24 § 2 i art. 415 Kodeksu cywilnego.

Czy osoba publiczna zawsze traci prawo do ochrony wizerunku?

Nie. Art. 81 ust. 2 pkt 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych dotyczy osoby powszechnie znanej tylko wtedy, gdy wizerunek wykonano w związku z pełnieniem przez nią funkcji publicznych. Zdjęcia z życia prywatnego, rodzinnego lub sytuacji niezwiązanych z funkcją mogą nadal wymagać zgody.

Czy wystarczy wysłać e-mail z żądaniem usunięcia zdjęcia?

Często jest to pierwszy praktyczny krok, ale warto zadbać o dowód wysłania i treść wezwania. Wezwanie powinno wskazywać konkretny adres URL, naruszone prawa, żądania, termin usunięcia publikacji oraz informację, że brak reakcji może skutkować pozwem lub skargą do właściwego organu.

Czy mogę powołać się jednocześnie na prawo autorskie, dobra osobiste i RODO?

Tak, jeżeli pozwalają na to fakty. Art. 81 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych chroni rozpowszechnianie wizerunku, art. 23 i art. 24 Kodeksu cywilnego chronią wizerunek jako dobro osobiste, a RODO może mieć zastosowanie, gdy zdjęcie pozwala zidentyfikować osobę fizyczną.

Źródła

• Art. 81, art. 83 oraz art. 78 ust. 1 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych.
• Art. 23, art. 24 § 1 i § 2, art. 405, art. 415, art. 448, art. 118 oraz art. 442¹ § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny.
• Art. 4 pkt 1 i 2, art. 6 ust. 1, art. 17, art. 21, art. 77 oraz art. 82 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z dnia 27 kwietnia 2016 r. – RODO.
• Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 12 lutego 1998 r., sygn. akt I ACa 1044/97.
• Wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 21 września 2012 r., sygn. akt I ACa 515/12.
• Wyrok Sądu Apelacyjnego z dnia 22 kwietnia 2004 r., sygn. akt II ACa 641/03.