Cytowanie w książce a prawo autorskie – kiedy wolno

Na czym polega prawo cytatu

Podstawą jest art. 29 ust. 1 ustawy z 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Przepis pozwala przytaczać w utworach stanowiących samoistną całość urywki rozpowszechnionych utworów oraz utwory w całości, jeżeli chodzi o utwory plastyczne, fotograficzne lub drobne utwory, ale tylko w zakresie uzasadnionym celami cytatu. Ustawodawca wymienia tu w szczególności: wyjaśnianie, polemikę, analizę krytyczną lub naukową, nauczanie albo prawa gatunku twórczości.

To oznacza, że cytat musi pełnić konkretną funkcję w Pana książce. Nie może być jedynie sposobem na uzupełnienie treści cudzym tekstem, skrócenie własnej pracy albo zastąpienie samodzielnego opracowania materiału. Utwór główny musi być własny i samoistny, a cytat może mieć wyłącznie rolę pomocniczą.

Przy ocenie naruszenia znaczenie mają także wymogi prawa cytatu w praktyce redakcyjnej i naukowej: trzeba umieć wykazać, po co dany fragment został przejęty i dlaczego bez niego własny wywód byłby uboższy albo mniej czytelny.

Kiedy zgoda wydawnictwa nie jest potrzebna

Jeżeli wykorzystanie mieści się w granicach dozwolonego cytatu, zgoda autora ani wydawnictwa co do zasady nie jest potrzebna. Wynika to z konstrukcji dozwolonego użytku, a więc ustawowego wyjątku od monopolu autorskiego. Trzeba jednak spełnić wszystkie warunki jednocześnie:

• przejmowany utwór musi być wcześniej rozpowszechniony,
• Pana książka musi stanowić samoistną całość,
• przejmowany fragment musi być uzasadniony celem cytatu z art. 29 ust. 1,
• należy oznaczyć twórcę i źródło zgodnie z art. 34 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych,
• korzystanie nie może naruszać normalnego korzystania z utworu ani godzić w słuszne interesy twórcy, co wynika z art. 35 tej ustawy.

W praktyce problem zwykle nie dotyczy samego braku zgody, lecz tego, czy wykorzystanie rzeczywiście mieściło się w granicach ustawowego wyjątku. Jeżeli cytat jest za długi, zbyt liczny albo nie służy żadnej analizie, wtedy sama adnotacja o źródle nie chroni przed odpowiedzialnością.

Czy sama bibliografia i przypisy wystarczą

Nie. Obowiązek oznaczenia twórcy i źródła wynika z art. 34 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, ale spełnienie tego obowiązku nie legalizuje automatycznie przejęcia tekstu. Najpierw trzeba odpowiedzieć na pytanie, czy wolno było skorzystać z cudzego fragmentu na podstawie art. 29 ust. 1. Dopiero potem znaczenie ma prawidłowe oznaczenie autora i źródła.

Inaczej mówiąc: poprawny przypis jest konieczny, ale niewystarczający. Jeżeli ktoś przejmie kilka stron cudzego e-booka, a następnie wzorowo opisze źródło, nadal może naruszyć prawa autorskie majątkowe. Z kolei brak odpowiedniego oznaczenia może dodatkowo naruszać autorskie prawa osobiste, w szczególności prawo do autorstwa utworu, chronione przez art. 16 pkt 1 ustawy.

Przy ocenie skali zapożyczeń warto odróżnić granicę cytatu i kopii. To właśnie ten punkt najczęściej decyduje o tym, czy sprawa kończy się zwykłym wyjaśnieniem, czy roszczeniem finansowym.

Jak ocenić, czy doszło do naruszenia

Nie da się tego rozstrzygnąć wyłącznie na podstawie informacji, że w książce znalazły się „fragmenty” e-booka. Kluczowy jest konkretny stan faktyczny, w szczególności:

• ile fragmentów przejęto,
• jak długie były te fragmenty,
• czy były przejęte dosłownie,
• czy każdy cytat był połączony z własnym komentarzem, analizą lub polemiką,
• czy przejęte części miały znaczenie marginalne, czy tworzyły istotną część Pana wywodu,
• czy e-book był już rozpowszechniony,
• czy przy każdym przejęciu prawidłowo oznaczono autora i źródło.

Jeżeli wykorzystał Pan tylko krótkie urywki jako materiał do omówienia i opatrzył je własnym komentarzem, obrona w oparciu o art. 29 ust. 1 może być realna. Jeżeli jednak fragmenty były liczne, długie i przejęte głównie po to, aby budować treść książki, ryzyko uznania naruszenia jest wysokie.

Jakie roszczenia może zgłosić autor lub wydawnictwo

Jeżeli doszło do naruszenia, uprawniony może korzystać z roszczeń cywilnych przewidzianych w ustawie o prawie autorskim i prawach pokrewnych.

W zakresie autorskich praw osobistych zastosowanie ma art. 78 ust. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Na tej podstawie twórca może żądać m.in. zaniechania działania zagrażającego prawom osobistym, usunięcia skutków naruszenia, złożenia oświadczenia odpowiedniej treści i w odpowiedniej formie, a przy zawinionym naruszeniu także zadośćuczynienia pieniężnego albo wpłaty odpowiedniej sumy na wskazany cel społeczny.

W zakresie autorskich praw majątkowych podstawą jest art. 79 ust. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Uprawniony może żądać:

• zaniechania naruszania,
• usunięcia skutków naruszenia,
• naprawienia szkody na zasadach ogólnych, czyli według reguł z ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny,
• wydania uzyskanych korzyści.

Możliwe są też żądania informacyjne i publikacyjne, a przy dalszej dystrybucji także oczekiwanie wycofania egzemplarzy z obrotu, jeżeli jest to proporcjonalne do naruszenia.

Czy niska sprzedaż książki ma znaczenie

Tak, ale nie przesądza o braku odpowiedzialności. Mała sprzedaż może ograniczać rozmiar szkody, wysokość bezpodstawnie uzyskanych korzyści albo praktyczny sens dochodzenia wysokich kwot. Nie zmienia jednak tego, że samo naruszenie mogło nastąpić.

Przy negocjowaniu ugody niska sprzedaż może być ważnym argumentem, ponieważ wpływa na ekonomiczny wymiar sporu. Jeżeli sprzedano kilka egzemplarzy, a publikacja nie miała realnego wpływu na rynek e-booka wydawnictwa, żądanie wysokiej kwoty może być trudniejsze do obrony. Nadal jednak druga strona może twierdzić, że naruszono jej wyłączne prawo do korzystania z utworu i rozporządzania nim na podstawie art. 17 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych.

Czy grozi odpowiedzialność karna

Jest możliwa, ale nie każda sprawa o cytat kończy się postępowaniem karnym. W grę mogą wchodzić przepisy karne ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, przede wszystkim:

• art. 115 – m.in. przywłaszczenie autorstwa albo wprowadzenie w błąd co do autorstwa całości lub części cudzego utworu,
• art. 116 – rozpowszechnianie cudzego utworu bez uprawnienia albo wbrew jego warunkom,
• art. 117 – utrwalanie lub zwielokrotnianie cudzego utworu bez uprawnienia w celu rozpowszechnienia.

Jeżeli podał Pan autora i źródło, ryzyko zarzutu z art. 115 dotyczącego przywłaszczenia autorstwa zwykle jest mniejsze, ale nie znika całkowicie ryzyko sporu o bezprawne wykorzystanie treści. W praktyce przy takich stanach faktycznych częściej pojawiają się wezwania cywilne i propozycje ugodowe niż szybkie postępowanie karne. Dużo zależy jednak od skali przejęcia, formy rozpowszechniania i tego, czy druga strona chce wywrzeć presję procesową.

Jak odpowiedzieć na pismo kancelarii

Nie warto ignorować wezwania. Najbezpieczniej odpowiedzieć rzeczowo i bez przyznawania naruszenia, dopóki nie zna Pan dokładnych zarzutów oraz podstawy wyliczenia kwoty. W odpowiedzi można:

• zażądać wskazania konkretnych fragmentów, które według wydawnictwa naruszają prawo,
• poprosić o określenie podstawy prawnej roszczeń,
• zażądać wyjaśnienia, czy wydawnictwo działa we własnym imieniu, czy jako licencjobiorca albo nabywca praw,
• zapytać, jak wyliczono żądaną kwotę,
• wskazać, że fragmenty zostały oznaczone i użyte w przekonaniu, że mieszczą się w prawie cytatu,
• zaznaczyć, że skala dystrybucji książki była niewielka.

Dobrze też zabezpieczyć dowody: wersję książki, korespondencję z wydawcą, dane o sprzedaży, egzemplarze publikacji oraz porównanie własnego tekstu z e-bookiem, z którego korzystano.

Czy warto zawierać ugodę

Ugoda może być rozsądnym rozwiązaniem, ale dopiero po ocenie ryzyka. Nie powinien Pan akceptować propozycji „w ciemno”, zanim druga strona nie pokaże:

• jakie dokładnie fragmenty uznaje za bezprawnie wykorzystane,
• jaką podstawę prawną podnosi,
• jak oblicza swoje roszczenie,
• czy w zamian za zapłatę zrzeka się dalszych roszczeń,
• czy oczekuje wycofania książki, erraty, zmiany kolejnych wydań lub przeprosin.

Ugoda jest zwykle opłacalna wtedy, gdy analiza porównawcza pokazuje realne przekroczenie granic cytatu, a proponowana kwota jest niższa niż spodziewane koszty sporu. Jeżeli jednak żądanie jest wygórowane albo roszczenie słabo udokumentowane, warto najpierw podjąć negocjacje albo przedstawić własne stanowisko prawne.

W samej ugodzie trzeba dopilnować, aby znalazły się co najmniej: dokładne oznaczenie stron, opis spornych fragmentów, ostateczna kwota, termin płatności, zrzeczenie się dalszych roszczeń z tego tytułu oraz postanowienie o poufności, jeśli ma dla Pana znaczenie.

Jak ocenić rozsądną kwotę ugody

Nie ma jednego ustawowego taryfikatora. Kwota zależy od stanu faktycznego, w szczególności od:

• zakresu przejętych fragmentów,
• ich znaczenia dla całej książki,
• nakładu i sprzedaży,
• ceny publikacji,
• realnej szkody lub korzyści osiągniętej przez Pana,
• ryzyka przegrania sporu po obu stronach.

Jeżeli sprzedaż była śladowa, a fragmenty miały ograniczony zakres, argument za symboliczną albo umiarkowaną ugodą jest znacznie mocniejszy niż przy szerokim komercyjnym wykorzystaniu. Trzeba jednak uważać: nawet niska szkoda nie oznacza automatycznie, że druga strona zgodzi się na bardzo niską kwotę, bo może uwzględniać również koszty naruszenia praw osobistych lub reputacyjny aspekt sprawy.

Co zrobić praktycznie przed podjęciem decyzji

1. Porównać książkę z e-bookiem i zaznaczyć wszystkie przejęte fragmenty.
2. Ocenić, czy przy każdym fragmencie istnieje realny cel cytatu z art. 29 ust. 1.
3. Sprawdzić, czy przytoczone treści są dosłowne, czy jedynie inspirowane źródłem.
4. Zebrać dane o nakładzie, sprzedaży i przychodzie.
5. Nie składać pochopnych oświadczeń o winie.
6. Przed podpisaniem ugody skonsultować jej treść, zwłaszcza zapis o zrzeczeniu się roszczeń.

FAQ

Czy mogę cytować cudzy e-book bez zgody wydawnictwa?

Tak, ale tylko wtedy, gdy spełnione są warunki z art. 29 ust. 1, art. 34 i art. 35 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Sam brak zgody nie przesądza o naruszeniu, jeśli chodzi o legalny cytat.

Czy podanie źródła zawsze chroni przed odpowiedzialnością?

Nie. Podanie autora i źródła jest obowiązkowe, ale nie wystarcza, gdy cytat jest zbyt obszerny albo nie służy celowi przewidzianemu w art. 29 ust. 1 ustawy.

Czy kilka sprzedanych egzemplarzy eliminuje problem?

Nie. Mała sprzedaż może wpływać na wysokość roszczeń, ale nie wyklucza samego naruszenia praw autorskich.

Czy każda taka sprawa kończy się odpowiedzialnością karną?

Nie. Odpowiedzialność karna zależy od okoliczności sprawy i praktycznie częściej pojawia się spór cywilny albo próba ugody niż szybkie postępowanie karne.

Czy warto od razu podpisać ugodę?

Nie warto robić tego bez analizy. Najpierw trzeba znać zakres zarzucanego naruszenia, podstawę prawną roszczeń oraz sposób wyliczenia żądanej kwoty.

Źródła

1. Ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych – ISAP.

2. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – ISAP.

3. Wyrok Sądu Najwyższego z 29 grudnia 1971 r., I CR 191/71 – przywoływany w praktyce jako orzeczenie dotyczące sposobu oznaczania zapożyczeń; jego znaczenie pomocnicze należy oceniać z uwzględnieniem obecnego brzmienia ustawy i konkretnego stanu faktycznego.