Prawo cytatu i dane osobowe w książce – co wolno napisać o innych

Ocena prawna książki opisującej historie innych osób

W przedstawionej sytuacji nie wystarczy odpowiedzieć jednym zdaniem, że „skoro źródła są publiczne, to wszystko wolno”. Bezpieczeństwo publikacji trzeba ocenić równolegle na gruncie co najmniej czterech obszarów: prawa autorskiego, dóbr osobistych, ochrony prywatności oraz przepisów o danych osobowych.

Najważniejsze jest to, że brak odpowiedzi od osób, do których autorka wysłała wiadomość z prośbą o uwagi, nie jest równoznaczny z wyrażeniem zgody. W prawie cywilnym i autorskim zgoda powinna wynikać w sposób dostatecznie jasny z oświadczenia lub zachowania danej osoby, a samo milczenie co do zasady jej nie zastępuje, chyba że szczególny przepis stanowi inaczej lub strony pozostają w określonej relacji kontraktowej. W opisanym przypadku takiego automatyzmu nie ma.

To jednak nie oznacza, że publikacja zawsze będzie bezprawna. W wielu wypadkach zgoda nie jest konieczna, ale wtedy tekst musi mieścić się w granicach dozwolonego cytatu, rzetelnego opisu faktów i nienaruszania cudzych dóbr osobistych.

Imię, nazwisko i opis czyjegoś życia a dobra osobiste

Zgodnie z art. 23 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny dobra osobiste człowieka, w szczególności zdrowie, wolność, cześć, swoboda sumienia, nazwisko lub pseudonim, wizerunek, tajemnica korespondencji, nietykalność mieszkania, twórczość naukowa, artystyczna, wynalazcza i racjonalizatorska, pozostają pod ochroną prawa cywilnego niezależnie od ochrony przewidzianej w innych przepisach. Z kolei art. 24 § 1 Kodeksu cywilnego daje osobie zagrożonej lub poszkodowanej roszczenia o zaniechanie, usunięcie skutków naruszenia, a niekiedy także o zadośćuczynienie lub zapłatę odpowiedniej sumy na cel społeczny.

Samo podanie imienia i nazwiska nie musi jeszcze naruszać prawa. Problem pojawia się wtedy, gdy wraz z oznaczeniem osoby publikacja ingeruje w jej prywatność, przedstawia nieprawdziwe informacje, sugeruje fakty nieudowodnione albo stawia bohatera w poniżającym czy ośmieszającym świetle. Taką linię przyjmuje również orzecznictwo, w tym wyrok Sądu Najwyższego z 19 listopada 2003 r., sygn. I PK 590/02, wskazujący, że samo użycie nazwiska nie przesądza o naruszeniu, o ile nie dochodzi jednocześnie do naruszenia innego dobra osobistego.

W praktyce oznacza to, że publikacja będzie bezpieczniejsza, jeśli:

• opisujesz fakty weryfikowalne i zgodne z prawdą,
• oddzielasz cytat od własnego komentarza,
• nie ujawniasz zbędnych szczegółów życia prywatnego,
• nie dopowiadasz motywów, intencji ani ocen, których nie da się obronić,
• rozważasz anonimizację, gdy identyfikacja konkretnej osoby nie jest konieczna dla sensu książki.

Prawo cytatu w książce – kiedy działa naprawdę

Jeżeli w książce przytaczasz fragmenty cudzych tekstów, wywiadów, wpisów lub innych utworów, trzeba stosować art. 29 ust. 1 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Przepis pozwala przytaczać w utworach stanowiących samoistną całość urywki rozpowszechnionych utworów oraz rozpowszechnione utwory plastyczne, fotograficzne lub drobne utwory w całości – ale tylko w zakresie uzasadnionym celami cytatu, takimi jak wyjaśnianie, polemika, analiza krytyczna lub naukowa, nauczanie albo prawa gatunku twórczości.

To bardzo ważne: prawo cytatu nie jest ogólnym pozwoleniem na swobodne przepisywanie cudzych treści. Cytat musi być:

• zaczerpnięty z utworu już rozpowszechnionego,
• włączony do własnego, samodzielnego utworu,
• uzasadniony konkretnym celem z art. 29 ust. 1 ustawy,
• proporcjonalny co do rozmiaru,
• oznaczony zgodnie z art. 34 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych.

Zgodnie z art. 34 tej ustawy można korzystać z utworów w granicach dozwolonego użytku pod warunkiem wymienienia imienia i nazwiska twórcy oraz źródła, z uwzględnieniem istniejących możliwości. W książce oznacza to zwykle konieczność wskazania autora i źródła w przypisie, bibliografii albo bezpośrednio w tekście – w sposób czytelny dla odbiorcy.

Jeżeli powołujesz się na internetowy wywiad, artykuł prasowy, wpis blogowy czy publiczny post, sam fakt dostępności w sieci nie znosi ochrony autorskiej. Nadal trzeba zbadać, czy przytaczany fragment jest utworem oraz czy sposób użycia mieści się w granicach cytatu. Przydatne omówienie tej kwestii znajdziesz w materiale: cytat w książce.

Publiczne wypowiedzi bohaterów nie dają pełnej swobody

To, że dana osoba sama opowiadała publicznie o swoim życiu, nie oznacza jeszcze, że można bez ograniczeń złożyć jej wypowiedzi w nową narrację, dodać własne interpretacje i opatrzyć całość pełnym oznaczeniem personalnym. Nadal trzeba uważać na dwie kwestie.

Po pierwsze, nie wolno wypaczać sensu cudzej wypowiedzi. Selektywny dobór cytatów, który sugeruje coś przeciwnego niż źródłowy materiał, może prowadzić do naruszenia dóbr osobistych.

Po drugie, nawet prawdziwe informacje mogą naruszać prywatność, jeśli są zbyt intymne, zbędne dla celu książki albo dotyczą sfery życia, której dana osoba rozsądnie nie chciała ujawniać w tak szerokim kontekście. Ocena zawsze zależy od konkretnego stanu faktycznego: kim jest opisywana osoba, jak szeroko jest rozpoznawalna, czy sama występowała publicznie, jaki charakter ma książka i czy użycie pełnych danych jest rzeczywiście potrzebne.

Dane osobowe w działalności literackiej a RODO

Imię i nazwisko bohatera książki może stanowić daną osobową w rozumieniu art. 4 pkt 1 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679, czyli RODO, jeżeli pozwala zidentyfikować osobę fizyczną. Nie oznacza to jednak automatycznie obowiązku uzyskania zgody od każdego bohatera opisywanego w książce.

W prawie polskim kluczowy jest art. 85 ustawy z dnia 10 maja 2018 r. o ochronie danych osobowych. Przepis ten przewiduje wyłączenia stosowania części regulacji RODO do działalności polegającej na redagowaniu, przygotowywaniu, tworzeniu lub publikowaniu materiałów prasowych w rozumieniu Prawa prasowego, a także do wypowiedzi w ramach działalności literackiej lub artystycznej – w zakresie niezbędnym do pogodzenia prawa do ochrony danych osobowych z wolnością wypowiedzi i informacji.

W praktyce oznacza to, że przy działalności literackiej nie stosuje się części obowiązków i reżimów znanych z typowego przetwarzania danych. Nie jest jednak tak, że twórca zostaje całkowicie zwolniony z odpowiedzialności. Nadal aktualne pozostają między innymi przepisy o dobrach osobistych, prywatności, tajemnicy korespondencji, prawach autorskich oraz – w określonych przypadkach – przepisy karne, gdyby publikacja zawierała treści bezprawne.

Czy potrzebna jest zgoda osoby opisywanej?

Nie zawsze. W wielu sytuacjach publikacja może być legalna bez zgody, jeżeli opiera się na prawdziwych faktach, respektuje granice prawa cytatu i nie narusza dóbr osobistych. Zgoda staje się jednak bardzo istotna praktycznie wtedy, gdy:

• ujawniasz informacje prywatne lub wrażliwe z punktu widzenia danej osoby,
• korzystasz z niepublicznej korespondencji, nagrań lub materiałów otrzymanych prywatnie,
• publikujesz pełne dane, mimo że nie są konieczne dla celu książki,
• opis może być oceniony jako kontrowersyjny, krytyczny albo stygmatyzujący,
• nie masz pewności, czy przytaczane treści są wystarczająco wierne i kompletne.

W takich sprawach uzyskanie jednoznacznej zgody pisemnej nie zawsze jest obowiązkiem ustawowym, ale może wyraźnie zmniejszyć ryzyko sporu. Jeżeli zgody nie ma, rozsądnym rozwiązaniem bywa anonimizacja lub zmiana szczegółów identyfikujących, o ile nie zniekształca to sensu przekazu.

Wizerunek, korespondencja i szczególnie wrażliwe fragmenty

Jeśli książka miałaby zawierać zdjęcia, odręczne wiadomości, skany postów, fragmenty e-maili lub prywatnych wiadomości, pojawiają się dodatkowe ograniczenia. Rozpowszechnianie wizerunku co do zasady wymaga zezwolenia osoby przedstawionej na podstawie art. 81 ust. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, chyba że zachodzi ustawowy wyjątek. Z kolei tajemnica korespondencji jest chroniona zarówno jako dobro osobiste na gruncie art. 23 Kodeksu cywilnego, jak i przez art. 49 Konstytucji RP.

Dlatego nawet jeśli dana osoba publicznie opisała swoje doświadczenia w wywiadzie, nie oznacza to jeszcze, że wolno opublikować prywatną wymianę wiadomości z nią albo zacytować nadesłane materiały bez odrębnej podstawy.

Jak zmniejszyć ryzyko przed wydaniem książki – praktyczna checklista

FAQ

Czy brak odpowiedzi na wiadomość z prośbą o akceptację oznacza zgodę?

Nie. Co do zasady milczenie nie oznacza zgody na publikację. Taki brak reakcji może mieć znaczenie faktyczne, ale sam w sobie nie tworzy bezpiecznej podstawy prawnej.

Czy mogę podać czyjeś imię i nazwisko, jeśli dana osoba sama opowiadała o sobie publicznie?

Czasem tak, ale tylko wtedy, gdy publikacja nie narusza dóbr osobistych, prywatności ani nie zniekształca wypowiedzi. Publiczny charakter źródła nie daje pełnej swobody.

Czy internetowy wpis lub wywiad można cytować bez zgody autora?

Można to rozważać w granicach art. 29 ust. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, jeśli cytat ma uzasadniony cel i został poprawnie oznaczony zgodnie z art. 34 tej ustawy.

Czy działalność literacka jest wyłączona spod RODO?

Częściowo. Art. 85 ustawy o ochronie danych osobowych przewiduje wyłączenia dla działalności literackiej, ale nie usuwa odpowiedzialności za naruszenie dóbr osobistych, prywatności czy praw autorskich.

Kiedy najlepiej zanonimizować bohatera?

Zwłaszcza wtedy, gdy pełne dane nie są konieczne, a opis dotyczy tematów wrażliwych, konfliktowych lub intymnych. Anonimizacja często wyraźnie zmniejsza ryzyko sporu.

Podsumowanie

W opisanej sprawie nie da się przyjąć, że sama informacja o źródłach i brak sprzeciwu ze strony bohaterów w pełni zabezpieczają autorkę. Zasadniczo można publikować historie innych osób bez ich formalnej zgody, ale tylko wtedy, gdy książka nie przekracza granic wyznaczonych przez art. 23 i art. 24 Kodeksu cywilnego, art. 29 ust. 1, art. 34 i w razie potrzeby art. 81 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych oraz art. 85 ustawy o ochronie danych osobowych.

Jeżeli tekst wiernie korzysta z publicznych materiałów, zawiera poprawnie oznaczone cytaty i nie ujawnia zbędnych, prywatnych albo stygmatyzujących informacji, ryzyko jest wyraźnie mniejsze. Gdy jednak książka identyfikuje konkretne osoby i opisuje delikatne wątki życiowe, warto przeprowadzić szczegółową analizę przed publikacją całego rozdziału.

Źródła

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych – Dz.U. 1994 nr 24 poz. 83
3. Ustawa z dnia 10 maja 2018 r. o ochronie danych osobowych – Dz.U. 2018 poz. 1000
4. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z dnia 27 kwietnia 2016 r. – RODO
5. Wyrok Sądu Najwyższego z 19 listopada 2003 r., sygn. I PK 590/02