Jak sprawić, by po odrzuceniu spadku syna cały spadek przypadł matce?

Kiedy matka może zostać jedyną spadkobierczynią po ojcu?

Jeżeli zmarły nie zostawił testamentu, dziedziczenie następuje z ustawy. Zgodnie z art. 931 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w pierwszej kolejności powołani są małżonek i dzieci spadkodawcy, przy czym udział małżonka nie może być mniejszy niż 1/4 całości spadku.

To oznacza, że przy jednym dziecku matka i syn dziedziczyliby co do zasady po 1/2 spadku. Sama wola rodziny nie wystarczy więc do tego, aby cały spadek „automatycznie” przypadł matce. Żeby tak się stało, syn musi skutecznie odrzucić spadek, a jeżeli ma zstępnych, trzeba uwzględnić również ich sytuację.

Po odrzuceniu spadku spadkobierca jest traktowany tak, jakby nie dożył otwarcia spadku – art. 1020 Kodeksu cywilnego. W praktyce oznacza to, że miejsce syna zajmują jego dzieci, czyli wnuki zmarłego. Dopiero gdy także one skutecznie nie będą dziedziczyć, matka może w danym stanie faktycznym zostać jedyną spadkobierczynią.

Jeżeli potrzebny jest szerszy obraz całego postępowania po śmierci rodzica, zobacz również: sprawa spadkowa - przebieg i koszty.

Odrzucenie spadku przez syna – termin i forma

Zgodnie z art. 1012 Kodeksu cywilnego spadkobierca może spadek przyjąć bez ograniczenia odpowiedzialności za długi, przyjąć z dobrodziejstwem inwentarza albo spadek odrzucić. Obecnie, jeżeli spadkobierca nie złoży żadnego oświadczenia w terminie, przyjmuje spadek z dobrodziejstwem inwentarza – art. 1015 § 2 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli jednak celem jest to, aby syn w ogóle nie dziedziczył po ojcu, powinien złożyć wyraźne oświadczenie o odrzuceniu spadku. Termin wynosi 6 miesięcy od dnia, w którym dowiedział się o tytule swojego powołania do spadku – art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego. Najczęściej przy dziedziczeniu ustawowym będzie to dzień, w którym dowiedział się o śmierci ojca.

Oświadczenie można złożyć:

• przed sądem,
• albo przed notariuszem – art. 640 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego oraz art. 95a § 1 ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. – Prawo o notariacie.

W praktyce notariusz bywa szybszy, ale jeżeli sprawa jest pilna z uwagi na termin albo pojawiają się małoletni spadkobiercy, warto od razu zaplanować całą sekwencję działań.

Co z dziećmi syna po odrzuceniu spadku?

To najważniejszy element całej procedury. Jeżeli syn odrzuci spadek, do dziedziczenia wchodzą jego dzieci jako dalsi zstępni spadkodawcy, na podstawie art. 931 § 2 Kodeksu cywilnego w zw. z art. 1020 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli dzieci są pełnoletnie, każde z nich składa własne oświadczenie o odrzuceniu spadku w terminie 6 miesięcy od dnia, w którym dowiedziało się o swoim powołaniu. W praktyce termin ten zaczyna biec od chwili, gdy wskutek odrzucenia spadku przez rodzica dzieci stają się powołane do spadku.

Jeżeli dzieci są małoletnie, rodzic nie może samodzielnie odrzucić spadku w ich imieniu bez zgody sądu opiekuńczego. Wynika to z art. 101 § 3 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, zgodnie z którym rodzice nie mogą bez zezwolenia sądu opiekuńczego dokonywać czynności przekraczających zakres zwykłego zarządu majątkiem dziecka. Odrzucenie spadku jest właśnie taką czynnością.

Warto też pamiętać, że przy reprezentacji dziecka znaczenie może mieć to, czy oboje rodzice mają pełnię władzy rodzicielskiej i czy występuje konflikt interesów. W powtarzających się sprawach praktycznych pomocny może być materiał: odrzucenie przez małoletniego - art. 10151 K.c..

Jak odrzucić spadek w imieniu małoletnich dzieci?

Procedura wygląda dwuetapowo:

1. najpierw rodzic składa wniosek do sądu opiekuńczego o wyrażenie zgody na odrzucenie spadku w imieniu małoletniego dziecka,
2. po uzyskaniu prawomocnego zezwolenia składa właściwe oświadczenie o odrzuceniu spadku w imieniu dziecka przed sądem lub notariuszem.

Podstawą właściwości sądu opiekuńczego jest art. 569 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego – co do zasady będzie to sąd rejonowy, wydział rodzinny i nieletnich, właściwy dla miejsca zamieszkania dziecka.

We wniosku trzeba wykazać, dlaczego odrzucenie spadku leży w interesie dziecka. Gdy istnieje ryzyko długów, nieujawnionych zobowiązań albo niepewnego stanu majątku spadkowego, jest to zwykle argument zasadny. Sąd bada jednak konkretny stan faktyczny – nie każda sprawa wygląda identycznie.

Istotne jest również to, że złożenie do sądu opiekuńczego wniosku o zezwolenie na odrzucenie spadku w imieniu małoletniego wpływa na bieg terminu do złożenia oświadczenia. Zgodnie z art. 1015 § 1(1) Kodeksu cywilnego, jeżeli przed upływem terminu 6 miesięcy przedstawiciel ustawowy wystąpił do sądu o zezwolenie na złożenie oświadczenia o odrzuceniu spadku, bieg terminu nie może zakończyć się przed dniem uprawomocnienia się postanowienia sądu. To bardzo ważna, aktualna regulacja, której brakowało w wielu starszych opracowaniach.

Czy trzeba odrzucać spadek, skoro dziś działa dobrodziejstwo inwentarza?

Takie pytanie pojawia się bardzo często. Zgodnie z art. 1015 § 2 Kodeksu cywilnego brak oświadczenia oznacza obecnie przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Odpowiedzialność za długi spadkowe jest wtedy ograniczona do wartości stanu czynnego spadku, ustalonego w wykazie inwentarza albo spisie inwentarza – art. 1031 § 2 Kodeksu cywilnego.

Nie zawsze jednak jest to rozwiązanie wygodne. Przyjęcie spadku, nawet z dobrodziejstwem inwentarza, nadal oznacza wejście w sytuację prawną spadkobiercy, konieczność prowadzenia spraw spadkowych, czasem sporów z wierzycielami i ustalania majątku. Jeżeli celem jest, aby syn i jego dzieci w ogóle nie uczestniczyli w dziedziczeniu po ojcu, nadal potrzebne jest odrzucenie spadku.

Gospodarstwo rolne, samochód, sprzęt i konto bankowe – co wchodzi do spadku?

Do spadku wchodzą prawa i obowiązki majątkowe zmarłego, które z chwilą śmierci przechodzą na spadkobierców – art. 922 § 1 Kodeksu cywilnego. Nie wchodzą natomiast prawa i obowiązki ściśle związane z osobą zmarłego oraz prawa, które z chwilą śmierci przechodzą na oznaczone osoby niezależnie od dziedziczenia – art. 922 § 2 Kodeksu cywilnego.

W opisanej sytuacji trzeba odróżnić:

• udział zmarłego w majątku wspólnym małżonków,
• majątek osobisty zmarłego,
• składniki, które nie należą do spadku mimo śmierci właściciela.

Jeżeli między małżonkami istniała ustawowa wspólność majątkowa, to przed dziedziczeniem należy przyjąć, że matce już przysługuje jej udział w majątku wspólnym. Co do zasady dopiero udział należący do zmarłego wchodzi do spadku. Wynika to z art. 31 § 1 oraz art. 43 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Przykładowo: jeżeli gospodarstwo, maszyny lub samochód należały do majątku wspólnego małżonków, to połowa z tytułu wspólności już należy do matki, a do spadku wchodzi co do zasady druga połowa, chyba że konkretny składnik miał inny status prawny. W praktyce konieczna bywa analiza ksiąg wieczystych, dowodów rejestracyjnych, faktur, umów nabycia i ewidencji gospodarstwa.

Co do rachunku bankowego, środki zgromadzone na koncie należą z zasady do spadku, o ile nie zachodzi szczególna podstawa wypłaty poza dziedziczeniem, np. dyspozycja wkładem na wypadek śmierci z art. 56 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe. Sam fakt wpływania dopłat lub świadczeń rolniczych na rachunek nie przesądza jeszcze automatycznie, komu i w jakim zakresie przysługują dane należności.

Czy matka może sprzedać odziedziczony majątek i przekazać pieniądze dziecku?

Tak, jeżeli matka stanie się właścicielką danego składnika majątku albo pieniędzy ze spadku, może następnie dokonać darowizny na rzecz dziecka. Trzeba jednak rozdzielić dwie kwestie:

1. czy matka rzeczywiście nabyła dany majątek,
2. jakie są skutki podatkowe późniejszej darowizny.

Jeżeli matka sprzeda np. odziedziczony udział w nieruchomości, gospodarstwo, samochód czy ruchomości, może później przekazać uzyskane środki dziecku w drodze darowizny. Sama możliwość darowizny nie jest ograniczona tym, że wiele lat temu rodzice przekazali już dziecku mieszkanie. Ustawa nie wprowadza zasady, że od rodzica można otrzymać darowiznę tylko raz.

Trzeba natomiast zbadać osobno skutki podatkowe sprzedaży po stronie matki, bo mogą one zależeć od rodzaju sprzedawanego składnika, daty nabycia, sposobu nabycia i przeznaczenia środków. To zagadnienie nie jest tożsame ze zwolnieniem podatkowym samej darowizny dla dziecka.

Darowizna od matki dla dziecka – kiedy nie ma podatku?

Zgodnie z art. 4a ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn, nabycie własności rzeczy lub praw majątkowych przez zstępnych od wstępnych jest zwolnione od podatku, jeżeli nabycie zostanie zgłoszone naczelnikowi urzędu skarbowego w terminie 6 miesięcy od dnia powstania obowiązku podatkowego.

Dziecko otrzymujące darowiznę od matki należy do tzw. grupy zerowej, obejmującej najbliższych członków rodziny. W praktyce oznacza to możliwość pełnego zwolnienia z podatku, ale tylko po spełnieniu warunków formalnych.

Przy darowiźnie pieniędzy trzeba dodatkowo pamiętać o art. 4a ust. 1 pkt 2 tej ustawy. Jeżeli przedmiotem darowizny są środki pieniężne, a wartość majątku nabytego łącznie od tej samej osoby w okresie 5 lat, poprzedzających rok ostatniego nabycia, doliczona do wartości ostatnio nabytych rzeczy i praw majątkowych, przekracza kwotę określoną w art. 9 ust. 1 pkt 1 ustawy, obdarowany musi udokumentować ich otrzymanie dowodem przekazania na rachunek płatniczy, rachunek w banku lub SKOK albo przekazem pocztowym.

W praktyce najbezpieczniej jest więc:

• sporządzić umowę darowizny,
• przekazać pieniądze przelewem, a nie gotówką,
• złożyć formularz SD-Z2 w terminie 6 miesięcy.

Jeżeli darowizna jest dokonana w formie aktu notarialnego, obowiązki zgłoszeniowe zwykle wykonuje notariusz w zakresie wynikającym z ustawy, ale przy zwykłej darowiźnie pieniężnej to obdarowany musi dopilnować formalności.

Czy wcześniejsza darowizna mieszkania wyklucza kolejną darowiznę?

Nie. Wcześniejsze otrzymanie mieszkania od rodziców nie zamyka drogi do kolejnej darowizny od matki. Trzeba jedynie pamiętać, że przy ocenie niektórych limitów i obowiązków dokumentacyjnych ustawa bierze pod uwagę nabycia od tej samej osoby w określonym okresie 5 lat – art. 4a ust. 1 pkt 2 oraz art. 9 ust. 1 pkt 1 ustawy o podatku od spadków i darowizn. Darowizna sprzed około 12 lat nie będzie więc wchodziła do tego pięcioletniego okresu sumowania.

Inaczej mówiąc: można otrzymać od matki kolejną darowiznę, a przy prawidłowym zgłoszeniu i udokumentowaniu przelewu nadal korzystać ze zwolnienia podatkowego.

Co zrobić krok po kroku w opisanej sytuacji?

FAQ

Czy matka dziedziczy wszystko automatycznie, gdy syn nie chce spadku?

Nie. Jeżeli syn odrzuci spadek, do dziedziczenia wchodzą co do zasady jego dzieci. Dopiero gdy one także nie będą dziedziczyć, matka może zostać jedyną spadkobierczynią.

Ile jest czasu na odrzucenie spadku?

6 miesięcy od dnia, w którym dana osoba dowiedziała się o tytule swojego powołania do spadku – art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego.

Czy trzeba iść do sądu, aby odrzucić spadek?

Nie zawsze. Oświadczenie można złożyć także przed notariuszem. Do sądu rodzinnego trzeba jednak wystąpić wtedy, gdy spadek ma być odrzucony w imieniu małoletniego dziecka.

Czy brak oświadczenia zawsze jest niebezpieczny?

Obecnie brak oświadczenia oznacza przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza, a nie wprost. Nadal jednak można wejść w skomplikowaną sytuację spadkobiercy, więc przy ryzyku długów warto świadomie podjąć decyzję.

Czy darowizna od matki po sprzedaży majątku ze spadku będzie opodatkowana?

Co do zasady może być zwolniona z podatku, jeżeli dziecko zgłosi ją na SD-Z2 w terminie 6 miesięcy, a przy pieniądzach zachowa dowód przelewu – zgodnie z art. 4a ustawy o podatku od spadków i darowizn.

Źródła

• art. 922, art. 926, art. 931 § 1 i 2, art. 1012, art. 1015 § 1, § 1(1) i § 2, art. 1020, art. 1025, art. 1031 § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 31 § 1, art. 43 § 1, art. 101 § 3 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy
• art. 569 § 1, art. 640 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego
• art. 95a § 1 ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. – Prawo o notariacie
• art. 56 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe
• art. 4a ust. 1, art. 9 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn