Wystąpienie wspólnika ze spółki cywilnej a kontynuacja działalności

Wystąpienie wspólnika ze spółki cywilnej

Spółka cywilna nie jest odrębną spółką prawa handlowego, lecz umową wspólników uregulowaną w art. 860-875 Kodeksu cywilnego. Wspólnicy zobowiązują się dążyć do wspólnego celu gospodarczego, najczęściej przez wniesienie wkładów i wspólne prowadzenie działalności. W praktyce oznacza to, że zmiana jednego wspólnika nie jest zwykłą sprzedażą udziałów, lecz zmianą stosunku prawnego między wspólnikami.

Podstawową regulacją jest art. 869 K.c. Jeżeli spółka została zawarta na czas nieoznaczony, każdy wspólnik może z niej wystąpić przez wypowiedzenie swojego udziału na trzy miesiące naprzód na koniec roku obrachunkowego. Jeżeli rokiem obrachunkowym jest rok kalendarzowy, wypowiedzenie powinno zostać złożone najpóźniej do końca września, aby skutek nastąpił z końcem grudnia.

Ważne jest, aby oświadczenie o wypowiedzeniu udziału dotarło do wszystkich pozostałych wspólników. Dla celów dowodowych powinno mieć formę pisemną. Jeżeli w majątku wspólnym wspólników znajduje się nieruchomość, sprawę trzeba przeanalizować szczególnie ostrożnie, ponieważ zmiany dotyczące własności nieruchomości wymagają co do zasady formy aktu notarialnego zgodnie z art. 158 K.c.

Wspólnik może też wypowiedzieć udział bez zachowania terminu wypowiedzenia, jeżeli występują ważne powody. Dotyczy to również spółki zawartej na czas oznaczony, a zastrzeżenie wyłączające takie uprawnienie jest nieważne. Ważnym powodem może być przykładowo trwały konflikt uniemożliwiający prowadzenie spraw spółki, ciężka choroba, utrata zaufania, nielojalne działanie wspólnika albo faktyczne blokowanie działalności. Każdy przypadek wymaga jednak indywidualnej oceny.

Wystąpienie wspólnika z dwuosobowej spółki

Jeżeli spółka cywilna ma tylko dwóch wspólników, odejście jednego z nich powoduje zasadniczy problem: nie może istnieć jednoosobowa spółka cywilna. Po skutecznym wystąpieniu jednego wspólnika spółka przestaje więc działać w dotychczasowej postaci, a wspólnicy muszą rozliczyć jej majątek, zobowiązania i dokumentację.

W spółce dwuosobowej wystąpienie wspólnika ze spółki cywilnej wymaga równoczesnego zaplanowania rozliczeń i dalszej formy prowadzenia przedsiębiorstwa, ponieważ jedna osoba nie może sama kontynuować tej samej spółki cywilnej. Nie oznacza to, że działalność gospodarcza musi faktycznie zniknąć z rynku. Jeden z dotychczasowych wspólników może kontynuować podobną działalność jako przedsiębiorca jednoosobowy albo założyć nową spółkę z inną osobą. Trzeba jednak odróżnić dalsze prowadzenie biznesu od dalszego istnienia tej samej dwuosobowej spółki cywilnej. Po odejściu jednego wspólnika nie ma już umowy spółki cywilnej z co najmniej dwoma uczestnikami.

Przy rozwiązaniu dwuosobowej spółki w pierwszej kolejności trzeba ustalić i spłacić zobowiązania związane z działalnością. Kwestia odpowiedzialności jest istotna, ponieważ zgodnie z art. 864 K.c. wspólnicy odpowiadają solidarnie za zobowiązania spółki. W praktyce warto osobno przeanalizować odpowiedzialność za długi po odejściu, zwłaszcza gdy istnieją umowy najmu, kredyty, leasingi, zobowiązania wobec dostawców albo zaległości podatkowe.

Wystąpienie wspólnika ze spółki trzyosobowej lub większej

Inaczej wygląda sytuacja, gdy spółka ma co najmniej trzech wspólników. Wystąpienie jednego z nich nie musi prowadzić do rozwiązania spółki, o ile po jego odejściu w spółce pozostaną co najmniej dwie osoby. Spółka może wtedy kontynuować działalność, ale trzeba zmienić umowę spółki, rozliczyć odchodzącego wspólnika i zaktualizować dane rejestrowe oraz podatkowe.

Najprostszy wariant to zgodne porozumienie wszystkich wspólników: ustalenie daty wystąpienia, sposobu rozliczenia, przejęcia obowiązków, zasad korzystania z majątku i ewentualnych zmian w reprezentacji. Jeżeli porozumienia nie ma, pozostaje wypowiedzenie udziału przez wspólnika albo - przy poważnym konflikcie - żądanie rozwiązania spółki przez sąd na podstawie art. 874 K.c.

W umowie spółki można uregulować krótsze lub dłuższe terminy wypowiedzenia, szczególne zasady rozliczeń, tryb podejmowania uchwał oraz konsekwencje rażącego naruszania obowiązków przez wspólnika. Nie można jednak skutecznie pozbawić wspólnika prawa do wypowiedzenia udziału z ważnych powodów.

Czy można wykluczyć wspólnika ze spółki cywilnej?

Kodeks cywilny nie przewiduje prostej, ustawowej procedury wykluczenia wspólnika ze spółki cywilnej tak jak w niektórych spółkach prawa handlowego. Nie wystarczy więc sama decyzja większości wspólników, że jeden ze wspólników ma odejść, jeżeli umowa spółki nie daje ku temu podstaw.

Jeżeli wszyscy wspólnicy są zgodni, można zawrzeć porozumienie zmieniające umowę spółki i określające warunki ustąpienia jednego z nich. Jeżeli takiej zgody nie ma, a umowa spółki nie zawiera mechanizmu wyłączenia wspólnika, pozostali wspólnicy mogą rozważyć żądanie rozwiązania spółki przez sąd z ważnych powodów. Taki spór nie prowadzi jednak do prostego przejęcia udziału problematycznego wspólnika, lecz może skończyć się likwidacją dotychczasowej spółki.

W praktyce umowy spółki cywilnej często są zbyt ogólne i nie przewidują procedury wyjścia, rozliczenia, zakazu konkurencji, utraty zaufania czy blokowania decyzji. Dlatego przy poważnym konflikcie pierwszym krokiem powinno być przeanalizowanie umowy spółki oraz dokumentów dotyczących majątku, zobowiązań i sposobu reprezentacji.

Podział majątku spółki i rozliczenie odchodzącego wspólnika

Rozliczenie zależy od tego, czy spółka trwa nadal, czy dochodzi do jej rozwiązania. Jeżeli odchodzi wspólnik ze spółki, która nadal ma co najmniej dwóch wspólników, stosuje się przede wszystkim art. 871 K.c. Wspólnikowi występującemu zwraca się w naturze rzeczy wniesione do używania oraz wypłaca w pieniądzu wartość wkładu oznaczoną w umowie, a jeżeli takiego oznaczenia nie ma - wartość z chwili wniesienia. Nie zwraca się wartości wkładu polegającego na świadczeniu usług ani na używaniu przez spółkę rzeczy należących do wspólnika.

Ponadto występującemu wspólnikowi wypłaca się w pieniądzu taką część wartości wspólnego majątku pozostałego po odliczeniu wartości wkładów wszystkich wspólników, jaka odpowiada jego udziałowi w zyskach. Umowa spółki albo porozumienie wspólników mogą jednak doprecyzować rozliczenia, o ile nie naruszają przepisów bezwzględnie obowiązujących i zasad współżycia społecznego.

Jeżeli dochodzi do rozwiązania spółki, zastosowanie ma art. 875 K.c. Od chwili rozwiązania do wspólnego majątku wspólników stosuje się odpowiednio przepisy o współwłasności w częściach ułamkowych. Z majątku pozostałego po zapłacie długów zwraca się wkłady, a nadwyżkę dzieli zgodnie z udziałem w zyskach. Szczegółowe rozliczenia po rozwiązaniu spółki powinny objąć środki pieniężne, towary, maszyny, wyposażenie, produkcję w toku, wierzytelności, długi oraz ewentualne nakłady poniesione przez poszczególnych wspólników.

Przy majątku wspólnym możliwy jest podział rzeczy, przyznanie określonych składników jednemu wspólnikowi ze spłatą pozostałych albo sprzedaż składników i podział uzyskanych środków. Jeżeli działalność zakończyła się stratą, wspólnicy pokrywają ją według zasad określonych w umowie, a w braku odmiennego uregulowania - według udziału w stratach wynikającego z Kodeksu cywilnego.

Zakończenie spółki i kontynuowanie działalności przez jednego wspólnika

Wspólnik, który chce kontynuować działalność po rozwiązaniu dwuosobowej spółki cywilnej, powinien zadbać o formalne i praktyczne oddzielenie starej spółki od nowej działalności. Konieczne może być ustalenie nowej firmy przedsiębiorcy, aktualizacja kodów PKD, przejęcie lokalu, przepisanie albo zawarcie nowych umów z kontrahentami, rozliczenie kas fiskalnych, banku, leasingów, domen, licencji, zezwoleń i dokumentacji pracowniczej.

Jeżeli wspólnik był już wpisany do CEIDG jako przedsiębiorca, zwykle składa wniosek o zmianę danych i zaznacza, że nie prowadzi już działalności w ramach rozwiązanej spółki cywilnej, lecz kontynuuje działalność indywidualnie. Trzeba też sprawdzić, czy dotychczasowe zezwolenia, decyzje administracyjne, umowy najmu, koncesje lub zgody sanepidu mogą przejść na kontynuującego przedsiębiorcę. Część uprawnień może być związana z konkretnym podmiotem albo miejscem prowadzenia działalności.

Jeżeli spółka zatrudniała pracowników, trzeba ustalić, czy dochodzi do przejścia zakładu pracy albo jego części na innego pracodawcę. W takim przypadku mogą powstać obowiązki informacyjne wobec pracowników oraz obowiązki w ZUS i dokumentacji kadrowej.

Jak rozwiązać spółkę cywilną i jakie zgłoszenia złożyć?

Przy zakończeniu działalności spółki cywilnej należy przygotować uchwałę albo porozumienie wspólników o rozwiązaniu spółki, ustalić dzień zakończenia działalności i sporządzić rozliczenie majątku. Następnie trzeba wykonać odpowiednie zgłoszenia administracyjne i podatkowe. Szczegółowa procedura likwidacji spółki cywilnej zależy od tego, czy spółka była podatnikiem VAT, zatrudniała pracowników, posiadała kasy fiskalne, środki trwałe albo szczególne zezwolenia.

W praktyce wspólnicy powinni w szczególności:

• zaktualizować wpisy wspólników w CEIDG albo wykreślić informację o uczestnictwie w spółce cywilnej,
• zgłosić rozwiązanie spółki albo zmianę jej danych w rejestrze REGON, co do zasady w terminie 7 dni,
• zaktualizować dane identyfikacyjne spółki na formularzu NIP-2, jeżeli spółka nadal trwa, albo wykonać obowiązki związane z jej zakończeniem,
• złożyć VAT-Z, jeżeli spółka była podatnikiem VAT i kończy wykonywanie czynności opodatkowanych,
• sporządzić wymagane wykazy i spisy majątku dla celów podatkowych, w tym spis z natury, jeżeli wymagają tego przepisy,
• rozliczyć ostatnie deklaracje podatkowe oraz składki ZUS,
• powiadomić kontrahentów, bank, wynajmującego, leasingodawcę, ubezpieczyciela oraz instytucje kontrolne, jeżeli działalność tego wymaga.

Jeżeli spółka była czynnym podatnikiem VAT, zakończenie działalności może wiązać się ze spisem z natury towarów, od których przysługiwało prawo do odliczenia VAT, oraz z rozliczeniem podatku należnego. W podatku dochodowym znaczenie ma forma opodatkowania wspólników. Przy ryczałcie trzeba sporządzić wykaz składników majątku pozostałych na dzień likwidacji i rozliczyć ostatni okres, a późniejsze odpłatne zbycie składników majątku może powodować skutki podatkowe.

Zastąpienie odchodzącego wspólnika nowym członkiem spółki

Jeżeli celem jest utrzymanie ciągłości spółki cywilnej, nowy wspólnik powinien przystąpić do spółki zanim odejdzie dotychczasowy wspólnik. Ma to szczególne znaczenie w spółce dwuosobowej, ponieważ najpierw trzeba zapewnić, aby w spółce nadal były co najmniej dwie osoby. Dopiero później można przeprowadzić wystąpienie dotychczasowego wspólnika. Warto więc ustalić kolejność wstąpienia nowego wspólnika, zmianę umowy spółki i rozliczenie odchodzącej osoby.

Przystąpienie nowej osoby wymaga zmiany umowy spółki cywilnej. Należy określić wkład nowego wspólnika, jego udział w zyskach i stratach, zasady prowadzenia spraw, reprezentacji, odpowiedzialności wewnętrznej, ewentualne zakazy konkurencji i zasady wystąpienia w przyszłości. Po zmianie składu wspólników trzeba też zaktualizować dane w CEIDG, REGON, NIP-2, VAT-R oraz innych rejestrach właściwych dla prowadzonej działalności.

Nie należy traktować wejścia nowego wspólnika jak zwykłego kupna udziału w majątku spółki. Zgodnie z art. 863 K.c. w czasie trwania spółki wspólnik nie może rozporządzać udziałem we wspólnym majątku wspólników ani udziałem w poszczególnych składnikach tego majątku. Dlatego w praktyce stosuje się zmianę umowy spółki i rozliczenia między wspólnikami, a nie prostą sprzedaż udziału w sklepie, maszynach czy wyposażeniu.

FAQ

Czy spółka cywilna może istnieć z jednym wspólnikiem?

Nie. Spółka cywilna opiera się na umowie co najmniej dwóch wspólników. Jeżeli z dwuosobowej spółki wystąpi jeden wspólnik, spółka cywilna co do zasady ulega rozwiązaniu, choć jeden ze wspólników może kontynuować podobną działalność we własnym imieniu. Jeżeli odejście wspólnika kończy dwuosobową spółkę, dalszy etap obejmuje wykreślenie wspólnika i formalne zamknięcie spółki cywilnej.

Jaki jest termin wypowiedzenia udziału w spółce cywilnej?

W spółce zawartej na czas nieoznaczony ustawowy termin wynosi trzy miesiące naprzód na koniec roku obrachunkowego. Umowa spółki może przewidywać odmienne zasady, ale nie może wyłączyć prawa wypowiedzenia udziału z ważnych powodów.

Czy można natychmiast odejść ze spółki cywilnej?

Tak, ale tylko z ważnych powodów. Wspólnik może wtedy wypowiedzieć udział bez zachowania terminu wypowiedzenia, nawet jeżeli spółka została zawarta na czas oznaczony. To, czy powód jest ważny, ocenia się na podstawie konkretnych okoliczności.

Czy pozostali wspólnicy mogą usunąć wspólnika ze spółki cywilnej?

Nie ma prostej ustawowej procedury wykluczenia wspólnika decyzją większości. Jest to możliwe przede wszystkim wtedy, gdy przewiduje to dobrze skonstruowana umowa spółki albo gdy wszyscy wspólnicy zawrą porozumienie. W braku takich podstaw pozostaje spór sądowy, najczęściej o rozwiązanie spółki z ważnych powodów.

Jak rozlicza się odchodzącego wspólnika?

Jeżeli spółka trwa dalej, podstawą jest art. 871 K.c. Wspólnikowi zwraca się rzeczy wniesione do używania oraz wypłaca wartość wkładu i odpowiednią część wartości majątku wspólnego. Umowa spółki albo porozumienie mogą doprecyzować szczegóły rozliczenia.

Czy nowy wspólnik może wejść na miejsce odchodzącego?

Tak, ale wymaga to zmiany umowy spółki i zgody zgodnej z zasadami przewidzianymi w umowie. W spółce dwuosobowej bezpieczna kolejność to najpierw przyjęcie nowego wspólnika, a dopiero później wystąpienie dotychczasowego, aby nie doprowadzić do rozwiązania spółki.

Czy po rozwiązaniu spółki trzeba składać VAT-Z?

Jeżeli spółka cywilna była podatnikiem VAT i kończy wykonywanie czynności opodatkowanych, należy złożyć VAT-Z. Dodatkowo może powstać obowiązek sporządzenia spisu z natury dla celów VAT i rozliczenia podatku od towarów, przy których przysługiwało prawo do odliczenia.

Źródła

• Kodeks cywilny - art. 860-875
• Biznes.gov.pl - wykreślenie spółki cywilnej z REGON
• Biznes.gov.pl - zmiana danych spółki cywilnej w REGON
• Biznes.gov.pl - aktualizacja danych na formularzu NIP-2
• Biznes.gov.pl - wykreślenie i zmiana danych w CEIDG
• Podatki.gov.pl - likwidacja działalności i obowiązki w PIT
• Wyrok Sądu Najwyższego z 3 marca 2005 r., II CK 474/04.