Rozliczenie po rozwiązaniu spółki cywilnej i przejęcie biznesu przez wspólnika

Wypowiedzenie udziału przez wspólnika spółki cywilnej

Spółka cywilna jest umową wspólników, a nie odrębną osobą prawną. Wynika to z art. 860 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, zgodnie z którym przez umowę spółki wspólnicy zobowiązują się dążyć do osiągnięcia wspólnego celu gospodarczego przez działanie w sposób oznaczony, w szczególności przez wniesienie wkładów.

Jeżeli spółka została zawarta na czas nieoznaczony, każdy wspólnik może wypowiedzieć swój udział na 3 miesiące naprzód na koniec roku obrachunkowego – tak stanowi art. 869 § 1 Kodeksu cywilnego. Z ważnych powodów wspólnik może wypowiedzieć udział bez zachowania terminów wypowiedzenia, nawet gdy spółkę zawarto na czas oznaczony, a zastrzeżenie przeciwne jest nieważne – art. 869 § 2 Kodeksu cywilnego.

W praktyce trzeba też odróżnić wystąpienie wspólnika od rozwiązania całej spółki. W 2-osobowej spółce cywilnej odejście jednego ze wspólników zwykle prowadzi do ustania stosunku spółki, bo do istnienia spółki cywilnej potrzebnych jest co najmniej dwóch wspólników. Szerzej o tym mechanizmie przeczytasz w materiale: wystąpienie z 2-osobowej spółki.

Forma wypowiedzenia co do zasady nie jest zastrzeżona przez ustawę, ale jeżeli umowa spółki przewiduje formę pisemną albo szczególne zasady doręczenia oświadczenia, trzeba ich przestrzegać z powodów dowodowych i organizacyjnych.

Jak rozlicza się wspólnika występującego ze spółki

Podstawowy przepis to art. 871 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z § 1 wspólnikowi występującemu ze spółki:

• zwraca się w naturze rzeczy wniesione tylko do używania,
• wypłaca się w pieniądzu wartość wkładu oznaczoną w umowie spółki, a gdy jej nie oznaczono – wartość z chwili wniesienia wkładu,
• nie zwraca się wartości wkładu polegającego na świadczeniu usług albo na używaniu przez spółkę rzeczy należących do wspólnika.

Z kolei art. 871 § 2 Kodeksu cywilnego przewiduje dodatkowo wypłatę w pieniądzu takiej części wartości wspólnego majątku pozostałego po odliczeniu wartości wkładów wszystkich wspólników, jaka odpowiada stosunkowi udziału występującego wspólnika w zyskach spółki.

To bardzo ważne: wydatki ponoszone przez wspólników w toku działalności nie zawsze są wkładami. To, czy dana kwota była wkładem, dopłatą, pożyczką, zwrotem kosztów albo prywatnym finansowaniem wydatku spółki, zależy od treści umowy spółki, uchwał, przelewów, księgowań i dokumentów źródłowych. Dlatego sama tabela sporządzona przez drugą wspólniczkę nie przesądza jeszcze, że rozliczenie jest poprawne.

Współwłasność w częściach ułamkowych po rozwiązaniu spółki cywilnej

Po rozwiązaniu spółki stosuje się art. 875 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z art. 875 § 1 od chwili rozwiązania spółki do wspólnego majątku wspólników stosuje się odpowiednio przepisy o współwłasności w częściach ułamkowych, z zachowaniem dalszych reguł z tego przepisu.

Najważniejsza kolejność wynika z art. 875 § 2 i § 3 Kodeksu cywilnego:

1. najpierw z majątku pozostałego po rozwiązaniu spółki spłaca się długi spółki,
2. następnie zwraca się wspólnikom wkłady według zasad z art. 871 Kodeksu cywilnego,
3. pozostałą nadwyżkę dzieli się między wspólników według udziału w zyskach.

Jeżeli po rozwiązaniu pozostaną składniki majątkowe, których nie da się wygodnie podzielić fizycznie, wspólnicy mogą zawrzeć umowę o przyznaniu ich jednemu z nich z obowiązkiem spłaty drugiego. Gdy porozumienia brak, możliwe jest także sądowe zniesienie współwłasności według przepisów Kodeksu cywilnego i Kodeksu postępowania cywilnego. W szerszym ujęciu tego etapu pomocny może być materiał o tym, jak wygląda formalna likwidacja spółki cywilnej.

Co w praktyce wchodzi do rozliczenia po rozwiązaniu spółki

W opisanym stanie faktycznym trzeba osobno ustalić co najmniej pięć grup pozycji:

Jeżeli wspólniczka chce zatrzymać magazyn, towar, nazwę, stronę WWW, konto w mediach społecznościowych czy bazę klientów, nie wystarczy samo stwierdzenie, że „będzie kontynuować działalność”. Trzeba ustalić, które z tych składników rzeczywiście należały do wspólnego majątku wspólników, a które do jednego z nich indywidualnie, a następnie zawrzeć porozumienie rozliczeniowe.

Czy wyliczenie kosztów przez wspólniczkę może być błędne

Tak – i to z kilku powodów.

Po pierwsze, wkład pieniężny nie jest tym samym co późniejsze finansowanie kosztów działalności. Jeżeli wspólniczka wliczyła do „poniesionych kosztów” własny wkład pieniężny, trzeba sprawdzić, czy nie miesza dwóch różnych kategorii: wkładu początkowego oraz późniejszych nakładów lub wydatków operacyjnych.

Po drugie, pożyczka udzielona spółce nie powinna być rozliczana jak wkład, chyba że strony wyraźnie zmieniły jej charakter. Jeżeli jedna wspólniczka pożyczyła spółce 20 tys. zł, a druga 2 tys. zł, to są to co do zasady wierzytelności wobec wspólnego majątku, które trzeba odrębnie uwzględnić przed końcowym podziałem nadwyżki.

Po trzecie, samo zestawienie „kto ile wydał w gotówce” nie zastępuje rozliczenia z art. 875 Kodeksu cywilnego. Kluczowe jest nie tylko to, kto wpłacił więcej, ale również:

• jaka była umówiona wartość wkładów,
• czy udziały w zysku i stracie były równe, czy zmienione w umowie,
• jaka jest realna wartość aktywów na dzień rozwiązania,
• jakie długi istnieją i kto za nie odpowiada,
• czy po rozwiązaniu jeden wspólnik przejmuje część majątku za spłatą drugiego.

W opisie sprawy dodatkowe znaczenie ma też to, czy wkład niepieniężny o wartości 250 tys. zł został w umowie jasno opisany, czy chodziło o przeniesienie własności konkretnych składników, czy tylko oddanie ich do używania. To rozstrzyga, czy zwrot następuje w naturze czy w pieniądzu.

Zobacz również: odpowiedzialność za długi po rozwiązaniu

Odpowiedzialność za długi spółki przed i po rozwiązaniu

Wspólnicy spółki cywilnej odpowiadają za zobowiązania związane z działalnością spółki solidarnie. Podstawą jest art. 864 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym za zobowiązania spółki wspólnicy odpowiedzialni są solidarnie.

Oznacza to, że wierzyciel może dochodzić całości należności od jednego wspólnika, od drugiego albo od obu łącznie. Rozwiązanie spółki nie powoduje automatycznego wygaśnięcia wcześniej powstałych zobowiązań. Dlatego przed podziałem majątku trzeba możliwie dokładnie ustalić wszystkie należności publicznoprawne i prywatne, w tym zobowiązania wobec kontrahentów, ZUS i urzędu skarbowego.

Jeżeli po rozwiązaniu jeden wspólnik sam spłaci więcej niż wynika z jego wewnętrznego udziału w ciężarach, może później dochodzić rozliczenia regresowego od drugiego wspólnika. Zakres tego rozliczenia zależy od umowy spółki i zasad udziału w stratach. Jeżeli umowa milczy, znaczenie ma art. 867 § 1 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym każdy wspólnik jest uprawniony do równego udziału w zyskach i w takim samym stosunku uczestniczy w stratach, bez względu na rodzaj i wartość wkładu, chyba że umowa stanowi inaczej.

Plan rozliczeń po rozwiązaniu spółki cywilnej

W praktyce bezpieczne rozliczenie warto przeprowadzić w tej kolejności:

1. Sprawdzić umowę spółki – przede wszystkim zasady udziału w zyskach i stratach, opis wkładów, sposób ich wyceny oraz ewentualne postanowienia o przejęciu przedsiębiorstwa po rozwiązaniu.
2. Ustalić dzień rozwiązania albo wystąpienia wspólnika – od tej daty liczy się stan majątku do rozliczeń.
3. Sporządzić listę aktywów i pasywów – towar, środki pieniężne, należności, wyposażenie, środki trwałe, domeny, konta społecznościowe, umowy, zobowiązania, pożyczki wspólników.
4. Spłacić długi spółki – zgodnie z art. 875 § 2 Kodeksu cywilnego przed zwrotem wkładów.
5. Rozliczyć pożyczki wspólników – jako odrębne wierzytelności, jeżeli rzeczywiście miały taki charakter.
6. Zwrócić wkłady – według art. 871 § 1 Kodeksu cywilnego.
7. Podzielić nadwyżkę – według udziału w zyskach na podstawie art. 875 § 3 Kodeksu cywilnego.
8. Zawrzeć umowę przejęcia składników majątku – jeżeli jedna osoba ma dalej prowadzić biznes z użyciem towaru, nazwy, strony WWW albo innych elementów dotychczasowej działalności.

Jeżeli w skład majątku wchodzą rzeczy ruchome wykorzystywane w firmie, warto osobno opisać zasady ich przejęcia. W przypadku samochodu, maszyn czy wyposażenia przydatny bywa model rozliczenia podobny do opisanego w materiale o przekazaniu środków trwałych przy zamknięciu.

Czy należy się „odstępne” za przejęcie biznesu przez drugiego wspólnika

Pojęcie „odstępnego” nie jest tutaj ustawowym mechanizmem rozliczenia. W praktyce może jednak chodzić o spłatę za przejęcie przez drugiego wspólnika składników majątku wspólnego albo wartości niematerialnych związanych z działalnością.

Jeżeli wspólniczka chce dalej korzystać z:

• towaru,
• wypracowanej nazwy, o ile była wspólnie używana i ma wartość gospodarczą,
• strony internetowej, domeny, materiałów marketingowych,
• kont w mediach społecznościowych,
• bazy klientów i kanałów sprzedaży – o ile mogą być legalnie przeniesione i nie narusza to przepisów o ochronie danych osobowych oraz zobowiązań umownych,

to powinna rozliczyć z drugim wspólnikiem wartość tego, co przejmuje z majątku wspólnego. Nie jest to „odstępne” w sensie technicznym, lecz element podziału majątku albo odrębnej umowy sprzedaży/przyznania składników majątkowych ze spłatą.

Ocena, czy nazwa, strona lub konto na Facebooku mają samodzielną wartość majątkową, zależy od konkretnego stanu faktycznego: kto formalnie był abonentem domeny, kto zawierał umowy z dostawcami usług, kto prowadził konto, czy oznaczenie firmy było chronione i czy wypracowano rozpoznawalność na rynku.

Podatki i formalności po zakończeniu działalności

Cywilnoprawne rozliczenie między wspólnikami to nie wszystko. Trzeba też dopilnować czynności podatkowych i ewidencyjnych, które zależą od tego, jak faktycznie kończy się działalność i czy jeden ze wspólników kontynuuje ją samodzielnie.

W szczególności w praktyce należy sprawdzić:

• remanent likwidacyjny dla celów podatkowych – jeżeli przepisy podatkowe wymagają jego sporządzenia w danym modelu zakończenia działalności,
• rozliczenie VAT, w tym ewentualne skutki dotyczące towarów pozostałych na dzień zakończenia działalności,
• wykreślenie lub aktualizację wpisów w CEIDG, NIP, REGON i zgłoszeniach do ZUS,
• zamknięcie rachunków, pełnomocnictw, umów z kontrahentami i dostawcami usług.

Zakres tych obowiązków zależy od tego, czy działalność jest definitywnie wygaszana, czy jeden wspólnik kontynuuje ją jako przedsiębiorca indywidualny. W razie wątpliwości warto połączyć analizę prawną z księgową, bo błędne rozliczenie podatku albo remanentu może wygenerować spór z organem podatkowym niezależnie od rozliczeń między wspólnikami.

Najczęstsze błędy przy rozliczeniu rozwiązanej spółki cywilnej

• mieszanie wkładów z pożyczkami wspólników,
• pomijanie długów spółki przy ustalaniu kwot do podziału,
• przyjmowanie aktualnej dowolnej wyceny wkładu zamiast wartości wynikającej z art. 871 § 1 Kodeksu cywilnego,
• założenie, że wspólnik kontynuujący działalność może automatycznie zatrzymać cały majątek operacyjny,
• brak pisemnego porozumienia co do przejęcia domeny, strony, znaków, towaru i wyposażenia,
• nieuwzględnienie odpowiedzialności solidarnej za wcześniejsze długi.

FAQ

Czy po rozwiązaniu spółki cywilnej jeden wspólnik może sam dalej używać dotychczasowej nazwy?

Nie automatycznie. Jeżeli nazwa była związana ze wspólną działalnością i ma wartość gospodarczą, jej dalsze używanie powinno być objęte porozumieniem rozliczeniowym między wspólnikami. Trzeba też sprawdzić, kto formalnie posługiwał się daną nazwą w obrocie i czy nie występują dodatkowe prawa do oznaczenia.

Czy pożyczka wspólnika dla spółki cywilnej to to samo co wkład?

Nie. Co do zasady pożyczka jest odrębną wierzytelnością wobec wspólnego majątku wspólników, a wkład służy uczestnictwu w spółce. Ich skutki rozliczeniowe są różne.

Czy wkład niepieniężny zawsze wraca do wspólnika w naturze?

Nie. Zgodnie z art. 871 § 1 Kodeksu cywilnego w naturze zwraca się rzeczy wniesione tylko do używania. Jeżeli wniesiono własność rzeczy jako wkład, rozliczenie co do zasady następuje w pieniądzu.

Co jeśli wspólnicy nie zgadzają się co do wartości towaru lub innych składników majątku?

Najbezpieczniej sporządzić wspólny spis i wycenę, a przy sporze skorzystać z opinii rzeczoznawcy lub biegłego. Jeżeli porozumienia nie ma, sprawa może wymagać postępowania sądowego o zniesienie współwłasności i rozliczenia.

Czy po rozwiązaniu spółki nadal odpowiadam za stare długi?

Tak, rozwiązanie spółki nie usuwa automatycznie odpowiedzialności za zobowiązania powstałe wcześniej. Zgodnie z art. 864 Kodeksu cywilnego wspólnicy odpowiadają za zobowiązania spółki solidarnie.

Źródła

• art. 860 § 1, art. 864, art. 867 § 1, art. 869, art. 871, art. 875 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• aktualna praktyka rozliczeń spółki cywilnej po rozwiązaniu, z uwzględnieniem odróżnienia wkładów, pożyczek i podziału majątku wspólnego