Ponowne ustalenie prawa do renty rodzinnej po rodzicu

Kiedy dorosłe dziecko może ponownie dostać rentę rodzinną po rodzicu?

Podstawową zasadę określa art. 65 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Zgodnie z tym przepisem renta rodzinna przysługuje uprawnionym członkom rodziny osoby, która w chwili śmierci miała ustalone prawo do emerytury albo renty z tytułu niezdolności do pracy albo spełniała warunki wymagane do uzyskania jednego z tych świadczeń.

Dzieci własne, dzieci drugiego małżonka i dzieci przysposobione należą do kręgu osób uprawnionych do renty rodzinnej na podstawie art. 67 ust. 1 pkt 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Szczegółowe warunki dla dzieci określa art. 68 ust. 1 tej ustawy.

W praktyce dorosłe dziecko, które nie uczy się już i ukończyło 25 lat, może wrócić do renty rodzinnej tylko na podstawie art. 68 ust. 1 pkt 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Przepis ten przewiduje prawo do renty rodzinnej bez względu na wiek, jeżeli dziecko stało się:

• całkowicie niezdolne do pracy oraz do samodzielnej egzystencji albo
• całkowicie niezdolne do pracy

w okresie, o którym mowa w art. 68 ust. 1 pkt 1 lub pkt 2 tej ustawy, czyli przed ukończeniem 16 lat albo w czasie nauki w szkole, nie dłużej niż do osiągnięcia 25 lat.

Jeżeli wcześniej pobierałeś rentę rodzinną po rodzicu jako uczeń lub student, a następnie świadczenie ustało z powodu zakończenia nauki albo przekroczenia wieku, nie wyklucza to ponownego wniosku. ZUS będzie jednak badał, czy obecna całkowita niezdolność do pracy ma początek w ustawowo wymaganym okresie.

Całkowita niezdolność do pracy a choroba z dzieciństwa

W opisanej sytuacji najważniejsze nie jest samo to, że choroba wystąpiła w dzieciństwie, lecz to, czy skutkowała całkowitą niezdolnością do pracy w okresie wskazanym w art. 68 ust. 1 pkt 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. ZUS będzie więc ustalał dwie kwestie: aktualną całkowitą niezdolność do pracy oraz datę jej powstania.

Definicję niezdolności do pracy zawiera art. 12 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Zgodnie z tym przepisem niezdolną do pracy jest osoba, która całkowicie albo częściowo utraciła zdolność do pracy zarobkowej z powodu naruszenia sprawności organizmu i nie rokuje odzyskania tej zdolności po przekwalifikowaniu. Całkowicie niezdolna do pracy jest osoba, która utraciła zdolność do wykonywania jakiejkolwiek pracy, co wynika z art. 12 ust. 2 tej ustawy.

Istotny jest także art. 13 ust. 4 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Przepis ten stanowi, że zachowanie zdolności do pracy w warunkach określonych w przepisach o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych nie stanowi przeszkody do orzeczenia całkowitej niezdolności do pracy. Oznacza to, że samo wskazanie pracy w warunkach chronionych nie przekreśla automatycznie prawa do renty rodzinnej, ale ocena należy do lekarza orzecznika ZUS, a następnie ewentualnie do komisji lekarskiej ZUS.

Jeżeli przez wiele lat wykonywałeś pracę albo prowadziłeś działalność gospodarczą, ZUS może uznać to za okoliczność wymagającą wyjaśnienia. Nie oznacza to jednak automatycznej odmowy. W sprawach rentowych decyduje całość dokumentacji medycznej, przebieg choroby, ograniczenia funkcjonalne, historia leczenia, edukacja, przebieg zatrudnienia oraz opinia lekarza orzecznika ZUS wydana na podstawie art. 14 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

Czy orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności wystarczy?

Nie. Orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności wydane przez powiatowy zespół do spraw orzekania o niepełnosprawności jest ważnym dokumentem, ale nie jest wystarczającą podstawą do wypłaty renty rodzinnej przez ZUS.

Powiatowy zespół orzeka na podstawie ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych. Takie orzeczenie służy przede wszystkim celom pozarentowym, między innymi korzystaniu z ulg, uprawnień pracowniczych, wsparcia z PFRON, zasiłku pielęgnacyjnego albo wskazań dotyczących zatrudnienia.

Do ustalenia prawa do renty rodzinnej ZUS stosuje natomiast art. 12, art. 13, art. 14 oraz art. 68 ust. 1 pkt 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Dlatego konieczne jest orzeczenie lekarza orzecznika ZUS, a w razie sprzeciwu także komisji lekarskiej ZUS.

Jak złożyć wniosek o ponowne ustalenie prawa do renty rodzinnej?

Wniosek składa się do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Podstawą wszczęcia postępowania jest art. 116 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, zgodnie z którym postępowanie w sprawach świadczeń wszczyna się na podstawie wniosku zainteresowanego, chyba że ustawa stanowi inaczej.

W praktyce należy przygotować przede wszystkim:

• wniosek o rentę rodzinną na aktualnym formularzu ZUS, obecnie stosowany jest formularz ERR,
• zaświadczenie o stanie zdrowia OL-9, wystawione przez lekarza prowadzącego leczenie,
• dokumentację medyczną z dzieciństwa, okresu szkolnego i późniejszego leczenia, jeżeli jest dostępna,
• dokumenty potwierdzające naukę, jeżeli niezdolność miała powstać po 16. roku życia, ale w czasie nauki,
• orzeczenia o niepełnosprawności, wypisy ze szpitali, wyniki badań, historię rehabilitacji, dokumentację specjalistyczną,
• dokumenty dotyczące zmarłego rodzica, jeżeli ZUS ich nie posiada albo żąda ich uzupełnienia.

Zaświadczenie OL-9 powinno być aktualne. W praktyce ZUS wymaga, aby zostało wystawione nie wcześniej niż miesiąc przed złożeniem wniosku. Warto dopilnować, aby lekarz opisał nie tylko obecny stan zdrowia, ale także przebieg choroby, trwałe następstwa, datę rozpoznania i dostępne informacje o początku ograniczeń.

Od kiedy ZUS wypłaci rentę rodzinną po ponownym wniosku?

Zgodnie z art. 100 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS prawo do świadczeń powstaje z dniem spełnienia wszystkich warunków wymaganych do nabycia tego prawa. Jednak art. 129 ust. 1 tej ustawy wprowadza bardzo ważne ograniczenie praktyczne: świadczenia wypłaca się poczynając od dnia powstania prawa, ale nie wcześniej niż od miesiąca, w którym zgłoszono wniosek albo wydano decyzję z urzędu.

Oznacza to, że nawet jeżeli całkowita niezdolność do pracy istnieje od dawna, ZUS co do zasady nie wypłaci renty rodzinnej za wszystkie poprzednie lata. Dlatego w sprawie dorosłego dziecka, które rozważa ponowne ustalenie prawa do renty rodzinnej, zwlekanie z wnioskiem może powodować realną stratę finansową.

Po złożeniu kompletnego wniosku ZUS kieruje sprawę do lekarza orzecznika. Jeżeli orzeczenie jest niekorzystne, można wnieść sprzeciw do komisji lekarskiej ZUS w terminie 14 dni od dnia doręczenia orzeczenia. Wynika to z art. 14 ust. 2a ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

Decyzję w sprawie świadczenia ZUS powinien wydać na zasadach określonych w art. 118 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, czyli w terminie 30 dni od wyjaśnienia ostatniej okoliczności niezbędnej do wydania decyzji. Jeżeli decyzja ZUS jest odmowna, odwołanie wnosi się do sądu pracy i ubezpieczeń społecznych za pośrednictwem ZUS w terminie miesiąca od doręczenia decyzji, zgodnie z art. 477⁹ § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego.

Wysokość renty rodzinnej

Wysokość renty rodzinnej określa art. 73 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Renta rodzinna wynosi:

• 85% świadczenia, które przysługiwałoby zmarłemu, jeżeli do renty rodzinnej uprawniona jest jedna osoba,
• 90% tego świadczenia, jeżeli uprawnione są dwie osoby,
• 95% tego świadczenia, jeżeli uprawnione są trzy osoby albo więcej.

Jeżeli do renty rodzinnej uprawnionych jest kilka osób, przysługuje jedna łączna renta rodzinna, która podlega podziałowi w równych częściach między uprawnionych. Wynika to z art. 74 ust. 1 i 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

Jeżeli osoba uprawniona do renty rodzinnej osiąga przychód z pracy, działalności gospodarczej albo innych tytułów wymienionych w art. 104 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, renta może zostać zmniejszona albo zawieszona po przekroczeniu progów przychodu ogłaszanych przez ZUS. Same trudności materialne nie są jednak samodzielną przesłanką przyznania renty rodzinnej.

Co zrobić w opisanej sytuacji?

Jeżeli jesteś dorosłym dzieckiem zmarłego rodzica i chcesz ponownie ubiegać się o rentę rodzinną, najrozsądniejsze działania to:

1. zebrać całą dokumentację medyczną od dzieciństwa, zwłaszcza dokumenty potwierdzające rozpoznanie choroby, leczenie, rehabilitację i trwałe następstwa,
2. odtworzyć dokumentację szkolną, jeżeli niezdolność miała powstać w czasie nauki po ukończeniu 16 lat,
3. uzyskać aktualne zaświadczenie OL-9 od lekarza prowadzącego,
4. złożyć w ZUS wniosek o rentę rodzinną wraz z dokumentami,
5. po otrzymaniu orzeczenia lekarza orzecznika dokładnie sprawdzić, czy ZUS prawidłowo ustalił stopień i datę powstania niezdolności do pracy,
6. w razie niekorzystnego orzeczenia wnieść sprzeciw do komisji lekarskiej ZUS w terminie 14 dni,
7. w razie decyzji odmownej rozważyć odwołanie do sądu w terminie miesiąca od doręczenia decyzji.

W opisanym przypadku ponowne uzyskanie renty rodzinnej jest możliwe, ale nie automatyczne. Decydujące będzie to, czy ZUS ustali całkowitą niezdolność do pracy oraz czy jej początek przypada przed 16. rokiem życia albo w czasie nauki, nie później niż do ukończenia 25 lat. Umiarkowany stopień niepełnosprawności i zasiłek pielęgnacyjny mogą wspierać argumentację, ale same nie wystarczają do przyznania renty rodzinnej.

FAQ

Podsumowanie

Ponowne ustalenie prawa do renty rodzinnej po zmarłym rodzicu jest możliwe także po wielu latach, ale tylko przy spełnieniu ścisłych warunków ustawowych. Dorosłe dziecko musi wykazać, że jest całkowicie niezdolne do pracy oraz że ta całkowita niezdolność powstała przed 16. rokiem życia albo w czasie nauki, najpóźniej do ukończenia 25 lat. Podstawą jest art. 68 ust. 1 pkt 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

Największe znaczenie ma dobrze przygotowana dokumentacja medyczna i właściwa reakcja na orzeczenie ZUS. Orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, zasiłek pielęgnacyjny i trudna sytuacja materialna mogą mieć znaczenie pomocnicze, ale nie zastępują ustawowych przesłanek renty rodzinnej.

Źródła

1. Art. 65, art. 67, art. 68, art. 73, art. 74, art. 100, art. 104, art. 116, art. 118 i art. 129 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - Dz.U. 1998 nr 162 poz. 1118.
2. Art. 68 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.
3. Art. 12, art. 13 i art. 14 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.
4. Art. 477⁹ § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego.
5. Ustawa z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych.