Odmowa renty rodzinnej dla dzieci po zmarłym rodzicu

Uprawnienie dzieci do renty rodzinnej

Podstawą prawną renty rodzinnej jest art. 65 ust. 1 i 2 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Zgodnie z tym przepisem renta rodzinna przysługuje uprawnionym członkom rodziny osoby, która w chwili śmierci:

• miała ustalone prawo do emerytury albo renty z tytułu niezdolności do pracy, albo
• spełniała warunki wymagane do uzyskania jednego z tych świadczeń.

Przy ocenie prawa do renty rodzinnej przyjmuje się, że osoba zmarła była całkowicie niezdolna do pracy, co wynika wprost z art. 65 ust. 2 tej ustawy. Nie zwalnia to jednak z badania pozostałych warunków, zwłaszcza odpowiednich okresów składkowych i nieskładkowych oraz związku czasowego między ubezpieczeniem a śmiercią zmarłego.

To oznacza, że małoletnie dzieci nie otrzymują renty rodzinnej automatycznie po śmierci ojca lub matki. Najpierw trzeba ustalić, czy zmarły spełniał ustawowe przesłanki.

Kto należy do kręgu uprawnionych

Krąg uprawnionych określa art. 67 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Do renty rodzinnej mogą być uprawnieni m.in.:

• dzieci własne, dzieci drugiego małżonka i dzieci przysposobione,
• przyjęte na wychowanie i utrzymanie wnuki, rodzeństwo i inne dzieci, przy spełnieniu dodatkowych warunków ustawowych,
• małżonek,
• rodzice.

W przypadku dzieci zastosowanie ma art. 68 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Dzieci mają prawo do renty rodzinnej:

• do ukończenia 16 lat,
• do ukończenia nauki w szkole, jeżeli przekroczyły 16 lat, nie dłużej jednak niż do osiągnięcia 25 lat,
• bez względu na wiek, jeżeli stały się całkowicie niezdolne do pracy oraz do samodzielnej egzystencji albo całkowicie niezdolne do pracy w okresie wskazanym w ustawie.

Jeżeli dziecko osiągnęło 25 lat będąc na ostatnim roku studiów w szkole wyższej, prawo do renty rodzinnej przedłuża się do zakończenia tego roku studiów, co wynika z art. 68 ust. 2 ustawy.

Jeżeli więc dzieci były małoletnie, sam warunek wieku zazwyczaj był spełniony. Problemem w takich sprawach najczęściej nie jest status dziecka, ale brak spełnienia warunków po stronie zmarłego rodzica.

Kiedy zmarły spełnia warunki do świadczenia

Po decyzji negatywnej trzeba przeanalizować problem: odmowa renty rodzinnej po zmarłym rodzicu, w tym podstawę odmowy i termin odwołania. Jeżeli zmarły nie miał ustalonego prawa do emerytury ani renty, ZUS bada, czy w chwili śmierci spełniał warunki do uzyskania renty z tytułu niezdolności do pracy. Wynika to z art. 65 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, a same przesłanki tej renty określa art. 57 ust. 1 tej ustawy.

Zgodnie z art. 57 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS ubezpieczony musi łącznie spełnić trzy warunki:

• być niezdolny do pracy,
• mieć wymagany okres składkowy i nieskładkowy,
• mieć niezdolność do pracy, która powstała w okresach wskazanych w ustawie albo nie później niż w ciągu 18 miesięcy od ustania tych okresów.

W sprawie renty rodzinnej nie bada się już faktycznej niezdolności zmarłego do pracy, bo tę przyjmuje się ustawowo. Nadal jednak trzeba ustalić wymagane okresy ubezpieczenia oraz to, czy śmierć nastąpiła w czasie, gdy zmarły spełniał warunki do własnej renty albo emerytury.

Jeżeli ZUS odmówił dlatego, że śmierć nastąpiła później niż 18 miesięcy od ustania ubezpieczenia, to odwoływał się właśnie do warunku z art. 57 ust. 1 pkt 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

Trzeba jednak pamiętać o ważnym wyjątku. Zgodnie z art. 57 ust. 2 tej ustawy warunku z art. 57 ust. 1 pkt 3 nie stosuje się do ubezpieczonego, który udowodnił co najmniej 20 lat okresów składkowych i nieskładkowych jako kobieta albo 25 lat jako mężczyzna oraz jest całkowicie niezdolny do pracy. W sprawie renty rodzinnej może to mieć znaczenie przy ocenie sytuacji zmarłego mężczyzny, jeżeli da się wykazać odpowiednio długi staż.

Znaczenie pracy za granicą i zagranicznych składek

Jeżeli zmarły pracował za granicą, ta okoliczność może mieć duże znaczenie. W praktyce ZUS powinien uwzględniać także zagraniczne okresy ubezpieczenia, jeżeli wynika to z przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego albo z właściwych umów międzynarodowych.

W przypadku państw Unii Europejskiej, EOG i Szwajcarii stosuje się przede wszystkim rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego oraz rozporządzenie wykonawcze nr 987/2009. Zasada sumowania okresów ubezpieczenia wynika m.in. z art. 6 rozporządzenia nr 883/2004.

W praktyce oznacza to, że okresy ubezpieczenia przebyte w innym państwie mogą być doliczone do polskich okresów ubezpieczenia przy badaniu prawa do świadczenia, jeżeli bez ich uwzględnienia warunek stażu nie był spełniony. Zależy to jednak od konkretnego państwa, okresu zatrudnienia, dokumentacji i zasad właściwych dla danego systemu.

Jeżeli więc po latach pojawiły się nowe dokumenty potwierdzające zatrudnienie za granicą lub okaże się, że ZUS w ogóle nie badał zagranicznych okresów, możliwe może być nie tyle odwołanie od starej decyzji, ile złożenie nowego wniosku o rentę rodzinną albo wniosku o ponowne ustalenie prawa do świadczenia na podstawie nowo ujawnionych okoliczności i dokumentów.

Czy po wielu latach można odwołać się od decyzji ZUS

Co do zwykłej decyzji odmawiającej renty rodzinnej zasadą jest miesięczny termin na odwołanie. Wynika to z art. 83 ust. 2 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych w związku z art. 477⁹ § 1 ustawy z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego.

Odwołanie wnosi się na piśmie do jednostki ZUS, która wydała decyzję, albo ustnie do protokołu sporządzonego przez tę jednostkę. Następnie ZUS albo zmienia decyzję, albo przekazuje sprawę do sądu, zgodnie z art. 83 ust. 5–7 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych.

Jeżeli odwołanie zostanie wniesione po terminie, sąd co do zasady je odrzuci. Art. 477⁹ § 3 Kodeksu postępowania cywilnego przewiduje wyjątek tylko wtedy, gdy przekroczenie terminu nie jest nadmierne i nastąpiło z przyczyn niezależnych od odwołującego się.

W praktyce kilkuletnie opóźnienie niemal zawsze jest uznawane za nadmierne. Sam fakt, że strona dopiero później nabrała wątpliwości co do prawidłowości decyzji, zwykle nie wystarcza do przyjęcia spóźnionego odwołania. Dlatego po wielu latach powrót do starej decyzji w drodze zwykłego odwołania najczęściej nie jest już możliwy.

Kiedy mimo upływu lat warto wrócić do sprawy

Upływ terminu odwołania nie zawsze zamyka sprawę całkowicie. W niektórych sytuacjach warto przeanalizować, czy istnieją podstawy do wszczęcia nowego postępowania przed ZUS. Dotyczy to zwłaszcza przypadków, gdy:

• ujawniły się nowe dokumenty potwierdzające okresy składkowe lub nieskładkowe zmarłego,
• pojawiają się dokumenty z zagranicy potwierdzające ubezpieczenie,
• pierwotna decyzja zapadła bez uwzględnienia właściwych okresów zagranicznych,
• złożony dawniej wniosek dotyczył innej podstawy prawnej niż ta, którą dziś da się wykazać.

Ocena, czy nowy wniosek ma sens, zależy od konkretnego stanu faktycznego i dokumentów. Samo przypuszczenie, że zmarły mógł odprowadzać składki za granicą, nie wystarczy. Potrzebne są dokumenty, dane pracodawcy, państwo zatrudnienia, okresy pracy albo informacje pozwalające ZUS wystąpić do instytucji zagranicznej.

Renta rodzinna w drodze wyjątku – inny tryb, inne możliwości

Świadczenie w drodze wyjątku reguluje art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Przepis ten pozwala przyznać świadczenie osobom, które wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają ustawowych warunków, a jednocześnie nie mogą podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym ze względu na wiek albo całkowitą niezdolność do pracy i nie mają niezbędnych środków utrzymania.

To świadczenie ma charakter wyjątkowy i uznaniowy. Oznacza to, że samo istnienie trudnej sytuacji życiowej nie tworzy automatycznie prawa do świadczenia.

W aktualnym stanie prawnym zastosowanie ma art. 83 ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Zgodnie z tym przepisem od decyzji przyznającej świadczenie w drodze wyjątku oraz od decyzji odmawiającej przyznania takiego świadczenia nie przysługuje odwołanie do sądu pracy i ubezpieczeń społecznych. Stronie przysługuje natomiast wniosek do Prezesa ZUS o ponowne rozpatrzenie sprawy.

Na decyzję wydaną po ponownym rozpatrzeniu sprawy co do zasady przysługuje skarga do wojewódzkiego sądu administracyjnego na zasadach określonych w ustawie z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Termin wniesienia skargi wynosi co do zasady 30 dni od doręczenia rozstrzygnięcia, zgodnie z art. 53 § 1 tej ustawy.

Sąd administracyjny nie bada jednak, czy świadczenie „powinno” zostać przyznane z powodów słusznościowych. Kontroluje przede wszystkim legalność działania organu, czyli to, czy decyzja została wydana zgodnie z prawem, po prawidłowym zebraniu materiału i bez przekroczenia granic uznania administracyjnego.

Co realnie można zrobić dzisiaj

Jeżeli od dawnej odmowy minęło wiele lat, najczęściej nie ma już możliwości skutecznego złożenia zwykłego odwołania do sądu od pierwotnej decyzji ZUS. Nie oznacza to jednak, że zawsze sprawa jest definitywnie zamknięta.

W praktyce warto rozważyć następujące działania:

Jeżeli więc istnieje choćby realna możliwość wykazania zagranicznych okresów składkowych, nie należy ograniczać się do pytania o dawne odwołanie. Czasem właściwą drogą jest nowe postępowanie oparte na dokumentach, których wcześniej nie było w aktach.

FAQ

Czy małoletnie dziecko zawsze dostanie rentę rodzinną po zmarłym ojcu?

Nie. Dziecko musi należeć do kręgu uprawnionych z art. 67 i 68 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, ale dodatkowo zmarły rodzic musi w chwili śmierci mieć prawo do emerytury lub renty albo spełniać warunki do ich uzyskania zgodnie z art. 65 ust. 1 tej ustawy.

Jaki jest termin odwołania od decyzji ZUS w sprawie renty rodzinnej?

Co do zasady 1 miesiąc od doręczenia decyzji, zgodnie z art. 477⁹ § 1 Kodeksu postępowania cywilnego.

Czy po kilku latach można jeszcze odwołać się od odmowy?

Zwykle nie. Sąd może wyjątkowo przyjąć spóźnione odwołanie tylko wtedy, gdy opóźnienie nie jest nadmierne i wynika z przyczyn niezależnych od strony, co przewiduje art. 477⁹ § 3 Kodeksu postępowania cywilnego.

Czy praca za granicą zmarłego może pomóc w uzyskaniu renty rodzinnej?

Tak, jeżeli da się udokumentować zagraniczne okresy ubezpieczenia i podlegają one sumowaniu na podstawie właściwych przepisów, np. art. 6 rozporządzenia (WE) nr 883/2004. Każdą sprawę trzeba jednak ocenić indywidualnie.

Czy odmowę świadczenia w drodze wyjątku zaskarża się tak samo jak zwykłą decyzję rentową?

Nie. W sprawach świadczeń przyznawanych w drodze wyjątku nie przysługuje zwykłe odwołanie do sądu pracy i ubezpieczeń społecznych. Zastosowanie ma tryb z art. 83 ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych.

Źródła

• art. 65, art. 67, art. 68, art. 57, art. 83 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych,
• art. 83 ust. 2-7 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych,
• art. 477⁹ § 1 i § 3 ustawy z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego,
• art. 53 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi,
• art. 6 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego.