Renta rodzinna dla dziecka mieszkającego za granicą po zmarłym ojcu

Kiedy dziecko ma prawo do renty rodzinnej po zmarłym ojcu?

Podstawą jest art. 65 ust. 1 i 2 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Z przepisu wynika, że renta rodzinna przysługuje uprawnionym członkom rodziny osoby, która w chwili śmierci:

• miała ustalone prawo do emerytury, albo
• miała ustalone prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy, albo
• spełniała warunki wymagane do uzyskania jednego z tych świadczeń.

Jednocześnie zgodnie z art. 65 ust. 2 tej ustawy, przy ocenie prawa do renty rodzinnej przyjmuje się, że osoba zmarła była całkowicie niezdolna do pracy. To ułatwia ocenę warunków po stronie zmarłego, ale nie znosi obowiązku wykazania pozostałych przesłanek, zwłaszcza odpowiednich okresów składkowych i nieskładkowych, jeśli zmarły nie miał już przyznanej emerytury lub renty.

Dla dziecka własnego zmarłego ojca podstawowe znaczenie ma art. 68 ust. 1 i 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Zgodnie z tym przepisem dzieci własne mają prawo do renty rodzinnej:

• do ukończenia 16 lat,
• do ukończenia nauki w szkole, jeżeli przekroczyły 16 lat życia, nie dłużej jednak niż do ukończenia 25 lat,
• bez względu na wiek, jeżeli stały się całkowicie niezdolne do pracy oraz do samodzielnej egzystencji albo całkowicie niezdolne do pracy w okresie do 16. roku życia albo w okresie nauki wskazanym w art. 68 ust. 1 pkt 2.

Jeżeli dziecko ukończyło 25 lat będąc na ostatnim roku studiów w szkole wyższej, prawo do renty rodzinnej przedłuża się do zakończenia tego roku studiów na podstawie art. 68 ust. 2 tej ustawy.

Czy zamieszkanie dziecka w Wielkiej Brytanii albo innym państwie wyklucza świadczenie?

Nie. Sam fakt stałego pobytu dziecka poza Polską nie odbiera prawa do renty rodzinnej. Ustawa o emeryturach i rentach z FUS nie uzależnia prawa dziecka do renty rodzinnej od zamieszkiwania w Polsce. W praktyce w sprawach międzynarodowych znaczenie mają natomiast przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, przede wszystkim rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 oraz rozporządzenie wykonawcze nr 987/2009.

Jeżeli sprawa dotyczy Polski i Wielkiej Brytanii, trzeba pamiętać, że po Brexicie zastosowanie zależy od daty i rodzaju okresów ubezpieczenia oraz od tego, czy sytuacja podlega postanowieniom umowy o handlu i współpracy UE–UK albo przepisom przejściowym zachowującym skutki wcześniejszej koordynacji. Dlatego w praktyce trzeba ustalić, gdzie i kiedy zmarły był ubezpieczony oraz czy występują polskie, brytyjskie albo mieszane okresy ubezpieczenia.

Jeżeli ojciec pracował wyłącznie w Polsce, sprawę co do zasady rozpoznaje ZUS na podstawie polskich przepisów, nawet jeśli dziecko mieszka za granicą. Jeżeli pracował także za granicą, mogą mieć znaczenie zagraniczne okresy ubezpieczenia oraz procedura wymiany danych między instytucjami.

Co ZUS bada, jeśli zmarły ojciec nie miał jeszcze emerytury ani renty?

Wtedy sama więź rodzinna z dzieckiem nie wystarczy. ZUS ocenia, czy zmarły w dniu śmierci spełniał warunki do uzyskania renty z tytułu niezdolności do pracy albo emerytury. W praktyce najczęściej analizowana jest możliwość przyjęcia, że spełniał warunki do renty z tytułu niezdolności do pracy.

Podstawą jest art. 57 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Z przepisu wynika, że renta z tytułu niezdolności do pracy przysługuje ubezpieczonemu, który łącznie:

• jest niezdolny do pracy,
• ma wymagany okres składkowy i nieskładkowy,
• stał się niezdolny do pracy w okresach wskazanych w tym przepisie albo nie później niż w ciągu 18 miesięcy od ustania tych okresów,
• nie ma ustalonego prawa do emerytury z FUS albo nie spełnia warunków do jej uzyskania.

Na potrzeby renty rodzinnej warunek niezdolności do pracy zmarłego jest, jak wyżej wskazano, upraszczany przez art. 65 ust. 2 ustawy. Nadal jednak może się okazać, że zmarły nie miał wymaganego stażu ubezpieczeniowego. Właśnie to bywa najczęstszą przyczyną odmowy.

Wymagany okres składkowy i nieskładkowy określa art. 58 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Jego długość zależy od wieku, w którym powstała niezdolność do pracy. W sprawach o rentę rodzinną po osobie, która nie miała jeszcze świadczenia, ten element często wymaga analizy dokumentów z ZUS, świadectw pracy, zaświadczeń płatników składek i danych z konta ubezpieczonego.

Jakie znaczenie ma to, że ojciec nie płacił alimentów?

Brak płacenia alimentów przez zmarłego ojca co do zasady nie pozbawia dziecka prawa do renty rodzinnej. Prawo to wynika z przepisów ubezpieczeniowych, a nie z tego, czy zmarły prawidłowo wykonywał obowiązki alimentacyjne. Dla dziecka własnego liczy się przede wszystkim status dziecka w rozumieniu art. 68 ustawy o emeryturach i rentach z FUS oraz spełnienie przesłanek po stronie zmarłego.

Nieopłacanie alimentów może mieć znaczenie emocjonalne i rodzinne, ale dla ZUS nie jest samoistną podstawą odmowy renty rodzinnej ani jej przyznania.

Dziecko uczące się i dziecko z niepełnosprawnością – czy to zmienia ocenę?

Tak, ale w różnym zakresie.

Jeżeli dziecko nie ukończyło 16 lat, nauka nie wymaga jeszcze szczególnego dowodzenia dla samego prawa do renty rodzinnej. Jeżeli ma więcej niż 16 lat, a mniej niż 25 lat, trzeba wykazać kontynuowanie nauki w szkole w rozumieniu art. 68 ust. 1 pkt 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

Jeżeli dziecko jest osobą z niepełnosprawnością, kluczowe jest nie samo posiadanie orzeczenia o niepełnosprawności, lecz spełnienie warunku z art. 68 ust. 1 pkt 3 tej ustawy. Przepis wymaga, aby dziecko stało się:

• całkowicie niezdolne do pracy oraz do samodzielnej egzystencji, albo
• całkowicie niezdolne do pracy,

w okresie uprawniającym do renty rodzinnej, czyli przed 16. rokiem życia albo w czasie nauki, o której mowa w art. 68 ust. 1 pkt 2. W praktyce oznacza to konieczność oceny lekarskiej na potrzeby ZUS. Nie każde zagraniczne orzeczenie o niepełnosprawności automatycznie zastępuje orzecznictwo ZUS.

Jeżeli więc dziecko jest określane jako osoba specjalnej troski, trzeba sprawdzić, czy jego stan zdrowia odpowiada przesłankom z art. 68 ust. 1 pkt 3 ustawy oraz od kiedy ten stan istnieje.

Jak złożyć wniosek, gdy dziecko mieszka za granicą?

Co do zasady wniosek można złożyć za pośrednictwem instytucji właściwej w państwie zamieszkania albo bezpośrednio do ZUS, zależnie od układu transgranicznego i praktyki danej instytucji. W sprawach obejmujących okresy ubezpieczenia w więcej niż jednym państwie instytucje przekazują sobie dane w ramach procedur koordynacyjnych.

W praktyce warto ustalić, czy:

• zmarły miał wyłącznie polskie okresy ubezpieczenia,
• zmarły pracował również za granicą,
• dziecko ubiega się wyłącznie o polską rentę rodzinną, czy także o świadczenia z innych państw.

Jeżeli sprawa dotyczy wyłącznie polskiej renty rodzinnej po ojcu ubezpieczonym w Polsce, wniosek może być skierowany do ZUS wraz z dokumentami potwierdzającymi pokrewieństwo, zgon, naukę dziecka oraz okresy ubezpieczenia zmarłego. Gdy pojawia się element zagraniczny, instytucja państwa zamieszkania często pomaga uruchomić wymianę danych z ZUS.

Wypłata świadczenia osobie mieszkającej za granicą jest co do zasady dopuszczalna, ale technika wypłaty zależy od aktualnych zasad ZUS i od konkretnego państwa. Zwykle stosuje się przelew na rachunek bankowy albo inne rozwiązanie wskazane przez organ rentowy. W praktyce należy kierować się aktualnym formularzem i pouczeniami ZUS.

Jakie dokumenty zwykle są potrzebne?

Zakres dokumentów zależy od stanu faktycznego, ale najczęściej potrzebne są:

• wniosek o rentę rodzinną,
• odpis aktu zgonu ojca,
• odpis aktu urodzenia dziecka,
• zaświadczenie o nauce, jeżeli dziecko ukończyło 16 lat,
• dokumentacja medyczna i orzecznicza, jeżeli podstawa ma wynikać z art. 68 ust. 1 pkt 3 ustawy,
• dokumenty potwierdzające okresy składkowe i nieskładkowe zmarłego, jeżeli nie miał on ustalonego prawa do emerytury lub renty,
• ewentualne dokumenty zagraniczne dotyczące zatrudnienia lub ubezpieczenia.

Jeżeli dokumenty są sporządzone za granicą, może być potrzebne tłumaczenie przysięgłe albo zastosowanie międzynarodowych formularzy i wymiany elektronicznej między instytucjami.

Co w opisanej sytuacji jest najważniejsze praktycznie?

W opisanym stanie faktycznym sam pobyt dziecka w Anglii od ponad 10 lat nie przekreśla prawa do renty rodzinnej. Dziecko 12-letnie co do zasady mieści się w przesłance z art. 68 ust. 1 pkt 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

Największą niewiadomą jest natomiast to, czy zmarły ojciec:

• miał ustalone prawo do emerytury lub renty z tytułu niezdolności do pracy, albo
• spełniał warunki do jednego z tych świadczeń w dniu śmierci.

Jeżeli miał bardzo mało udokumentowanych okresów pracy rejestrowanej, ZUS może odmówić renty rodzinnej z powodu niespełnienia warunków po stronie zmarłego. Jeżeli jednak istnieją dodatkowe okresy zatrudnienia, służby, pobierania zasiłków albo ubezpieczenia za granicą, których rodzina jeszcze nie uwzględniła, wynik sprawy może być inny.

Co zrobić po decyzji ZUS?

Jeżeli ZUS wyda decyzję odmowną, można wnieść odwołanie do sądu za pośrednictwem ZUS. Termin wynosi miesiąc od dnia doręczenia decyzji, co wynika z art. 477⁹ § 1 ustawy z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego. W odwołaniu warto wskazać brakujące okresy ubezpieczenia, dołączyć nowe dokumenty albo zakwestionować ocenę prawną ZUS.

W sprawach o rentę rodzinną sąd często bada, czy organ rentowy prawidłowo ustalił staż zmarłego oraz czy prawidłowo ocenił dokumentację dotyczącą nauki lub niezdolności do pracy dziecka.

FAQ

Czy dziecko mieszkające za granicą może dostać rentę rodzinną z ZUS?

Tak. Samo zamieszkanie poza Polską nie wyklucza prawa do renty rodzinnej. Trzeba jednak spełnić warunki z art. 65 i art. 68 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

Czy brak płacenia alimentów przez ojca pozbawia dziecko renty rodzinnej?

Nie. Dla prawa do renty rodzinnej decydują przepisy ubezpieczeniowe, a nie to, czy zmarły wywiązywał się z obowiązku alimentacyjnego.

Czy dziecko z niepełnosprawnością może pobierać rentę rodzinną bez limitu wieku?

Tak, ale tylko gdy spełnione są warunki z art. 68 ust. 1 pkt 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, czyli odpowiednia niezdolność do pracy powstała w wymaganym okresie.

Co zrobić, jeśli nie wiadomo, ile lat pracy miał zmarły ojciec?

Warto mimo to złożyć wniosek i równolegle zebrać dokumenty o zatrudnieniu. ZUS ustala dane z konta ubezpieczonego, ale brakujące okresy często trzeba dodatkowo wykazać dokumentami.

Czy od decyzji odmownej ZUS można się odwołać?

Tak. Odwołanie wnosi się do sądu za pośrednictwem ZUS w terminie miesiąca od doręczenia decyzji, zgodnie z art. 477⁹ § 1 Kodeksu postępowania cywilnego.

Źródła

1. Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych – Dz.U. 1998 nr 162 poz. 1118.

2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego.

3. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego.

4. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 987/2009 z dnia 16 września 2009 r. dotyczące wykonywania rozporządzenia nr 883/2004.