Renta rodzinna po zmarłym rodzicu w drodze wyjątku – kiedy ZUS ją przyzna?

Pani Agnieszka owdowiała kilka lat temu i samotnie wychowuje dwoje dzieci. Po śmierci męża złożyła wniosek do ZUS o rentę rodzinną dla dzieci. ZUS odmówił, ponieważ zmarłemu zabrakło kilku miesięcy wymaganego stażu ubezpieczeniowego. Mąż przez część czasu pracował bez formalnego zgłoszenia, a pani Agnieszka dotąd zajmowała się dziećmi i nie miała stałej pracy. W takiej sytuacji trzeba rozróżnić dwie sprawy: zwykłą rentę rodzinną oraz rentę rodzinną przyznawaną w drodze wyjątku.

Kiedy przysługuje zwykła renta rodzinna po zmarłym rodzicu?

Zgodnie z art. 65 ustawy o emeryturach i rentach z FUS renta rodzinna przysługuje uprawnionym członkom rodziny osoby, która w chwili śmierci miała ustalone prawo do emerytury lub renty z tytułu niezdolności do pracy albo spełniała warunki wymagane do uzyskania jednego z tych świadczeń. Przy ocenie prawa do renty przyjmuje się, że osoba zmarła była całkowicie niezdolna do pracy.

Oznacza to, że ZUS bada nie tylko sytuację dzieci lub wdowy, ale także to, czy zmarły rodzic miał odpowiedni status ubezpieczeniowy. Jeżeli zmarły nie miał prawa do emerytury ani renty i nie spełniał warunków do ich uzyskania, standardowa renta rodzinna może zostać odmówiona.

Do renty rodzinnej mogą być uprawnione między innymi dzieci własne, dzieci drugiego małżonka i dzieci przysposobione. Co do zasady dziecko ma prawo do renty rodzinnej do ukończenia 16 lat, a jeżeli kontynuuje naukę, do ukończenia nauki, nie dłużej jednak niż do 25. roku życia. Jeżeli dziecko osiągnęło 25 lat na ostatnim roku studiów, prawo może trwać do zakończenia tego roku studiów. Dziecko całkowicie niezdolne do pracy może zachować prawo bez względu na wiek, jeżeli niezdolność powstała w okresach wskazanych w ustawie.

Brak stażu pracy zmarłego a odmowa renty rodzinnej

Jeżeli zmarłemu zabrakło wymaganego okresu składkowego i nieskładkowego, sama trudna sytuacja rodziny nie wystarczy do przyznania zwykłej renty rodzinnej. W postępowaniu standardowym ZUS jest związany warunkami ustawowymi i bada przede wszystkim dokumenty potwierdzające okresy ubezpieczenia oraz prawo zmarłego do świadczenia.

Nie oznacza to jednak, że zawsze należy poprzestać na pierwszej odmowie. W praktyce warto sprawdzić, czy ZUS uwzględnił wszystkie możliwe okresy składkowe i nieskładkowe, w szczególności zatrudnienie, umowy, okresy pobierania świadczeń, służbę, działalność gospodarczą, a także okresy zagraniczne, jeżeli zmarły pracował poza Polską.

Praca wykonywana bez zgłoszenia do ubezpieczeń nie pojawia się automatycznie na koncie ubezpieczonego. Jeżeli jednak faktycznie istniał stosunek pracy, a pracodawca nie zgłosił pracownika lub nie opłacał składek, w niektórych sprawach można próbować wykazywać rzeczywiste zatrudnienie dowodami: dokumentami, korespondencją, zeznaniami świadków, przelewami albo innymi śladami wykonywania pracy. Każdy taki przypadek wymaga indywidualnej oceny dowodowej.

Renta rodzinna w drodze wyjątku — kiedy można o nią wystąpić?

Jeżeli zwykła renta rodzinna została odmówiona z powodu niespełnienia warunków ustawowych, można rozważyć wniosek o świadczenie w drodze wyjątku. Podstawą jest art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Przepis ten pozwala Prezesowi ZUS przyznać świadczenie ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy albo działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania.

Świadczenie w drodze wyjątku nie jest zwykłym roszczeniem, które ZUS musi przyznać po samym wykazaniu biedy. Jest to szczególny tryb, w którym trzeba wykazać łącznie kilka elementów:

• szczególne okoliczności, przez które zmarły lub rodzina nie spełnili zwykłych warunków ustawowych, np. nagła śmierć, choroba, przerwa w ubezpieczeniu niezależna od rodziny, wyjątkowo krótki brakujący okres stażu;
• brak możliwości podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu wieku albo całkowitej niezdolności do pracy; w przypadku małoletnich dzieci znaczenie ma właśnie ich wiek;
• brak niezbędnych środków utrzymania, czyli realna niemożność utrzymania się z posiadanych dochodów, majątku i świadczeń;
• związek sprawy z systemem ubezpieczeń społecznych, ponieważ świadczenie wyjątkowe nie zastępuje pomocy społecznej i nie służy do rozwiązania każdej trudnej sytuacji życiowej.

W orzecznictwie podkreśla się, że sama trudna sytuacja materialna nie wystarcza do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Potrzebne jest wykazanie, dlaczego w danej sprawie niespełnienie zwykłych warunków było skutkiem szczególnych okoliczności, a nie zwykłego braku aktywności ubezpieczeniowej.

Jak przygotować wniosek o rentę rodzinną w drodze wyjątku?

Postępowanie w sprawach świadczeń wszczyna się na wniosek zainteresowanego. W przypadku dzieci wniosek składa ich przedstawiciel ustawowy, najczęściej drugi rodzic. W praktyce wniosek kieruje się do Prezesa ZUS, ale składa w placówce ZUS albo wysyła do ZUS wraz z dokumentami potwierdzającymi sytuację rodziny.

Do wniosku warto dołączyć w szczególności:

• decyzję ZUS odmawiającą zwykłej renty rodzinnej,
• odpis aktu zgonu zmarłego rodzica,
• odpisy aktów urodzenia dzieci, a w razie potrzeby także akt małżeństwa,
• dokumenty dotyczące okresów zatrudnienia, ubezpieczenia i zarobków zmarłego,
• zaświadczenia o nauce dzieci, jeżeli są wymagane,
• dokumenty potwierdzające dochody, koszty utrzymania, stan majątkowy, zadłużenie, chorobę lub niepełnosprawność,
• oświadczenie o stanie rodzinnym, majątkowym i sytuacji materialnej, w tym formularz stosowany przez ZUS, jeżeli jest wymagany w danej sprawie,
• dowody szczególnych okoliczności, które spowodowały niespełnienie warunków ustawowych.

Wniosek nie powinien ograniczać się do ogólnego opisu biedy. Najważniejsze jest pokazanie, że sprawa rzeczywiście ma wyjątkowy charakter: zmarły był związany z pracą lub ubezpieczeniem, zabrakło niewielkiego okresu, rodzina nie miała realnego wpływu na tę sytuację, a dzieci lub inne osoby uprawnione nie mogą same uzyskać środków utrzymania.

Co zrobić po odmowie Prezesa ZUS?

W sprawach świadczeń w drodze wyjątku nie stosuje się typowego trybu odwołania do sądu pracy i ubezpieczeń społecznych. Wynika to z art. 83 ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Stronie przysługuje natomiast wniosek do Prezesa ZUS o ponowne rozpatrzenie sprawy. Co do zasady należy go złożyć w terminie 14 dni od doręczenia decyzji.

We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy warto odnieść się konkretnie do uzasadnienia odmowy. Jeżeli ZUS wskazał, że rodzina ma środki utrzymania, trzeba wykazać rzeczywiste koszty i dochody. Jeżeli organ uznał, że nie było szczególnych okoliczności, trzeba je opisać i poprzeć dowodami. Jeżeli pojawiły się nowe dokumenty, należy je dołączyć.

Po ponownym rozpatrzeniu sprawy możliwa jest skarga do wojewódzkiego sądu administracyjnego. Skarga nie polega jednak na tym, że sąd sam przyznaje rentę. Sąd administracyjny bada legalność decyzji, czyli między innymi to, czy ZUS prawidłowo zastosował przepisy, wyjaśnił sprawę, ocenił dowody i uzasadnił rozstrzygnięcie.

Czy w opisanej sytuacji warto składać wniosek?

Jeżeli dzieci są małoletnie, ojcu zabrakło tylko kilku miesięcy stażu, rodzina nie ma realnych środków utrzymania, a sytuacja powstała wskutek nagłej śmierci lub innych szczególnych okoliczności, wniosek o rentę rodzinną w drodze wyjątku może być uzasadniony. Nie można jednak zagwarantować pozytywnej decyzji, ponieważ Prezes ZUS ocenia całość sprawy i stosuje wyjątkowy, uznaniowy tryb.

Warto równolegle sprawdzić, czy brakującego stażu nie da się jednak udowodnić. Jeżeli zmarły faktycznie pracował, ale pracodawca nie zgłosił go do ubezpieczeń, konieczna może być odrębna analiza, czy istnieją dowody pozwalające wykazać zatrudnienie. Może to mieć znaczenie nie tylko dla świadczenia wyjątkowego, lecz także dla oceny prawa do zwykłej renty rodzinnej.

FAQ — najczęściej zadawane pytania

Podsumowanie

Jeżeli ZUS odmówił renty rodzinnej po zmarłym rodzicu z powodu brakującego stażu, rodzina nie zawsze jest pozbawiona dalszych możliwości. Najpierw należy sprawdzić, czy decyzja ZUS prawidłowo uwzględnia wszystkie okresy ubezpieczenia zmarłego. Jeżeli zwykła renta rzeczywiście nie przysługuje, można wystąpić do Prezesa ZUS o rentę rodzinną w drodze wyjątku.

Największe znaczenie ma dobre uzasadnienie wniosku i komplet dokumentów. Trzeba wykazać nie tylko brak pieniędzy, lecz także szczególne okoliczności sprawy oraz przesłanki dotyczące wieku albo całkowitej niezdolności do pracy. W razie odmowy warto dokładnie przeanalizować uzasadnienie decyzji i terminowo złożyć wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - Dz.U. 1998 nr 162 poz. 1118
2. Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - Dz.U. 1998 nr 137 poz. 887
3. Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - Dz.U. 1960 nr 30 poz. 168
4. Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - Dz.U. 2002 nr 153 poz. 1270
5. Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 12 marca 2002 r., II SA 2955/01