Renta rodzinna po zmarłym byłym małżonku – kiedy przysługuje?

Kiedy rozwiedziona żona ma prawo do renty rodzinnej po byłym mężu?

Podstawą prawną jest art. 70 ust. 3 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Zgodnie z tym przepisem małżonka rozwiedziona albo wdowa, która do dnia śmierci męża nie pozostawała z nim we wspólności małżeńskiej, ma prawo do renty rodzinnej, jeżeli oprócz warunków z art. 70 ust. 1 albo 2 tej ustawy miała w dniu śmierci męża prawo do alimentów z jego strony.

W praktyce trzeba więc zbadać dwie grupy przesłanek:

• czy w dniu śmierci byłego męża istniało prawo do alimentów na rzecz byłej żony,
• czy była żona spełniała dodatkowo jeden z warunków dotyczących wieku, niezdolności do pracy albo wychowywania uprawnionego dziecka.

Nie wystarczy sam fakt wcześniejszego małżeństwa i rozwodu. Renta rodzinna dla byłej żony nie przysługuje automatycznie.

Jakie dodatkowe warunki trzeba spełnić?

Zgodnie z art. 70 ust. 1 i 2 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, rozwiedziona małżonka musi dodatkowo wykazać, że:

• w chwili śmierci byłego męża miała ukończone 50 lat, albo
• w chwili jego śmierci była niezdolna do pracy, albo
• wychowuje co najmniej jedno dziecko, wnuka lub rodzeństwo uprawnione do renty rodzinnej po zmarłym, które nie ukończyło 16 lat, a jeżeli się uczy – 18 lat, albo
• wychowuje dziecko całkowicie niezdolne do pracy oraz do samodzielnej egzystencji albo całkowicie niezdolne do pracy, uprawnione do renty rodzinnej.

Prawo do renty rodzinnej może powstać także później, jeżeli rozwiedziona małżonka osiągnie 50 lat albo stanie się niezdolna do pracy w ciągu 5 lat od śmierci byłego męża lub od zaprzestania wychowywania dziecka uprawnionego do renty rodzinnej – wynika to z art. 70 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

Czy alimenty muszą być zasądzone przez sąd?

Nie tylko. To najważniejsza praktyczna zmiana dla osób po rozwodzie.

Wprawdzie literalne brzmienie art. 70 ust. 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS nadal mówi o alimentach ustalonych wyrokiem lub ugodą sądową, ale przepis ten został częściowo wyeliminowany przez wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 13 maja 2014 r., sygn. akt SK 61/13. TK uznał, że uzależnienie prawa rozwiedzionej małżonki do renty rodzinnej wyłącznie od alimentów ustalonych wyrokiem albo ugodą sądową jest niezgodne z art. 67 ust. 1 w związku z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP.

Oznacza to, że także alimenty płacone dobrowolnie, wynikające z porozumienia stron lub z aktu notarialnego, mogą być podstawą do ubiegania się o rentę rodzinną, o ile rzeczywiście istniało prawo do alimentów i można to udowodnić.

W takich sprawach duże znaczenie mają dowody, np.:

• akt notarialny,
• pisemna umowa alimentacyjna,
• przelewy z wyraźnym tytułem alimentów,
• korespondencja potwierdzająca obowiązek alimentacyjny,
• ugoda zawarta przed mediatorem zatwierdzona przez sąd albo inne dokumenty potwierdzające stałe świadczenia o charakterze alimentacyjnym.

Jeżeli alimenty były przekazywane nieregularnie, bez opisu albo w gotówce, sprawa dowodowa może być trudniejsza i ZUS może wydać decyzję odmowną.

Czy akt notarialny z alimentami może wystarczyć?

Tak, może wystarczyć, ale nie w każdej sprawie automatycznie. Po wyroku TK liczy się nie sama forma dokumentu, lecz to, czy rzeczywiście istniało prawo do alimentów w dniu śmierci byłego męża.

Jeżeli akt notarialny jasno określał obowiązek alimentacyjny byłego męża wobec byłej żony, kwotę świadczenia i jego charakter, to może być istotnym dowodem dla ZUS. Trzeba jednak pamiętać, że ZUS bada nie tylko dokument, ale całość stanu faktycznego.

Znaczenie może mieć także to, czy obowiązek alimentacyjny nie wygasł wcześniej, np. na skutek nowego małżeństwa uprawnionej, uchylenia alimentów albo upływu terminu, jeśli wynikał z treści ugody czy orzeczenia.

Czy obecna żona zmarłego wyłącza prawo byłej żony do świadczenia?

Nie. Sam fakt, że zmarły po rozwodzie zawarł nowe małżeństwo, nie wyłącza automatycznie prawa rozwiedzionej małżonki do renty rodzinnej. Decyduje to, czy była żona spełnia warunki z art. 70 ust. 1–3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

Jeżeli prawo do renty rodzinnej ma kilka osób, np. obecna wdowa oraz rozwiedziona żona albo dzieci zmarłego, ZUS ustala jedną rentę rodzinną i dzieli ją między wszystkich uprawnionych. Wynika to z art. 73 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

Wysokość łącznej renty rodzinnej wynosi:

Tak stanowi art. 73 ust. 1 pkt 1–3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Następnie kwota jest dzielona w równych częściach między wszystkich uprawnionych – art. 74 ust. 1 tej ustawy.

Jak złożyć wniosek do ZUS?

Wniosek o rentę rodzinną składa się do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Co do zasady trzeba przedłożyć:

• wniosek o rentę rodzinną,
• odpis aktu zgonu byłego męża,
• odpis aktu małżeństwa oraz prawomocny wyrok rozwodowy,
• dokumenty potwierdzające prawo do alimentów,
• dokumenty potwierdzające spełnienie przesłanki wieku, niezdolności do pracy albo wychowywania dziecka uprawnionego do renty,
• w razie potrzeby dokumentację medyczną i orzeczenia o niezdolności do pracy.

Jeżeli ZUS wyda decyzję odmowną, można wnieść odwołanie do sądu pracy i ubezpieczeń społecznych za pośrednictwem ZUS w terminie miesiąca od doręczenia decyzji – zgodnie z art. 83 ust. 2 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych w związku z art. 477(9) § 1 Kodeksu postępowania cywilnego.

Od kiedy przysługuje wypłata renty rodzinnej?

Zasadniczo świadczenie wypłaca się od dnia powstania prawa, jednak nie wcześniej niż od miesiąca, w którym zgłoszono wniosek. Wynika to z art. 129 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

W praktyce oznacza to, że nie warto zwlekać ze złożeniem dokumentów. Nawet jeżeli sprawa wymaga uzupełnienia dowodów, termin zgłoszenia wniosku może mieć wpływ na moment rozpoczęcia wypłaty.

Na co ZUS zwraca uwagę najczęściej?

W tego typu sprawach najczęstsze problemy dotyczą nie samego rozwodu, lecz dowodów. ZUS zwykle bada:

• czy alimenty miały charakter prawnego obowiązku, a nie dobrowolnej pomocy,
• czy obowiązek alimentacyjny istniał dokładnie w dniu śmierci zmarłego,
• czy rozwiedziona małżonka spełniała przesłankę wieku, niezdolności do pracy albo wychowywania dziecka,
• czy zmarły miał ustalone albo pobierał świadczenie, po którym w ogóle może przysługiwać renta rodzinna.

Jeżeli stan faktyczny jest nietypowy, np. alimenty były częściowo wykonywane w naturze albo wynikały z ugody prywatnej bez precyzyjnych zapisów, ocena może zależeć od szczegółów konkretnej sprawy.

Podsumowanie

Rozwiedziona żona może mieć prawo do renty rodzinnej po zmarłym byłym mężu, także wtedy, gdy po rozwodzie nie było już wspólności małżeńskiej. Warunkiem jest jednak istnienie prawa do alimentów w dniu śmierci byłego męża oraz spełnienie jednej z przesłanek z art. 70 ust. 1–2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Po wyroku TK z 13 maja 2014 r. nie można odmawiać świadczenia wyłącznie dlatego, że alimenty nie były ustalone wyrokiem albo ugodą sądową.

FAQ

Czy rozwód bez orzekania o winie wyklucza rentę rodzinną?

Nie. O prawie do renty rodzinnej nie decyduje sam sposób orzeczenia rozwodu, lecz spełnienie warunków z art. 70 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, w tym istnienie prawa do alimentów w dniu śmierci byłego męża.

Czy alimenty płacone dobrowolnie mogą wystarczyć?

Tak, ale trzeba je udowodnić. Po wyroku TK z 13 maja 2014 r., sygn. SK 61/13, brak wyroku lub ugody sądowej nie przekreśla prawa do renty rodzinnej, jeśli rzeczywiście istniało prawo do alimentów.

Czy nowa żona zmarłego ma pierwszeństwo przed byłą żoną?

Nie ma prostego „pierwszeństwa”. Jeśli kilka osób spełnia warunki ustawowe, ZUS ustala jedną rentę rodzinną i dzieli ją między wszystkich uprawnionych zgodnie z art. 73 i 74 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

Ile czasu jest na odwołanie od decyzji ZUS?

Miesiąc od doręczenia decyzji. Odwołanie wnosi się za pośrednictwem ZUS do sądu pracy i ubezpieczeń społecznych.

Czy renta rodzinna przysługuje od dnia śmierci byłego męża?

Niekoniecznie. Zasadą jest wypłata od miesiąca, w którym złożono wniosek, nie wcześniej niż od dnia powstania prawa do świadczenia.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych – Dz.U. 1998 nr 162 poz. 1118.

2. Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 13 maja 2014 r., sygn. akt SK 61/13.

3. Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych.

4. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego.