Prawo drugiej żony do renty rodzinnej po zmarłym mężu

Kiedy druga żona może dostać rentę rodzinną po mężu?

W polskim systemie nie funkcjonuje osobne świadczenie pod nazwą „emerytura po mężu”. Chodzi o rentę rodzinną, uregulowaną w art. 65-74 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

Jeżeli zmarły mąż miał ustalone prawo do emerytury albo renty z tytułu niezdolności do pracy, albo spełniał warunki do uzyskania jednego z tych świadczeń, członkowie jego rodziny mogą ubiegać się o rentę rodzinną. Wynika to wprost z art. 65 ust. 1 oraz art. 65 ust. 2 tej ustawy.

To oznacza, że sama okoliczność, iż jest to druga żona, nie przekreśla prawa do świadczenia. Liczy się to, czy była aktualną żoną w chwili śmierci oraz czy spełnia warunki ustawowe dla wdowy.

Jakie warunki musi spełnić wdowa?

Zgodnie z art. 70 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, wdowa ma prawo do renty rodzinnej, jeżeli w chwili śmierci męża:

• ukończyła 50 lat albo była niezdolna do pracy,
• wychowuje co najmniej jedno dziecko, wnuka lub rodzeństwo uprawnione do renty rodzinnej po zmarłym, które nie ukończyło 16 lat, a jeżeli uczy się w szkole - 18 lat,
• sprawuje pieczę nad dzieckiem całkowicie niezdolnym do pracy oraz do samodzielnej egzystencji albo całkowicie niezdolnym do pracy, uprawnionym do renty rodzinnej.

Prawo do renty rodzinnej powstanie także wtedy, gdy wdowa osiągnie 50 lat albo stanie się niezdolna do pracy nie później niż w ciągu 5 lat od śmierci męża albo od zaprzestania wychowywania dzieci wskazanych wyżej. Wynika to z art. 70 ust. 2 ustawy.

Jeżeli wdowa nie spełnia tych warunków, może otrzymać okresową rentę rodzinną, jeżeli nie ma niezbędnych środków utrzymania. Zgodnie z art. 70 ust. 4 ustawy przysługuje ona przez rok od śmierci męża albo przez okres szkolenia zawodowego potrzebnego do podjęcia pracy, nie dłużej niż przez 2 lata od śmierci.

Czy trzeba pozostawać we wspólności małżeńskiej?

Tak. To jeden z najważniejszych warunków praktycznych. Art. 70 ust. 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS stanowi, że małżonka rozwiedziona lub wdowa, która do dnia śmierci męża nie pozostawała z nim we wspólności małżeńskiej, ma prawo do renty rodzinnej tylko wtedy, gdy oprócz spełnienia warunków z ust. 1 lub 2 miała w dniu śmierci męża prawo do alimentów z jego strony ustalone wyrokiem lub ugodą sądową.

W praktyce ZUS bada więc nie tylko sam akt małżeństwa, ale również to, czy między małżonkami istniała faktyczna wspólność małżeńska. Chodzi przede wszystkim o rzeczywistą więź życiową: wspólne prowadzenie gospodarstwa domowego, więź ekonomiczną i osobistą. Sama czasowa rozłąka, np. z powodu leczenia, pracy albo pobytu w domu opieki, nie musi oznaczać braku wspólności. Każda sprawa zależy jednak od konkretnych okoliczności.

Jeżeli interesuje Panią także status relacji nieformalnej, zobacz również: związek partnerski w świetle prawa.

Czy związek partnerski daje prawo do renty rodzinnej?

Nie. Polski system rent rodzinnych nie przyznaje prawa do świadczenia partnerowi pozostającemu wyłącznie w związku nieformalnym. Uprawnienie wdowy wynika z art. 70 ustawy o emeryturach i rentach z FUS i dotyczy małżonka, czyli osoby pozostającej w ważnym związku małżeńskim.

Dlatego w opisanej sytuacji znaczenie ma to, że partnerka stała się żoną. Dopiero od chwili zawarcia małżeństwa może być oceniana jako potencjalnie uprawniona do renty rodzinnej po śmierci męża.

Czy pierwsza żona lub była żona ma pierwszeństwo?

Nie ma zasady, że „pierwsza żona” ma pierwszeństwo przed „drugą żoną”. Jeżeli pierwsza żona zmarła, nie ma to wpływu na uprawnienie obecnej małżonki. Jeżeli natomiast chodzi o byłą żonę po rozwodzie, jej sytuację reguluje również art. 70 ust. 3 ustawy.

Była żona może mieć prawo do renty rodzinnej tylko wtedy, gdy:

• spełnia warunki wieku, niezdolności do pracy albo wychowywania dzieci z art. 70 ust. 1 lub 2, oraz
• w dniu śmierci byłego męża miała prawo do alimentów ustalone wyrokiem lub ugodą sądową.

Zatem aktualna żona i była żona są oceniane według różnych podstaw faktycznych, ale nie działa tu prosty mechanizm pierwszeństwa chronologicznego.

Ile wynosi renta rodzinna po zmarłym mężu?

Wysokość renty rodzinnej określa art. 73 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Świadczenie wynosi:

Jeżeli do renty rodzinnej uprawniona jest więcej niż jedna osoba, ustalona kwota jest dzielona po równo między wszystkich uprawnionych. Wynika to z art. 74 ust. 1 ustawy.

Warto pamiętać, że renta rodzinna nie jest „dodatkiem” do emerytury zmarłego, lecz odrębnym świadczeniem obliczanym na podstawie jego uprawnień.

Od kiedy ZUS wypłaci świadczenie?

Prawo do renty rodzinnej ustala się na wniosek. Zgodnie z art. 129 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS świadczenia wypłaca się poczynając od dnia powstania prawa do tych świadczeń, nie wcześniej jednak niż od miesiąca, w którym zgłoszono wniosek lub wydano decyzję z urzędu.

Szczególną zasadę dla renty rodzinnej przewiduje art. 129 ust. 2 ustawy: jeżeli wniosek został zgłoszony w miesiącu śmierci ubezpieczonego albo emeryta/rencisty lub w miesiącu następnym, renta rodzinna przysługuje od dnia śmierci, o ile w tym dniu zostały spełnione warunki do jej uzyskania.

W praktyce oznacza to, że nie warto zwlekać z wnioskiem. Gdy wniosek zostanie złożony później, świadczenie co do zasady będzie przysługiwało dopiero od miesiąca złożenia wniosku.

Zobacz również:

dorabianie do renty rodzinnej - limity i obowiązki wobec ZUS

Jak złożyć wniosek o rentę rodzinną?

Wniosek składa się do ZUS. Najczęściej wykorzystywany jest formularz ZUS ERR, ale w praktyce ZUS może wymagać także dodatkowych dokumentów potwierdzających stan cywilny, wiek, niezdolność do pracy albo naukę dzieci.

Zwykle potrzebne są:

• odpis aktu zgonu,
• odpis aktu małżeństwa,
• dokumenty potwierdzające datę urodzenia i tożsamość,
• ewentualnie dokumentacja medyczna lub orzeczenie o niezdolności do pracy,
• dokumenty dotyczące dzieci uprawnionych do renty rodzinnej,
• w razie sporu o wspólność małżeńską - dowody potwierdzające wspólne pożycie albo alimenty.

Jeżeli ZUS wyda decyzję odmowną, można wnieść odwołanie do sądu pracy i ubezpieczeń społecznych za pośrednictwem ZUS, w terminie miesiąca od doręczenia decyzji, na podstawie art. 83 ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych w związku z art. 477(9) § 1 Kodeksu postępowania cywilnego.

Czy można dorabiać do renty rodzinnej?

Tak, ale nie zawsze bez ograniczeń. Zasady zawieszania lub zmniejszania świadczeń określa art. 103-106 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Przy osiąganiu przychodu z działalności podlegającej obowiązkowi ubezpieczenia społecznego renta rodzinna może zostać zmniejszona albo zawieszona po przekroczeniu progów ogłaszanych przez ZUS.

Progi te są powiązane z przeciętnym miesięcznym wynagrodzeniem i ulegają zmianom. Co do zasady:

• do 70% przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia świadczenie nie jest zmniejszane,
• powyżej 70% - może zostać zmniejszone,
• powyżej 130% - może zostać zawieszone.

Aktualne kwoty progów ZUS ogłasza okresowo, dlatego przed podjęciem pracy warto sprawdzić bieżący komunikat. Sama aktywność zawodowa nie wyklucza jednak prawa do renty rodzinnej.

Odpowiedź na pytanie praktyczne

Jeżeli obecna żona pozostaje z Panem w ważnym małżeństwie i w chwili Pana śmierci będzie spełniać warunki z art. 70 ust. 1 albo 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, to będzie mogła ubiegać się o rentę rodzinną. Jeżeli nie będzie spełniała tych warunków, może jeszcze wchodzić w grę okresowa renta rodzinna z art. 70 ust. 4.

Samo to, że jest „drugą żoną”, nie pozbawia jej prawa do świadczenia. Kluczowe znaczenie mają: ważność małżeństwa, wspólność małżeńska oraz spełnienie przesłanek wieku, niezdolności do pracy albo wychowywania uprawnionych dzieci.

FAQ

Czy druga żona ma takie samo prawo jak pierwsza?

Tak, jeżeli jest aktualną małżonką w chwili śmierci i spełnia warunki ustawowe. Przepisy nie różnicują prawa wdowy ze względu na to, czy jest pierwszą, czy drugą żoną.

Czy długość małżeństwa ma znaczenie?

Co do zasady nie ma przepisu wymagającego minimalnego stażu małżeństwa dla wdowy ubiegającej się o rentę rodzinną z ZUS. Znaczenie mają warunki z art. 70 ustawy i okoliczności faktyczne, np. wspólność małżeńska.

Czy ślub tuż przed śmiercią wyklucza rentę?

Nie wyklucza automatycznie. Jeżeli małżeństwo było ważne, a wdowa spełnia warunki z ustawy, może ubiegać się o świadczenie. W praktyce ZUS może jednak dokładniej badać faktyczną wspólność małżeńską.

Czy wdowa może pobierać własną emeryturę i rentę rodzinną jednocześnie w pełnej wysokości?

Nie w klasycznym zbiegu świadczeń. Zasady zbiegu zależą od rodzaju świadczeń i aktualnych przepisów szczególnych. W typowej sytuacji nie pobiera się w pełnej wysokości jednocześnie dwóch świadczeń tego rodzaju, dlatego przed złożeniem wniosku warto sprawdzić, które rozwiązanie będzie korzystniejsze.

Czy od decyzji ZUS można się odwołać?

Tak. Odwołanie składa się za pośrednictwem ZUS do sądu pracy i ubezpieczeń społecznych w terminie miesiąca od doręczenia decyzji.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - Dz.U. 1998 nr 162 poz. 1118.

2. Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - Dz.U. z późn. zm.

3. Kodeks postępowania cywilnego - Dz.U. z późn. zm.