Przeprowadzka matki z dzieckiem za granicę bez zgody ojca

Wyjazd dziecka za granicę to istotna sprawa dziecka

W opisanej sytuacji kluczowe znaczenie ma to, czy obojgu rodzicom przysługuje władza rodzicielska. Jeżeli tak, to zgodnie z art. 97 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, każde z rodziców jest obowiązane i uprawnione do jej wykonywania, a o istotnych sprawach dziecka rodzice rozstrzygają wspólnie, a w razie braku porozumienia rozstrzyga sąd opiekuńczy.

Do istotnych spraw dziecka zalicza się m.in. wydanie paszportu, wyjazd za granicę na dłuższy czas oraz zmianę miejsca pobytu dziecka za granicę. Nadal aktualne jest stanowisko orzecznictwa, że nawet krótkotrwały wyjazd zagraniczny może wymagać zgody obojga rodziców albo zastępczej zgody sądu – por. postanowienie Sądu Najwyższego z 6 marca 1985 r., sygn. III CRN 19/85.

To, że kontakty, alimenty i wykonywanie pieczy nie zostały dotąd uregulowane wyrokiem lub ugodą, nie oznacza automatycznie gorszej sytuacji prawnej ojca. Jeśli nie zapadło orzeczenie ograniczające, zawieszające albo pozbawiające Pana władzy rodzicielskiej, należy przyjąć, że nadal przysługuje ona obojgu rodzicom na zasadach ogólnych.

Czy matka może wyrobić dziecku paszport bez zgody ojca?

Co do zasady nie. Zgodnie z art. 14 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 27 stycznia 2022 r. o dokumentach paszportowych, na wydanie dokumentu paszportowego osobie małoletniej potrzebna jest zgoda obojga rodziców posiadających władzę rodzicielską, chyba że na podstawie orzeczenia sądu albo z mocy prawa zgodę wyraża tylko jeden z nich. W razie braku zgody jednego z rodziców zgodę zastępuje orzeczenie sądu.

Jeżeli więc nie podpisze Pan zgody paszportowej, matka może złożyć do sądu opiekuńczego wniosek o wyrażenie zastępczej zgody na wydanie paszportu. Sąd będzie oceniał przede wszystkim dobro dziecka, dotychczasowy sposób wykonywania władzy rodzicielskiej, realny cel wyjazdu oraz ryzyko, że wyjazd wakacyjny przerodzi się w trwałe pozostanie za granicą.

W praktyce warto odróżnić trzy różne kwestie: wydanie paszportu, jednorazowy wyjazd zagraniczny oraz stałą przeprowadzkę dziecka. To są trzy odrębne sprawy i rozstrzygnięcie jednej z nich nie przesądza automatycznie o pozostałych.

Czy zgoda na paszport oznacza zgodę na wyjazd albo przeprowadzkę?

Nie. Zgoda na wydanie paszportu nie jest równoznaczna ani ze zgodą na wyjazd turystyczny, ani tym bardziej ze zgodą na zmianę miejsca pobytu dziecka na stałe poza Polską. Jeżeli rodzic chce przeprowadzić dziecko do innego państwa, w razie sprzeciwu drugiego rodzica powinien uzyskać rozstrzygnięcie sądu opiekuńczego na podstawie art. 97 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Przeprowadzka do innego kraju zwykle wymaga także oceny, jak będzie realizowane prawo dziecka do kontaktu z drugim rodzicem, wynikające z art. 113 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Sąd powinien brać pod uwagę nie tylko plany życiowe matki, ale również więź dziecka z ojcem, dotychczasowy model opieki, wiek dziecka, koszty dojazdów, możliwości organizacyjne i psychologiczne skutki zerwania regularnych kontaktów.

Co może Pan zrobić już teraz?

Jeżeli obawia się Pan, że matka będzie dążyła do samowolnego wyjazdu z dzieckiem albo do zatrzymania go za granicą po wyjeździe wakacyjnym, warto działać od razu, a nie dopiero po wyjeździe. W zależności od stanu faktycznego można rozważyć:

• wniosek o rozstrzygnięcie przez sąd opiekuńczy istotnej sprawy dziecka w przedmiocie zakazu zmiany miejsca pobytu dziecka za granicę bez Pana zgody;
• wniosek o ustalenie miejsca pobytu dziecka przy ojcu albo przy matce – jeżeli dotąd nie ma takiego rozstrzygnięcia, na podstawie art. 26 § 1 i 2 Kodeksu cywilnego w zw. z art. 5821 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego;
• wniosek o uregulowanie kontaktów z dzieckiem na podstawie art. 1131 i następnych Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego;
• wniosek o zabezpieczenie na czas postępowania, np. przez zakaz wywozu dziecka za granicę do czasu prawomocnego zakończenia sprawy, jeżeli okoliczności uzasadniają taką potrzebę.

Wniosek składa się do sądu rejonowego, wydziału rodzinnego i nieletnich, właściwego według miejsca zamieszkania dziecka – art. 569 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego.

Jakie argumenty sąd bierze pod uwagę przy zgodzie na stały wyjazd dziecka?

Sąd nie kieruje się wyłącznie tym, że jeden z rodziców ma lepsze perspektywy zawodowe albo nowego partnera za granicą. Punktem wyjścia jest dobro dziecka, o którym mowa m.in. w art. 56 § 2, art. 95 § 3 i art. 107 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

W praktyce sąd analizuje przede wszystkim:

• siłę więzi dziecka z każdym z rodziców;
• dotychczasowy udział ojca i matki w codziennej opiece;
• wiek dziecka i jego potrzeby rozwojowe;
• stabilność planu wyjazdu, warunki mieszkaniowe, edukacyjne i zdrowotne za granicą;
• realne możliwości utrzymania częstych i sensownych kontaktów z drugim rodzicem;
• czy plan wyjazdu nie zmierza w praktyce do zerwania więzi z drugim rodzicem.

W sprawach spornych sąd może dopuścić dowód z opinii OZSS. Dla Pana korzystne będzie wykazanie regularnych kontaktów, faktycznego zaangażowania w wychowanie, ponoszenia kosztów utrzymania dziecka oraz tego, że przeprowadzka poważnie osłabi relację dziecka z ojcem.

Czy brak wyroku o kontaktach i alimentach pogarsza sytuację ojca?

Nie zawsze. Skoro do tej pory kontakty były wykonywane regularnie, a alimenty były płacone dobrowolnie, to taki stan faktyczny może wręcz potwierdzać Pana aktywne uczestnictwo w życiu dziecka. Problem polega jednak na tym, że brak formalnego uregulowania utrudnia późniejsze egzekwowanie kontaktów i wykazywanie dokładnego modelu opieki.

Dlatego przy narastającym konflikcie warto rozważyć szybkie uregulowanie kontaktów oraz miejsca pobytu dziecka. Gdyby matka zaczęła utrudniać widzenia albo przygotowywać wywiezienie za granicę bez porozumienia, orzeczenie sądu daje znacznie mocniejszą podstawę do dalszych działań.

Co jeśli matka wyjedzie z dzieckiem bez zgody i nie wróci?

Jeżeli dziecko miało miejsce zwykłego pobytu w Polsce, a jeden z rodziców samowolnie wywiezie je za granicę albo zatrzyma tam wbrew prawu do współdecydowania drugiego rodzica, może to zostać uznane za bezprawne uprowadzenie lub zatrzymanie dziecka w rozumieniu Konwencji dotyczącej cywilnych aspektów uprowadzenia dziecka za granicę, sporządzonej w Hadze dnia 25 października 1980 r.

Wtedy można dochodzić powrotu dziecka do państwa jego zwykłego pobytu w trybie konwencyjnym. W Polsce organem centralnym w takich sprawach jest Minister Sprawiedliwości. Trzeba jednak działać szybko, bo z upływem czasu rośnie ryzyko komplikacji dowodowych i faktycznego utrwalenia pobytu dziecka za granicą.

W niektórych stanach faktycznych może wchodzić w grę także odpowiedzialność karna, zwłaszcza gdy dochodzi do uprowadzenia lub zatrzymania małoletniego wbrew woli osoby powołanej do opieki lub nadzoru, o czym stanowi art. 211 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny. Ocena zawsze zależy jednak od konkretnego stanu faktycznego, w tym od zakresu władzy rodzicielskiej i treści istniejących orzeczeń.

Jak zabezpieczyć kontakty z dzieckiem, jeśli sąd zgodzi się na wyjazd?

Jeżeli sąd dopuści przeprowadzkę dziecka za granicę, powinien równocześnie albo w odrębnym postępowaniu uregulować kontakty tak, aby były realne, a nie tylko formalne. Podstawą są art. 113 § 1, art. 1131 § 1 i art. 1132 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

W praktyce warto wnosić o możliwie precyzyjne uregulowanie:

• dłuższych pobytów dziecka w Polsce w wakacje, ferie i święta;
• kontaktów zdalnych – wideorozmów w określone dni i godziny;
• podziału kosztów podróży;
• obowiązku informowania o adresie pobytu dziecka, szkole, stanie zdrowia i planowanych wyjazdach;
• sposobu odbioru i odwożenia dziecka.

Jeżeli kontakty zostały już uregulowane, a drugi rodzic ich nie wykonuje, można skorzystać z mechanizmu zagrożenia nakazaniem zapłaty oznaczonej sumy pieniężnej na podstawie art. 59815 § 1 i art. 59816 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego.

Czy matka może dochodzić alimentów za granicą?

Samo przebywanie matki i dziecka za granicą nie powoduje automatycznie, że przestają mieć znaczenie polskie ustalenia albo że ojciec musi płacić „alimenty amerykańskie” tylko dlatego, że dziecko jest w USA. Obowiązek alimentacyjny wynika z art. 128 i nast. Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, a jego zakres zależy od usprawiedliwionych potrzeb dziecka i możliwości zarobkowych oraz majątkowych rodzica – art. 135 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Jeżeli nie ma jeszcze orzeczenia ani ugody co do alimentów, matka może wystąpić o ich ustalenie. W sprawach transgranicznych znaczenie mają również przepisy o jurysdykcji i uznawaniu orzeczeń. To, który sąd będzie właściwy, zależy od konkretnego momentu wyjazdu, miejsca zwykłego pobytu dziecka oraz podstaw prawa międzynarodowego prywatnego i procesowego. Nie można więc z góry przyjąć jednego rozwiązania dla każdej sprawy.

Jeżeli alimenty zostaną zasądzone za granicą przez sąd właściwy według odpowiednich przepisów, takie orzeczenie może być następnie dochodzone także w Polsce. Sam fakt nielegalnego pobytu matki za granicą nie wyłącza automatycznie możliwości dochodzenia alimentów.

Czy ojciec odpowiada za koszty leczenia dziecka w USA?

Rodzice mają obowiązek troszczyć się o dziecko i ponosić koszty jego utrzymania stosownie do swoich możliwości – art. 95 § 3 oraz art. 133 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Nie oznacza to jednak, że każdy koszt wygenerowany przez jednostronną decyzję drugiego rodzica o wyjeździe do kraju o bardzo drogim systemie ochrony zdrowia będzie automatycznie obciążał ojca w dowolnej wysokości.

Znaczenie ma to, czy wyjazd był uzgodniony, czy był zgodny z dobrem dziecka, jakie były realne potrzeby medyczne oraz czy poniesione koszty były konieczne i rozsądne. W sporze sąd będzie oceniał okoliczności konkretnej sprawy. Jeżeli wyjazd nastąpił bez Pana zgody i wbrew interesowi dziecka, może to mieć znaczenie przy późniejszej ocenie zasadności niektórych roszczeń kosztowych.

Jakie wnioski warto złożyć w praktyce?

W opisanym stanie faktycznym rozsądny pakiet działań może obejmować:

W wielu sprawach najlepiej połączyć kilka żądań w jednym piśmie, aby sąd widział cały konflikt: plan przeprowadzki, zagrożenie utraty kontaktu, potrzebę ustalenia miejsca pobytu i potrzebę zabezpieczenia. Zakres wniosku trzeba jednak dopasować do konkretnych faktów i dowodów.

FAQ

Czy ojciec może nie zgodzić się na wakacyjny wyjazd dziecka za granicę?

Tak, jeżeli ma pełnię władzy rodzicielskiej. Wyjazd zagraniczny dziecka co do zasady należy do istotnych spraw dziecka w rozumieniu art. 97 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. W razie sporu rozstrzyga sąd opiekuńczy.

Czy matka może sama zdecydować o przeprowadzce dziecka do USA?

Nie, jeżeli ojciec również ma władzę rodzicielską i sprzeciwia się zmianie miejsca pobytu dziecka. Wtedy potrzebne jest orzeczenie sądu zastępujące zgodę ojca.

Czy warto uregulować kontakty przed ewentualnym wyjazdem dziecka?

Tak. Orzeczenie lub ugoda ułatwiają późniejsze egzekwowanie kontaktów i wykazanie, jak wyglądał dotychczasowy model opieki nad dzieckiem.

Czy brak zgody na paszport wystarczy, by zatrzymać wyjazd?

Nie zawsze. Brak zgody utrudnia wydanie dokumentu paszportowego, ale drugi rodzic może wystąpić do sądu o zgodę zastępczą. Dlatego przy realnym ryzyku wyjazdu warto równolegle podjąć działania przed sądem rodzinnym.

Czy samowolne wywiezienie dziecka za granicę to zawsze przestępstwo?

Nie w każdej sprawie automatycznie, bo ocena zależy od zakresu praw rodzicielskich i konkretnych okoliczności. Może jednak wchodzić w grę art. 211 Kodeksu karnego oraz procedury dotyczące bezprawnego uprowadzenia lub zatrzymania dziecka za granicą.

Źródła

• art. 95 § 3, art. 97 § 1 i § 2, art. 113 § 1, art. 1131, art. 1132, art. 128, art. 133 § 1, art. 135 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy
• art. 14 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 27 stycznia 2022 r. o dokumentach paszportowych
• art. 26 § 1 i § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 569 § 1, art. 5821 § 1, art. 59815 § 1, art. 59816 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego
• art. 211 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny
• Konwencja dotycząca cywilnych aspektów uprowadzenia dziecka za granicę, sporządzona w Hadze dnia 25 października 1980 r.
• postanowienie Sądu Najwyższego z 6 marca 1985 r., III CRN 19/85
• uchwała Sądu Najwyższego z 10 listopada 1971 r., III CZP 69/71
• postanowienie Sądu Najwyższego z 14 października 1970 r., III CRN 181/70