Bójka w szkole i obrona konieczna ucznia

Czy uczeń może bronić kolegi podczas bójki w szkole?

Tak, uczeń może stanąć w obronie kolegi, jeżeli rzeczywiście odpiera bezpośredni i bezprawny zamach na tę osobę. Wynika to z art. 25 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny, zgodnie z którym nie popełnia przestępstwa ten, kto w obronie koniecznej odpiera bezpośredni, bezprawny zamach na jakiekolwiek dobro chronione prawem.

Przepis ten obejmuje nie tylko obronę własną, lecz także obronę innej osoby. W praktyce mówi się wtedy o pomocy koniecznej. Jeżeli więc jeden uczeń bije drugiego, szarpie go, kopie albo w inny sposób narusza jego nietykalność cielesną, inny uczeń może podjąć działanie zmierzające do przerwania ataku.

Ocena zależy jednak od konkretnego przebiegu zdarzenia. Inaczej należy ocenić odsunięcie napastnika, rozdzielenie uczniów albo wezwanie nauczyciela, a inaczej odwetowe uderzanie napastnika już po zakończeniu ataku. Przy analizie sytuacji, w której pojawia się obrona konieczna, pomocny może być także materiał o naruszeniu nietykalności cielesnej i fałszywych zeznaniach.

Warunki obrony koniecznej w szkolnym konflikcie

Aby zachowanie ucznia można było ocenić jako obronę konieczną na podstawie art. 25 § 1 Kodeksu karnego, muszą być spełnione najważniejsze warunki:

• zamach musi być bezpośredni – atak trwa albo za chwilę realnie nastąpi; nie chodzi o późniejszą zemstę, odwet lub wyrównanie rachunków,
• zamach musi być bezprawny – np. bicie, kopanie, szarpanie, duszenie, przytrzymywanie lub inne naruszenie nietykalności cielesnej,
• reakcja musi służyć odparciu ataku – celem powinno być przerwanie przemocy, a nie ukaranie napastnika,
• sposób obrony powinien być proporcjonalny – użyte środki nie mogą być oczywiście niewspółmierne do niebezpieczeństwa.

Jeżeli uczeń jedynie odepchnął napastnika, aby przerwać bicie kolegi, pobiegł po nauczyciela albo stanął między napastnikiem a pokrzywdzonym, zwykle przemawia to za działaniem obronnym. Jeżeli natomiast po ustaniu ataku uczeń kontynuował bicie napastnika, kopał go albo użył przedmiotu mogącego spowodować poważne obrażenia, może powstać problem przekroczenia granic obrony koniecznej.

Przekroczenie granic obrony koniecznej

Art. 25 § 2 Kodeksu karnego przewiduje, że w razie przekroczenia granic obrony koniecznej, zwłaszcza gdy zastosowany sposób obrony był niewspółmierny do niebezpieczeństwa zamachu, sąd może zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary, a nawet odstąpić od jej wymierzenia. Z kolei art. 25 § 3 Kodeksu karnego stanowi, że nie podlega karze ten, kto przekroczył granice obrony koniecznej pod wpływem strachu lub wzburzenia usprawiedliwionych okolicznościami zamachu.

W realiach szkolnych trzeba jednak pamiętać, że nie każda sprawa trafia do sądu karnego. Często pierwsza ocena odbywa się na poziomie szkoły: wychowawcy, pedagoga, psychologa, dyrektora i rodziców. Nie zmienia to faktu, że nawet w postępowaniu szkolnym nie powinno się automatycznie zrównywać napastnika z uczniem, który próbował przerwać atak.

Bójka, pobicie i naruszenie nietykalności cielesnej

Potoczne określenie „bójka w szkole” nie zawsze oznacza bójkę w rozumieniu prawa karnego. Art. 158 § 1 Kodeksu karnego dotyczy udziału w bójce lub pobiciu, jeżeli człowiek jest narażony na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia albo skutku określonego w art. 156 § 1 lub art. 157 § 1 Kodeksu karnego. Zwykła szarpanina między uczniami nie zawsze spełnia te warunki.

W lżejszych sytuacjach w grę może wchodzić np. naruszenie nietykalności cielesnej z art. 217 § 1 Kodeksu karnego, a gdy powstały obrażenia – naruszenie czynności narządu ciała lub rozstrój zdrowia z art. 157 § 1 albo § 2 Kodeksu karnego. Jeżeli zdarzenie miało charakter bójki z udziałem kilku osób, warto sprawdzić różnice między bójką a pobiciem.

Znaczenie wieku ucznia i przepisy o nieletnich

Jeżeli uczestnik zdarzenia jest osobą niepełnoletnią, znaczenie ma ustawa z dnia 9 czerwca 2022 r. o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich. Zgodnie z art. 1 ust. 1 pkt 1 tej ustawy przepisy o demoralizacji stosuje się wobec osób, które ukończyły 10 lat i nie są pełnoletnie. Zgodnie z art. 1 ust. 1 pkt 2 tej ustawy przepisy o czynach karalnych stosuje się wobec osób, które dopuściły się takiego czynu po ukończeniu 13 lat, ale przed ukończeniem 17 lat.

Oznacza to, że odpowiedź szkoły, Policji albo sądu rodzinnego może być inna w zależności od wieku dziecka. Jeśli uczeń ma mniej niż 13 lat, nie odpowiada za czyn karalny na zasadach przewidzianych dla sprawców czynów karalnych, ale jego zachowanie może być oceniane w kategoriach demoralizacji, jeżeli spełnia przesłanki z art. 1 ust. 1 pkt 1 ustawy o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich. Szerzej problematykę takich spraw omawiają materiały dotyczące tego, jak prawo traktuje nieletni czyn karalny i postępowanie przed sądem rodzinnym.

Co powinna zrobić szkoła po takim zdarzeniu?

Szkoła ma obowiązek reagować na przemoc i zapewniać bezpieczeństwo uczniom. Art. 68 ust. 1 pkt 6 ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe nakłada na dyrektora szkoły obowiązek wykonywania zadań związanych z zapewnieniem bezpieczeństwa uczniom i nauczycielom w czasie zajęć organizowanych przez szkołę.

Dyrektor, wychowawca lub pedagog powinni ustalić przebieg zdarzenia: wysłuchać uczniów oddzielnie, zebrać relacje świadków, sprawdzić monitoring, wezwać rodziców i sporządzić notatkę. Jeżeli szkoła rozważa karę wobec ucznia, musi działać zgodnie ze statutem szkoły. Art. 98 ust. 1 pkt 17 ustawy – Prawo oświatowe przewiduje, że statut określa prawa i obowiązki uczniów, a art. 98 ust. 1 pkt 19 tej ustawy dotyczy rodzajów kar stosowanych wobec uczniów oraz trybu odwoływania się od kary.

Jeżeli zdarzenie wskazuje na powtarzającą się przemoc, nękanie, groźby albo demoralizację, zastosowanie może mieć art. 4 ust. 1 ustawy o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich, który przewiduje społeczny obowiązek przeciwdziałania demoralizacji nieletniego. W przypadku podejrzenia czynu karalnego szkoła może zawiadomić Policję albo sąd rodzinny, a w sytuacji poważniejszego przestępstwa zastosowanie może mieć także art. 304 § 1 i § 2 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego dotyczący zawiadomienia o przestępstwie.

Co mogą zrobić rodzice ucznia, który bronił kolegi?

Rodzice powinni działać spokojnie, ale stanowczo. W pierwszej kolejności warto poprosić szkołę o wskazanie, jakie fakty uznano za ustalone i na jakiej podstawie uczeń ma ponosić odpowiedzialność. Należy zwrócić uwagę, czy szkoła odróżniła napastnika od osoby, która próbowała przerwać atak.

• Poproś o spotkanie z wychowawcą, pedagogiem lub dyrektorem i sporządzenie notatki ze spotkania.
• Złóż pisemne stanowisko rodziców, opisując, że dziecko działało w obronie innego ucznia i powołując się na art. 25 § 1 Kodeksu karnego.
• Wskaż świadków zdarzenia oraz poproś o zabezpieczenie monitoringu, jeżeli szkoła go posiada.
• Jeżeli dziecko doznało obrażeń, wykonaj dokumentację fotograficzną i rozważ konsultację lekarską.
• Jeżeli szkoła nałoży karę, sprawdź statut i termin odwołania przewidziany na podstawie art. 98 ust. 1 pkt 19 Prawa oświatowego.

Jeżeli sprawa jest poważna, obejmuje obrażenia, zawiadomienie Policji, groźbę postępowania przed sądem rodzinnym albo trwałą przemoc wobec dziecka, warto przygotować pisemne stanowisko z pomocą prawnika.

FAQ

Źródła

• Art. 25 § 1–3, art. 157 § 1–2, art. 158 § 1, art. 217 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny.
• Art. 304 § 1–2 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego.
• Art. 1 ust. 1 pkt 1–2 oraz art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 9 czerwca 2022 r. o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich.
• Art. 68 ust. 1 pkt 6 oraz art. 98 ust. 1 pkt 17 i 19 ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe.