Czy adwokat może użyć nielegalnego nagrania w sądzie?

Czy adwokat może przedstawić w sądzie nagranie zdobyte bez zgody rozmówcy?

Co do zasady tak – adwokat może powołać dowód przekazany przez klienta, w tym nagranie albo jego transkrypcję. Nie ma przepisu, który wprost zakazywałby pełnomocnikowi procesowemu złożenia każdego materiału uzyskanego w sposób sporny. Nie oznacza to jednak, że takie działanie jest zawsze neutralne prawnie albo że sąd musi taki dowód uwzględnić.

W sprawie cywilnej sąd ocenia dowody według zasady swobodnej oceny dowodów wynikającej z art. 233 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego. Z kolei strony i uczestnicy mogą powoływać dowody na poparcie swoich twierdzeń na podstawie art. 227 i art. 232 Kodeksu postępowania cywilnego.

Najważniejsze są więc trzy odrębne pytania:

• czy samo nagranie zostało zdobyte legalnie,
• czy adwokat, przekazując je do sądu, narusza przepisy karne lub etyczne,
• czy sąd w konkretnej sprawie uzna taki materiał za przydatny i dopuszczalny.

Kiedy nagranie może podpadać pod art. 267 Kodeksu karnego?

Podstawowy przepis karny to art. 267 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny. Z punktu widzenia nagrań najważniejsze są:

• art. 267 § 3 Kodeksu karnego – kto w celu uzyskania informacji, do której nie jest uprawniony, zakłada lub posługuje się urządzeniem podsłuchowym, wizualnym albo innym urządzeniem lub oprogramowaniem,
• art. 267 § 4 Kodeksu karnego – tej samej karze podlega, kto informację uzyskaną w sposób określony w § 1–3 ujawnia innej osobie.

Kluczowe znaczenie ma więc to, w jaki sposób powstało nagranie. Inaczej ocenia się sytuację, gdy ktoś potajemnie rejestruje rozmowę, w której sam uczestniczy, a inaczej taką, gdy pozostawia telefon, dyktafon lub inne urządzenie po to, aby nagrać cudzą rozmowę, w której nie bierze udziału.

Jeżeli osoba nagrywająca nie uczestniczyła w rozmowie i uzyskała jej treść za pomocą urządzenia, ryzyko zastosowania art. 267 § 3 Kodeksu karnego jest realne. Wtedy dalsze przekazanie treści innym osobom może być rozpatrywane także przez pryzmat art. 267 § 4 Kodeksu karnego.

Jeżeli natomiast nagrywający sam był uczestnikiem rozmowy, dominujący pogląd w praktyce jest taki, że nie jest to typowa sytuacja z art. 267 Kodeksu karnego, ponieważ osoba ta nie „przełamuje” cudzej tajemnicy komunikowania się w taki sposób jak przy klasycznym podsłuchu. Nadal jednak mogą powstać inne konsekwencje – zwłaszcza cywilne.

W opisanym przez Pana stanie faktycznym istotny jest właśnie szczegół: czy członek rodziny był rzeczywistym uczestnikiem rozmowy od początku, czy tylko pojawił się na końcu, a wcześniej ukrycie rejestrował cudzą rozmowę. Od tego może zależeć kwalifikacja prawna.

Prawo do prywatności i tajemnicy komunikowania się

Niezależnie od prawa karnego trzeba brać pod uwagę ochronę konstytucyjną. Art. 47 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej gwarantuje każdemu prawo do ochrony prawnej życia prywatnego, rodzinnego, czci i dobrego imienia oraz do decydowania o swoim życiu osobistym. Z kolei art. 49 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej zapewnia wolność i ochronę tajemnicy komunikowania się.

Właśnie z tych wartości sądy wywodzą ostrożność wobec potajemnie zdobytych nagrań. Nie oznacza to jednak automatycznej zasady, że każde takie nagranie musi zostać odrzucone. W praktyce sądy ważą dwie grupy wartości: ochronę prywatności oraz potrzebę ustalenia prawdy w sprawie.

Przydatne mogą być tu także analogie nagrywania w innych sytuacjach życia prywatnego, gdzie również ścierają się prawo do prywatności i interes dowodowy strony.

Czy sąd cywilny może dopuścić nielegalne nagranie?

Tak, może – ale nie musi. W postępowaniu cywilnym nie ma ogólnej reguły, że każdy dowód uzyskany z naruszeniem prawa jest automatycznie niedopuszczalny. Sąd bada konkretny materiał, jego znaczenie dla sprawy i okoliczności uzyskania.

Podstawą są tu przede wszystkim art. 227, art. 232 i art. 233 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Jeżeli nagranie ma znaczenie dla rozstrzygnięcia, sąd może je przeprowadzić jako dowód, a następnie ocenić jego wiarygodność i moc.

W praktyce w sprawach rodzinnych, spadkowych czy pracowniczych zdarza się, że sądy dopuszczają nagrania wykonane bez wiedzy drugiej osoby, zwłaszcza gdy dotyczą one istotnych okoliczności, których nie da się wykazać inaczej. Nie ma jednak gwarancji takiej decyzji. Sąd może uznać, że sposób zdobycia materiału nadmiernie narusza prywatność i odmówić nadania mu znaczenia dowodowego.

Jeżeli sprawa dotyczy także wykorzystania materiału jako dowody w sądzie, warto pamiętać, że zasady i praktyka oceny nagrań różnią się między postępowaniem cywilnym a karnym.

Czy adwokat naraża się na odpowiedzialność karną?

Nie można przyjąć automatycznie, że samo złożenie przez adwokata stenogramu lub nagrania otrzymanego od klienta wyczerpuje znamiona art. 267 § 4 Kodeksu karnego. Ten przepis dotyczy ujawnienia informacji uzyskanej w sposób określony w art. 267 § 1–3 Kodeksu karnego, a więc najpierw trzeba ustalić, czy pierwotne uzyskanie materiału rzeczywiście podpadało pod ten przepis.

Poza tym w praktyce procesowej adwokat wykonuje obowiązki pełnomocnika, przedstawiając materiał dowodowy w interesie klienta. To nie wyłącza odpowiedzialności w każdej sytuacji, ale sprawia, że przypisanie mu przestępstwa wymagałoby wykazania wszystkich ustawowych znamion czynu zabronionego, a nie tylko samego faktu przekazania dokumentu do akt.

Innymi słowy: adwokat nie jest „bezkarny”, ale też nie odpowiada karnie automatycznie. Potrzebna jest szczegółowa analiza tego, skąd pochodziło nagranie, czy pełnomocnik wiedział o sposobie jego uzyskania oraz jaką dokładnie czynność wykonał.

Czy możliwa jest odpowiedzialność dyscyplinarna adwokata?

Tak, w pewnych sytuacjach jest to możliwe. Adwokat podlega odpowiedzialności dyscyplinarnej na podstawie art. 80 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. – Prawo o adwokaturze. Ocenie podlega m.in. postępowanie sprzeczne z prawem, zasadami etyki lub godnością zawodu.

Nie każdorazowe złożenie spornego dowodu będzie jednak przewinieniem dyscyplinarnym. Jeżeli adwokat działa w granicach prawa do obrony lub reprezentacji klienta i przedstawia materiał do oceny sądu, sama ta czynność zwykle nie wystarczy do przypisania mu winy dyscyplinarnej. Inaczej może być wtedy, gdy pełnomocnik świadomie uczestniczył w pozyskaniu bezprawnego materiału, instruował klienta, jak obejść prawo, albo posłużył się dowodem w sposób nierzetelny.

Jeżeli uważa Pan, że doszło do naruszenia zasad wykonywania zawodu, można rozważyć skarga do właściwej okręgowej rady adwokackiej. Warto wówczas dołączyć pismo procesowe, z którego wynika użycie nagrania, oraz opisać okoliczności jego zdobycia.

Nagranie bez zgody a dobra osobiste

Nawet jeśli nie da się przypisać odpowiedzialności z art. 267 Kodeksu karnego, nadal możliwa jest odpowiedzialność cywilna. Podstawą są art. 23 i art. 24 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny.

Zgodnie z art. 23 Kodeksu cywilnego dobra osobiste człowieka, w tym cześć, wolność, tajemnica korespondencji czy nietykalność mieszkania, pozostają pod ochroną prawa cywilnego. Na podstawie art. 24 § 1 Kodeksu cywilnego osoba, której dobro osobiste jest zagrożone albo naruszone, może żądać:

• zaniechania naruszeń,
• usunięcia skutków naruszenia,
• złożenia oświadczenia odpowiedniej treści i w odpowiedniej formie,
• zadośćuczynienia pieniężnego albo zapłaty odpowiedniej sumy na cel społeczny.

Jeżeli wskutek naruszenia powstała szkoda majątkowa, zastosowanie może mieć także art. 24 § 2 Kodeksu cywilnego w związku z zasadami ogólnymi odpowiedzialności odszkodowawczej.

Przy nagraniach potajemnych najczęściej podnosi się naruszenie prywatności, swobody komunikowania się oraz prawa do nieskrępowanej rozmowy. W praktyce najpierw wysyła się wezwanie do zaniechania dalszego rozpowszechniania nagrania i usunięcia jego skutków, a dopiero później rozważa pozew.

Podobne problemy pojawiają się również przy nagrywaniu osób bez zgody, gdzie odpowiedzialność karna i cywilna także nie zawsze pokrywają się ze sobą.

Jak ocenić sytuację opisaną w pytaniu?

Przy opisanym stanie faktycznym nie da się uczciwie przesądzić sprawy jednym zdaniem, bo decydują detale. W szczególności trzeba ustalić:

• czy osoba nagrywająca uczestniczyła w rozmowie od początku, czy tylko zarejestrowała cudzą rozmowę i ujawniła się dopiero na końcu,
• czy nagranie obejmuje wypowiedzi prywatne, czy okoliczności ściśle związane z przedmiotem sporu sądowego,
• czy adwokat przedstawił całe nagranie, czy jedynie własną selektywną transkrypcję,
• czy druga strona mogła zakwestionować autentyczność, kompletność i sposób uzyskania materiału.

Jeżeli osoba nagrywająca w istocie nie była uczestnikiem rozmowy, argument z art. 267 § 3 i § 4 Kodeksu karnego jest wyraźnie silniejszy. Jeżeli jednak była uczestnikiem rozmowy, bardziej prawdopodobny jest spór o dobra osobiste i dopuszczalność dowodu niż odpowiedzialność karna za sam podsłuch.

W sprawie testamentowej można też wnosić do sądu o:

• pominięcie dowodu z nagrania albo ograniczenie jego znaczenia,
• zbadanie autentyczności i integralności pliku,
• zażądanie okazania całego oryginalnego nośnika,
• dopuszczenie opinii biegłego fonoskopii, jeśli są wątpliwości co do montażu, cięć lub wyrwania wypowiedzi z kontekstu.

Co można zrobić praktycznie?

Jeżeli druga strona posłużyła się takim materiałem, warto działać równolegle na kilku płaszczyznach:

Wnioski

Nie da się przyjąć, że adwokat „bezkarnie” może zawsze powołać się na każde nielegalne nagranie. Nie da się też przyjąć odwrotnej tezy, że samo złożenie takiego materiału do akt automatycznie oznacza odpowiedzialność karną adwokata. Ocenę trzeba prowadzić etapami.

Najpierw bada się, czy nagranie zostało uzyskane w sposób podpadający pod art. 267 § 3 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny. Następnie trzeba ocenić, czy jego ujawnienie spełnia przesłanki z art. 267 § 4 Kodeksu karnego. Osobno sąd cywilny rozważa, czy dowód przeprowadzić i jaką nadać mu wagę na podstawie art. 227, art. 232 i art. 233 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Niezależnie od tego może powstać odpowiedzialność cywilna z art. 23 i art. 24 Kodeksu cywilnego, a wyjątkowo także dyscyplinarna adwokata na podstawie art. 80 Prawa o adwokaturze.

W opisanej sprawie największe znaczenie ma ustalenie, czy autor nagrania był uczestnikiem rozmowy, czy faktycznie utrwalił cudzą komunikację z ukrycia. Bez tej odpowiedzi nie da się rzetelnie przesądzić, czy chodzi głównie o sporny dowód cywilny, czy także o możliwy czyn zabroniony.

FAQ

Czy każde nagranie bez zgody jest nielegalne?

Nie. Trzeba odróżnić nagranie rozmowy, w której nagrywający sam uczestniczy, od potajemnego utrwalania cudzej rozmowy. To rozróżnienie ma duże znaczenie przy ocenie art. 267 § 3 i § 4 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny.

Czy sąd cywilny zawsze odrzuci takie nagranie?

Nie. Sąd może je dopuścić i ocenić razem z innymi dowodami na podstawie art. 227, art. 232 i art. 233 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego. Wszystko zależy od okoliczności sprawy.

Czy można pozwać osobę, która mnie potajemnie nagrała?

Tak, jeżeli doszło do naruszenia dóbr osobistych. Podstawą są art. 23 i art. 24 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. Można żądać m.in. zaniechania naruszeń, przeprosin lub zadośćuczynienia.

Czy sam adwokat może odpowiadać dyscyplinarnie?

Tak, ale nie automatycznie. Odpowiedzialność dyscyplinarna wymaga oceny, czy doszło do naruszenia prawa, zasad etyki lub godności zawodu w rozumieniu art. 80 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. – Prawo o adwokaturze.

Czy warto zgłaszać sprawę do prokuratury?

Tak, jeśli są konkretne podstawy do twierdzenia, że ktoś rejestrował cudzą rozmowę, w której nie uczestniczył, albo założył urządzenie podsłuchowe. Bez takich ustaleń zawiadomienie może okazać się przedwczesne.

Źródła:

1. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. – Dz.U. 1997 nr 78 poz. 483

2. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny – Dz.U. 1997 nr 88 poz. 553

3. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego – Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296

4. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93

5. Ustawa z dnia 26 maja 1982 r. – Prawo o adwokaturze – Dz.U. 1982 nr 16 poz. 124

6. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 10 stycznia 2008 r., I ACa 1057/07, LEX nr 466434