Niepoczytalność i zatrzymanie bliskiego – jak działać w sprawie karnej

Co zrobić od razu po zatrzymaniu bliskiego?

W pierwszej kolejności trzeba ustalić, gdzie dokładnie przebywa zatrzymany: na komisariacie, w prokuraturze, w policyjnej izbie zatrzymań czy już w areszcie śledczym. Zatrzymany ma prawo niezwłocznego nawiązania kontaktu z adwokatem lub radcą prawnym oraz bezpośredniej z nim rozmowy na podstawie art. 245 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego. Jeżeli stan psychiczny zatrzymanego budzi wątpliwości, trzeba od razu przekazać organom, że leczy się psychiatrycznie, przyjmuje leki i może być podatny na sugestię.

Osobę najbliższą o zatrzymaniu należy zawiadomić na żądanie zatrzymanego. Wynika to z art. 261 § 1 Kodeksu postępowania karnego. Jeżeli brat sam nie potrafi skutecznie o to zadbać, warto przy pierwszym kontakcie z jednostką policji wyraźnie wskazać stopień pokrewieństwa oraz poprosić o odnotowanie tego w aktach sprawy.

Praktycznie proszę zrobić 5 rzeczy jeszcze tego samego dnia:

• ustalić sygnaturę sprawy i jednostkę prowadzącą postępowanie,
• skontaktować zatrzymanego z obrońcą,
• przesłać skany dokumentacji medycznej do obrońcy i prokuratury,
• przygotować listę leków, rozpoznań, hospitalizacji i lekarzy prowadzących,
• sprawdzić, czy zatrzymany był przesłuchiwany i czy składał wyjaśnienia.

Czy choroba psychiczna albo niepełnosprawność intelektualna wyłącza odpowiedzialność karną?

Nie automatycznie. Odpowiedzialność karna zależy od tego, czy w chwili czynu sprawca mógł rozpoznać jego znaczenie albo pokierować swoim postępowaniem. Reguluje to art. 31 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny, zgodnie z którym nie popełnia przestępstwa ten, kto z powodu choroby psychicznej, niepełnosprawności intelektualnej lub innego zakłócenia czynności psychicznych nie mógł w czasie czynu rozpoznać jego znaczenia lub pokierować swoim postępowaniem.

Jeżeli te zdolności były tylko w znacznym stopniu ograniczone, sąd może zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary na podstawie art. 31 § 2 Kodeksu karnego. To oznacza, że nawet przy braku pełnej niepoczytalności stan psychiczny może istotnie wpłynąć na wynik sprawy.

W praktyce nie wystarczy samo orzeczenie o rencie, leczenie psychiatryczne czy rozpoznanie zaburzenia. Potrzebny jest związek między stanem psychicznym a konkretnym czynem oraz momentem jego popełnienia. Dlatego tak ważna jest odpowiedzialność karna osoby chorej psychicznie i rzetelna opinia biegłych.

Jaka jest rola biegłych psychiatrów i psychologa?

Jeżeli pojawia się uzasadniona wątpliwość co do stanu psychicznego oskarżonego, organ procesowy powinien dopuścić dowód z opinii biegłych psychiatrów. Podstawą jest art. 202 § 1 Kodeksu postępowania karnego. W razie potrzeby do udziału w opiniowaniu powołuje się także biegłego psychologa.

Biegli oceniają przede wszystkim:

• czy w chwili czynu występowała niepoczytalność z art. 31 § 1 Kodeksu karnego,
• czy występowała znacznie ograniczona poczytalność z art. 31 § 2 Kodeksu karnego,
• czy aktualny stan zdrowia pozwala na udział w czynnościach procesowych,
• czy istnieją podstawy do zastosowania środka zabezpieczającego.

Jeżeli stan zdrowia jest złożony, sama krótka obserwacja ambulatoryjna może nie wystarczyć. W szczególnych przypadkach sąd może zarządzić obserwację psychiatryczną w zakładzie leczniczym na zasadach określonych w art. 203 Kodeksu postępowania karnego. Nie jest to jednak środek automatyczny i wymaga formalnej decyzji.

Kiedy obrona jest obowiązkowa?

W sprawach, w których zachodzi uzasadniona wątpliwość, czy zdolność rozpoznania znaczenia czynu lub kierowania swoim postępowaniem nie była w czasie czynu wyłączona albo w znacznym stopniu ograniczona, oskarżony musi mieć obrońcę. Wynika to z art. 79 § 1 pkt 3 Kodeksu postępowania karnego. To tzw. obrona obligatoryjna.

Jeżeli zatrzymany nie ma obrońcy z wyboru, należy złożyć wniosek o wyznaczenie obrońcy z urzędu. W praktyce warto połączyć to z przedstawieniem dokumentacji medycznej, aby wykazać realne podstawy do wątpliwości co do poczytalności. Jeżeli sprawa dotyczy osoby chory w ZK lub leczonej psychiatrycznie, brak szybkiej reakcji może utrudnić późniejszą obronę.

Obrona obowiązkowa trwa co najmniej do czasu, gdy sąd lub prokurator, na podstawie opinii biegłych, uzna, że przesłanki z art. 79 § 1 pkt 3 Kodeksu postępowania karnego już nie zachodzą.

Czy można przesłuchiwać zatrzymanego, który nie rozumie sytuacji?

Formalnie samo leczenie psychiatryczne nie blokuje przesłuchania. Jednak wyjaśnienia osoby, która nie rozumie znaczenia pytań, jest podatna na sugestię albo nie potrafi racjonalnie ocenić swojej sytuacji, mogą być później kwestionowane. To dlatego tak ważne jest szybkie uruchomienie obrony i zgłoszenie zastrzeżeń co do stanu psychicznego.

Jeżeli doszło już do przesłuchania, obrońca powinien ocenić, czy przebieg czynności nie naruszał prawa do obrony z art. 6 Kodeksu postępowania karnego i czy nie zachodziły przesłanki do zakwestionowania wartości dowodowej wyjaśnień. Znaczenie ma tu konkretny stan faktyczny: zachowanie zatrzymanego, dokumentacja medyczna, obecność obrońcy i treść protokołów.

Jakie znaczenie ma zarzut dotyczący obnażania się przed małoletnimi?

Kwalifikacja prawna zależy od dokładnego opisu zachowania. W sprawach o charakterze seksualnym wobec małoletnich najczęściej analizowane są przepisy art. 200 Kodeksu karnego, ale nie każde naganne zachowanie automatycznie podpada pod ten sam przepis. Dla oceny prawnej znaczenie ma m.in. wiek pokrzywdzonego, sposób działania, intencja sprawcy, kontekst zdarzenia oraz to, czy doszło do prezentowania czynności seksualnej lub innej czynności seksualnej.

Nie warto zakładać z góry jednej kwalifikacji prawnej wyłącznie na podstawie potocznego opisu typu „obnażanie”. Czasem organy przyjmują jedną kwalifikację na etapie zatrzymania, a później zmieniają ją po analizie dowodów. Z tego powodu obrońca powinien zapoznać się z postanowieniem o przedstawieniu zarzutów i materiałem dowodowym. Szczegóły opisu czynu mają kluczowe znaczenie dla prawidłowej kwalifikacji prawnej.

Czy wcześniejsze skazanie w zawieszeniu pogarsza sytuację?

Tak, może mieć znaczenie, ale nie przekreśla obrony opartej na stanie psychicznym. Jeżeli wcześniej zapadł wyrok z warunkowym zawieszeniem wykonania kary, nowa sprawa może wpływać na ocenę recydywy, prognozy kryminologicznej albo ewentualnego zarządzenia wykonania kary, zależnie od treści tamtego wyroku i obecnej sytuacji procesowej. Trzeba sprawdzić daty czynów, okres próby oraz treść poprzedniego rozstrzygnięcia.

Jednocześnie nawet przy wcześniejszym skazaniu aktualna sprawa nadal wymaga odrębnej oceny poczytalności w chwili nowego czynu. Nie wolno automatycznie zakładać, że skoro wcześniej ponosił odpowiedzialność, to teraz stan psychiczny nie ma znaczenia.

Czy zamiast kary może zostać zastosowany środek zabezpieczający?

Tak, ale tylko po spełnieniu ustawowych przesłanek. Jeżeli sprawca dopuścił się czynu zabronionego w stanie niepoczytalności, sąd może orzec środek zabezpieczający, gdy jest to konieczne, aby zapobiec ponownemu popełnieniu czynu związanego z jego zaburzeniami psychicznymi. Podstawę stanowią art. 93b § 1 oraz art. 93g ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny.

Środki zabezpieczające nie są „automatycznym leczeniem zamiast kary”. Sąd musi ocenić stopień niebezpieczeństwa, charakter zaburzeń i ryzyko powrotu do podobnych zachowań. W skrajnych przypadkach może wchodzić w grę pobyt w zakładzie psychiatrycznym. Więcej o tej procedurze opisuje materiał o internacji sądowo-psychiatrycznej.

Jakie dokumenty rodzina powinna przekazać obrońcy i prokuraturze?

Najlepiej zebrać komplet materiału z ostatnich lat, a nie tylko pojedyncze zaświadczenie. Szczególnie przydatne są:

• zaświadczenia od psychiatry i psychologa,
• historie leczenia z poradni zdrowia psychicznego,
• karty informacyjne z hospitalizacji psychiatrycznych,
• orzeczenia o niepełnosprawności lub stopniu niezdolności do pracy,
• informacje o rozpoznaniach, np. schizofrenia, zaburzenia urojeniowe, upośledzenie umysłowe, zaburzenia preferencji seksualnych,
• aktualna lista leków i dawkowanie,
• dane osób, które na co dzień obserwują funkcjonowanie zatrzymanego.

Dobrze jest też sporządzić krótką notatkę opisującą codzienne trudności: problemy z rozumieniem poleceń, kontakt z rzeczywistością, samodzielne funkcjonowanie, wcześniejsze epizody dekompensacji, reakcje po odstawieniu leków. To pomaga biegłym i obrońcy zrozumieć realny obraz stanu zdrowia.

Co rodzina może zrobić, gdy mieszka za granicą?

Nawet z zagranicy można skutecznie działać. W praktyce warto:

• udzielić pełnomocnictwa do uzyskiwania dokumentacji medycznej, jeżeli to możliwe,
• przesłać obrońcy skany dokumentów i dane lekarzy prowadzących,
• złożyć pisemne pismo do prokuratury z informacją o stanie psychicznym zatrzymanego,
• pozostawać w stałym kontakcie telefonicznym i mailowym z obrońcą,
• ustalić, kto lokalnie może dostarczyć dokumenty lub odebrać korespondencję.

Jeżeli zatrzymany jest samotny i niezaradny, szczególnie ważne jest szybkie włączenie profesjonalnego obrońcy. W takich sprawach kilka pierwszych dni często przesądza o kierunku postępowania.

Przykłady

Poniższe sytuacje pokazują, jak te same przepisy działają w różnych stanach faktycznych.

FAQ

Czy rodzina może żądać badania psychiatrycznego zatrzymanego?

Rodzina nie zleca badania samodzielnie, ale może złożyć do prokuratora lub za pośrednictwem obrońcy wniosek o dopuszczenie dowodu z opinii biegłych psychiatrów i przedstawić dokumenty uzasadniające taki wniosek.

Czy renta psychiatryczna wystarcza, aby uznać niepoczytalność?

Nie. Renta lub orzeczenie o niezdolności do pracy mogą być ważnym dowodem, ale nie zastępują opinii biegłych dotyczącej stanu psychicznego w chwili czynu.

Czy osoba chora psychicznie może zostać tymczasowo aresztowana?

Tak, jeżeli spełnione są przesłanki z art. 249 § 1 oraz art. 258 Kodeksu postępowania karnego. Stan psychiczny nie wyklucza automatycznie aresztu, ale musi być uwzględniony przy ocenie zasadności i warunków stosowania tego środka.

Czy wcześniejsze leczenie psychiatryczne trzeba ujawniać?

Jeżeli może mieć znaczenie dla poczytalności, zdolności udziału w postępowaniu albo doboru środków zapobiegawczych, ujawnienie dokumentacji zwykle leży w interesie obrony.

Czy po stwierdzeniu niepoczytalności sprawa zawsze kończy się bez konsekwencji?

Nie. Brak odpowiedzialności karnej nie wyklucza zastosowania środka zabezpieczającego, jeżeli sąd uzna, że istnieje wysokie ryzyko ponownego popełnienia podobnego czynu.

Podsumowanie

W sprawie karnej dotyczącej osoby z chorobą psychiczną lub niepełnosprawnością intelektualną najważniejsze są szybkie działania dowodowe i procesowe: kontakt z obrońcą, zabezpieczenie dokumentacji medycznej, zgłoszenie wątpliwości co do poczytalności oraz dopilnowanie, by zatrzymany nie został pozostawiony sam podczas kluczowych czynności. O tym, czy odpowie jak osoba poczytalna, czy znajdzie zastosowanie art. 31 § 1 albo § 2 Kodeksu karnego, nie rozstrzyga sama diagnoza, lecz konkretna opinia biegłych odnosząca się do chwili czynu.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny – Dz.U. 1997 nr 88 poz. 553
2. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego – Dz.U. 1997 nr 89 poz. 555
3. Ustawa z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego – Dz.U. 1994 nr 111 poz. 535
4. Wyrok Sądu Najwyższego z 5 marca 2002 r., III KKN 329/99, OSNKW 2002, nr 7–8, poz. 53.
5. Wyrok Sądu Najwyższego z 13 stycznia 1978 r., V KR 183/77, OSNPG 1978, nr 7, poz. 76.