Niepełnosprawność intelektualna a prawo karne, co robić, gdy bliski zostaje zatrzymany?

Kiedy decyduje psychiatra, a nie sędzia?

To, czy brat będzie odpowiadał karnie jako osoba w pełni poczytalna, czy też z ograniczoną lub zniesioną poczytalnością, zależy od opinii biegłych psychiatrów, którzy zostaną powołani w toku postępowania przygotowawczego. Dlatego należy niezwłocznie poinformować prokuratora o stanie zdrowia psychicznego brata oraz przedłożyć wszystkie dostępne zaświadczenia lekarskie. Na tej podstawie prokurator może skierować go na badania psychiatryczne, których celem będzie ustalenie, czy w chwili czynu brat był poczytalny.

Co mówi Kodeks karny o przestępstwach wobec małoletnich?

Zgodnie z treścią art. 200 Kodeksu karnego (K.k.):

§ 1. Kto obcuje płciowo z małoletnim poniżej lat 15 lub dopuszcza się wobec takiej osoby innej czynności seksualnej albo doprowadza ją do poddania się takim czynnościom lub do ich wykonania, podlega karze pozbawienia wolności od lat 2 do 15.
§ 3. Kto małoletniemu poniżej lat 15 prezentuje treści pornograficzne lub udostępnia mu przedmioty o takim charakterze albo rozpowszechnia treści pornograficzne w sposób umożliwiający zapoznanie się z nimi przez takiego małoletniego, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3.
§ 4. Karze określonej w § 3 podlega, kto w celu swojego zaspokojenia seksualnego lub zaspokojenia innej osoby prezentuje małoletniemu poniżej lat 15 wykonanie czynności seksualnej.
§ 5. Karze określonej w § 3 podlega, kto prowadzi reklamę lub promocję działalności polegającej na rozpowszechnianiu treści pornograficznych w sposób umożliwiający zapoznanie się z nimi małoletniemu poniżej lat 15.
§ 6. Skazując sprawcę przestępstwa określonego w § 1, 3 lub 4 wobec małoletniego poniżej lat 15, który pozostawał wobec niego w stosunku zależności lub znajdował się w położeniu krytycznym, sąd orzeka karę pozbawienia wolności w wysokości od dolnej granicy ustawowego zagrożenia zwiększonego o połowę.

Kiedy choroba psychiczna może mieć znaczenie?

Czyn wobec małoletnich jest więc surowo penalizowany. Dlatego, jeżeli brat ma zdiagnozowaną chorobę psychiczną, należy dostarczyć do akt postępowania wszelką dokumentację medyczną, ponieważ mogą zaistnieć podstawy do zastosowania art. 31 K.k., który stanowi:

§ 1. Nie popełnia przestępstwa, kto z powodu choroby psychicznej, upośledzenia umysłowego lub innego zakłócenia czynności psychicznych nie mógł w czasie czynu rozpoznać jego znaczenia lub pokierować swoim postępowaniem.
§ 2. Jeżeli w czasie popełnienia przestępstwa zdolność rozpoznania znaczenia czynu lub kierowania postępowaniem była w znacznym stopniu ograniczona, sąd może zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary.
§ 3. Przepisów § 1 i 2 nie stosuje się, gdy sprawca wprawił się w stan nietrzeźwości lub odurzenia powodujący wyłączenie lub ograniczenie poczytalności, które przewidywał lub mógł przewidzieć.

Najpierw ustalenie czynu, potem badanie poczytalności?

Należy pamiętać, że kwestia niepoczytalności ma znaczenie dopiero wtedy, gdy zostanie potwierdzone, że sprawca rzeczywiście dopuścił się czynu zabronionego. Organy procesowe muszą więc najpierw ustalić, czy zachowanie sprawcy wypełniło znamiona przestępstwa. Dopiero po tym etapie bada się, czy jego stan psychiczny pozwalał mu rozpoznać znaczenie czynu i kierować swoim postępowaniem (por. wyrok SN z 5 marca 2002 r., III KKN 329/99, OSNKW 2002, nr 7-8, poz. 53, z glosą R. Kmiecika, OSP 2003, nr 1, poz. 8).

Niepoczytalność jako okoliczność wyłączająca winę musi wystąpić w momencie popełniania czynu. Zgodnie z art. 6 § 1 K.k. za ten moment uznaje się czas działania lub zaniechania, do którego sprawca był obowiązany. Oznacza to, że wcześniejsza lub późniejsza niezdolność rozpoznania znaczenia czynu nie ma znaczenia dla oceny odpowiedzialności karnej (por. wyrok SN z 13 stycznia 1978 r., V KR 183/77, OSNPG 1978, nr 7, poz. 76; wyrok SA w Katowicach z 30 grudnia 1998 r., II AKa 201/98, OSA 1999, nr 9, poz. 61).

Dlaczego badanie psychiatryczne może przesądzić o losie sprawy?

W przypadku Pani brata kluczowe jest przeprowadzenie badań psychiatrycznych, ponieważ może się okazać, że z uwagi na jego stan zdrowia psychicznego nie będzie można przypisać mu winy za popełnienie czynu.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny - Dz.U. 1997 nr 88 poz. 553
2. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks postępowania karnego - Dz.U. 1997 nr 89 poz. 555
3. Ustawa z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego - Dz.U. 1994 nr 111 poz. 535