Renta rodzinna a działalność gospodarcza – limity i obowiązki ZUS

Przyznanie renty rodzinnej po zmarłym małżonku nie oznacza zakazu prowadzenia firmy. Można mieć wpis w CEIDG, wykonywać usługi, wystawiać faktury i opłacać składkę zdrowotną, a jednocześnie pobierać rentę rodzinną. Trzeba jednak ustalić, czy z tej działalności powstaje przychód, który ZUS bierze pod uwagę przy limitach dorabiania do renty.

Podstawą prawną jest art. 104 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Przepis ten przewiduje, że prawo do emerytury lub renty ulega zawieszeniu albo świadczenie ulega zmniejszeniu w razie osiągania przychodu z działalności podlegającej obowiązkowi ubezpieczeń społecznych. Dotyczy to również renty rodzinnej.

Renta rodzinna i działalność gospodarcza – czy można je łączyć?

Tak, rentę rodzinną można łączyć z prowadzeniem działalności gospodarczej. Sam fakt prowadzenia firmy nie powoduje automatycznie utraty świadczenia. Problem pojawia się dopiero wtedy, gdy przychód rozliczany na potrzeby ZUS przekracza ustawowe limity.

W przypadku pozarolniczej działalności gospodarczej szczególnie ważne jest to, że dla celów zmniejszenia lub zawieszenia renty ZUS nie posługuje się po prostu zyskiem wykazanym w podatku dochodowym. ZUS przyjmuje przychód stanowiący podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe, a gdy dana osoba nie podlega tym ubezpieczeniom z działalności – podstawę, która byłaby właściwa, gdyby im podlegała.

Oznacza to, że osoba pobierająca rentę rodzinną, która prowadzi działalność i opłaca tylko składkę zdrowotną, nie powinna automatycznie porównywać z limitem całego przychodu z faktur ani faktycznego dochodu z firmy. Trzeba ustalić właściwą podstawę składek emerytalnych i rentowych dla jej sytuacji.

Jak ZUS liczy przychód przedsiębiorcy przy rencie rodzinnej?

Jeżeli osoba pobierająca rentę rodzinną prowadzi działalność gospodarczą, kluczowa jest podstawa wymiaru składek emerytalnych i rentowych. W 2026 r. standardowa najniższa podstawa dla osób prowadzących pozarolniczą działalność wynosi 5652,00 zł, czyli 60% prognozowanego przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego. Taka kwota mieści się poniżej progu 70% przeciętnego wynagrodzenia w każdym z okresów obowiązujących od 1 marca do 30 listopada 2026 r.

W praktyce oznacza to, że osoba prowadząca firmę i rozliczana przez ZUS według standardowej minimalnej podstawy składek co do zasady nie przekracza limitu powodującego zmniejszenie renty rodzinnej. Podobnie jest przy preferencyjnych składkach, ponieważ ich minimalna podstawa jest jeszcze niższa. Inaczej może być, jeżeli przedsiębiorca zadeklaruje wyższą podstawę składek albo uzyskuje dodatkowe przychody z innych tytułów, np. umowy o pracę, zlecenia, kontraktu menedżerskiego lub pracy za granicą.

Warto też rozróżnić składkę zdrowotną od składek społecznych. Sama składka zdrowotna nie jest tym samym co podstawa wymiaru składek emerytalnych i rentowych. Jeżeli rencista rodzinny z działalności opłaca wyłącznie składkę zdrowotną, nadal trzeba ustalić, jaka podstawa składek społecznych byłaby właściwa dla tej działalności, gdyby ubezpieczenia emerytalne i rentowe były obowiązkowe.

Limity dorabiania do renty rodzinnej w 2026 r.

Limity zmniejszenia i zawieszenia renty zmieniają się co kwartał, ponieważ zależą od przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia ogłaszanego przez Prezesa GUS. ZUS stosuje dwa progi: 70% i 130% przeciętnego wynagrodzenia.

• przychód do 70% przeciętnego wynagrodzenia – renta rodzinna jest wypłacana w pełnej wysokości,
• przychód powyżej 70%, ale nie więcej niż 130% przeciętnego wynagrodzenia – renta jest zmniejszana o kwotę przekroczenia, nie więcej niż o kwotę maksymalnego zmniejszenia,
• przychód powyżej 130% przeciętnego wynagrodzenia – renta rodzinna zostaje zawieszona za dany okres.

W 2026 r. progi obowiązują w następujących okresach:

• od 1 marca do 31 maja 2026 r. – 6438,50 zł (70%) i 11 957,20 zł (130%),
• od 1 czerwca do 31 sierpnia 2026 r. – 6694,10 zł (70%) i 12 431,80 zł (130%),
• od 1 września do 30 listopada 2026 r. – 6463,20 zł (70%) i 12 003,10 zł (130%).

Na dzień aktualizacji artykułu obowiązują więc progi 6463,20 zł i 12 003,10 zł miesięcznie.

Od 1 marca 2026 r. maksymalne zmniejszenie renty rodzinnej, gdy do renty uprawniona jest jedna osoba, wynosi 841,05 zł. Jeżeli do jednej renty rodzinnej uprawnionych jest kilka osób, rozliczenie może wymagać dodatkowej analizy, bo znaczenie ma sposób podziału świadczenia i sytuacja poszczególnych uprawnionych.

Czy trzeba składać do ZUS oświadczenie o przychodach?

Tak. Osoba pobierająca rentę rodzinną powinna poinformować ZUS o podjęciu działalności zarobkowej oraz o przewidywanej wysokości przychodu. W praktyce służy do tego formularz EROP albo inne pismo zawierające wymagane dane.

Dodatkowo co roku, zasadniczo do końca lutego, trzeba przekazać do ZUS informację o przychodzie osiągniętym w poprzednim roku. Pracownik przedstawia najczęściej zaświadczenie od pracodawcy, natomiast przedsiębiorca składa oświadczenie. Na tej podstawie ZUS rozlicza świadczenie miesięcznie albo rocznie i sprawdza, czy renta była wypłacana w prawidłowej wysokości.

Termin i prawidłowe zgłoszenie mają praktyczne znaczenie. Jeżeli rozliczenie dotyczy przychodu z art. 104 ustawy emerytalnej, art. 138 ust. 5 ogranicza żądanie zwrotu do okresu nie dłuższego niż 1 rok kalendarzowy poprzedzający rok, w którym wydano decyzję o rozliczeniu świadczenia, jeżeli osoba powiadomiła ZUS o osiągnięciu przychodu. W pozostałych przypadkach okres ten może obejmować do 3 lat kalendarzowych poprzedzających rok wydania decyzji.

Kiedy działalność nie zmniejszy renty rodzinnej?

W wielu sprawach działalność gospodarcza nie spowoduje zmniejszenia renty rodzinnej, mimo że firma przynosi realny dochód. Najczęściej będzie tak wtedy, gdy dla celów ZUS właściwa podstawa składek społecznych z działalności nie przekracza aktualnego progu 70% przeciętnego wynagrodzenia.

Renty rodzinnej nie zmniejsza się również z powodu dorabiania, jeżeli osoba uprawniona ma prawo do emerytury, osiągnęła powszechny wiek emerytalny i pobiera rentę rodzinną jako świadczenie korzystniejsze. W takim przypadku renta rodzinna przysługuje w pełnej wysokości niezależnie od wysokości zarobków. Dla kobiet powszechny wiek emerytalny wynosi 60 lat, a dla mężczyzn 65 lat.

Inaczej należy oceniać sytuację osoby młodszej, która pobiera rentę rodzinną, ale nie osiągnęła jeszcze powszechnego wieku emerytalnego. Wtedy limity z art. 104 ustawy mają zasadnicze znaczenie i trzeba pilnować zarówno bieżących progów, jak i rocznego rozliczenia z ZUS. Jeżeli prawo do renty rodzinnej wynika z kontynuowania nauki, odrębnie trzeba pilnować statusu ucznia lub słuchacza; wyjaśniamy to przy rencie rodzinnej w szkole policealnej.

Co, jeśli ZUS zmniejszy albo zawiesi rentę?

Jeżeli przychód przekroczy 70% przeciętnego wynagrodzenia, ale nie przekroczy 130%, ZUS zmniejszy rentę o kwotę przekroczenia, z uwzględnieniem maksymalnej kwoty zmniejszenia. Jeżeli przychód przekroczy 130%, ZUS zawiesi wypłatę świadczenia za okres, którego dotyczy przekroczenie. Przy nieregularnym wynagrodzeniu szczególne znaczenie może mieć jeden miesiąc z wysoką wypłatą; osobno omawiamy wpływ jednorazowej premii na rentę rodzinną.

Po zakończeniu roku ZUS może rozliczyć świadczenie w wariancie miesięcznym albo rocznym. W zależności od przebiegu przychodów w roku jeden sposób rozliczenia może być korzystniejszy od drugiego. Jeżeli decyzja ZUS jest niekorzystna albo opiera się na błędnych danych, odwołanie wnosi się za pośrednictwem jednostki ZUS, która wydała decyzję, do sądu okręgowego – sądu pracy i ubezpieczeń społecznych, w terminie miesiąca od dnia doręczenia decyzji. Postępowanie w pierwszej instancji w takiej sprawie jest wolne od opłat sądowych.

FAQ

Podsumowanie

Działalność gospodarcza i renta rodzinna mogą funkcjonować równolegle, ale wymagają prawidłowego rozliczenia z ZUS. Najważniejsze jest ustalenie, jaki przychód ZUS przyjmie do limitów: przy firmie zwykle nie chodzi o sam zysk podatkowy, lecz o podstawę składek emerytalnych i rentowych albo podstawę hipotetyczną.

Jeżeli działalność jest jedynym tytułem przychodu i właściwa podstawa nie przekracza 70% przeciętnego wynagrodzenia, renta rodzinna zasadniczo powinna być wypłacana w pełnej wysokości. Jeżeli jednak pojawiają się dodatkowe umowy, wyższa zadeklarowana podstawa, praca za granicą albo nietypowa sytuacja ubezpieczeniowa, warto sprawdzić sprawę indywidualnie przed złożeniem oświadczenia do ZUS.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - Dz.U. 1998 nr 162 poz. 1118, w szczególności art. 104.

2. Aktualny tekst jednolity ustawy o emeryturach i rentach z FUS - Dz.U. 2025 poz. 1749.

3. Zakład Ubezpieczeń Społecznych, zasady zmniejszenia lub zawieszenia świadczeń pracujących emerytów i rencistów - zus.pl.

4. Zakład Ubezpieczeń Społecznych, wskaźniki: kwoty przychodu powodujące zmniejszenie lub zawieszenie świadczeń emerytów i rencistów - zus.pl.

5. Komunikat Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 18 sierpnia 2026 r. w sprawie kwot przychodu odpowiadających 70% i 130% przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia ogłoszonego za II kwartał 2026 r., stosowanych przy zmniejszaniu albo zawieszaniu emerytur i rent – zus.pl.