Jak zabezpieczyć partnera na wypadek śmierci – ślub, testament czy służebność?

W opisanej sytuacji najważniejsze jest odróżnienie prawa do dziedziczenia od prawa do dalszego mieszkania w domu. To nie zawsze jest to samo. Jeżeli dom stanowi wyłączną własność partnera, a Państwo nie są małżeństwem, to bez dodatkowych czynności po jego śmierci nie nabędzie Pani żadnych praw z ustawy ani do własności, ani do zamieszkiwania.

Wynika to z art. 931-940 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, które określają krąg spadkobierców ustawowych. Partner pozostający w związku nieformalnym nie został tam wymieniony. W pierwszej kolejności dziedziczą dzieci i małżonek – art. 931 § 1 Kodeksu cywilnego. Osobnym, ale powiązanym problemem jest druga żona a spadek po mężu.

Co daje małżeństwo, a czego nie daje

Zawarcie małżeństwa istotnie poprawia sytuację partnera na wypadek śmierci właściciela domu. Jeżeli po ślubie nie zostałby sporządzony testament, to jako małżonek dziedziczyłaby Pani z ustawy razem z dziećmi zmarłego, zgodnie z art. 931 § 1 Kodeksu cywilnego. Udziały są równe, ale udział małżonka nie może być mniejszy niż 1/4 całego spadku.

Trzeba jednak pamiętać, że sam ślub nie przenosi automatycznie własności domu do majątku wspólnego. Jeżeli partner odziedziczył dom po swoich rodzicach, to co do zasady pozostaje on jego majątkiem osobistym. Wynika to z art. 33 pkt 2 ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, zgodnie z którym do majątku osobistego należą przedmioty majątkowe nabyte przez dziedziczenie, zapis lub darowiznę, chyba że spadkodawca albo darczyńca postanowił inaczej.

To oznacza, że po ślubie nadal właścicielem domu byłby partner, ale po jego śmierci miałaby Pani udział spadkowy jako małżonek. Dzieci nie mogłyby po prostu „wyrzucić Pani na bruk”, ponieważ byłaby Pani współspadkobierczynią i współwłaścicielką udziału w nieruchomości.

Najlepsze zabezpieczenie samego prawa do mieszkania

Jeżeli celem jest przede wszystkim to, aby mogła Pani mieszkać w domu do końca życia niezależnie od późniejszej sprawy spadkowej - przebieg i koszty, to w praktyce często najbezpieczniejsze jest ustanowienie służebności osobistej mieszkania albo użytkowania w akcie notarialnym i ujawnienie tego prawa w księdze wieczystej.

Służebność osobista została uregulowana w art. 296-305 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z art. 296 § 1 Kodeksu cywilnego nieruchomość można obciążyć na rzecz oznaczonej osoby fizycznej prawem, którego treść odpowiada treści służebności gruntowej. W odniesieniu do mieszkania szczególne znaczenie ma art. 301 § 1 Kodeksu cywilnego, który pozwala obciążyć nieruchomość prawem do korzystania z oznaczonej części domu lub mieszkania.

Taka służebność:

• nie daje Pani własności domu,
• ale daje samodzielne, skuteczne wobec następców prawnych prawo do mieszkania,
• wiąże także spadkobierców właściciela, jeżeli została skutecznie ustanowiona,
• po wpisie do księgi wieczystej jest znacznie trudniejsza do podważenia w praktyce obrotu.

To rozwiązanie bywa lepsze niż sam testament, gdy priorytetem jest spokojne dożywotnie zamieszkiwanie, a nie nabycie udziału we własności.

Testament – daje dziedziczenie, ale nie rozwiązuje wszystkiego

Partner może sporządzić testament i powołać Panią do całości albo części spadku. Podstawą jest art. 941 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym rozrządzić majątkiem na wypadek śmierci można jedynie przez testament. Testament własnoręczny musi być w całości napisany pismem ręcznym, podpisany i opatrzony datą – art. 949 § 1 Kodeksu cywilnego. Testament notarialny jest zwykle bezpieczniejszy dowodowo. W tym kontekście znaczenie ma również podstawienie w testamencie a uniknięcie dziedziczenia ustawowego.

Jeżeli jednak partner ma dwoje dzieci, to przy testamencie na rzecz partnerki trzeba uwzględnić zachowek. Zgodnie z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego zstępnym, małżonkowi i rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należy się zachowek, jeśli zostali pominięci albo otrzymali mniej niż wynosi ich udział zachowkowy. Dzieci zmarłego mogą więc dochodzić od spadkobiercy testamentowego zapłaty odpowiedniej sumy pieniężnej.

To bardzo ważne: testament może zabezpieczyć Panią jako spadkobierczynię, ale nie daje pełnej ochrony przed roszczeniami dzieci o zachowek. Dlatego w sprawach takich jak ta często rozważa się połączenie testamentu z rzeczowym prawem do mieszkania.

Zapis windykacyjny lub zapis zwykły

Jeżeli partner chciałby przekazać Pani konkretnie udział w domu albo określone prawo, można rozważyć testament notarialny z zapisem windykacyjnym. Zgodnie z art. 981¹ § 1 Kodeksu cywilnego w testamencie sporządzonym w formie aktu notarialnego spadkodawca może postanowić, że oznaczona osoba nabywa z chwilą otwarcia spadku przedmiot zapisu windykacyjnego.

Przedmiotem zapisu windykacyjnego może być m.in. udział we współwłasności nieruchomości albo ustanowione na rzecz zapisobiercy użytkowanie lub służebność – art. 981¹ § 2 pkt 2 i 3 Kodeksu cywilnego. To rozwiązanie bywa bardzo użyteczne, jeżeli partner chce od razu zapewnić konkretne prawo, a nie tylko udział w całym spadku.

Nadal jednak trzeba badać skutki zachowku, ponieważ zapis windykacyjny także może wpływać na rozliczenia z uprawnionymi.

Darowizna za życia a ryzyko zachowku

Partner może także za życia podarować Pani udział w domu albo cały dom. Darowizna nieruchomości wymaga aktu notarialnego – art. 158 Kodeksu cywilnego. To rozwiązanie wzmacnia sytuację własnościową, ale trzeba liczyć się z tym, że darowizna dokonana na rzecz osoby trzeciej może zostać doliczona do substratu zachowku. Podstawę stanowią art. 993 i nast. Kodeksu cywilnego.

W praktyce oznacza to, że dzieci po śmierci ojca mogą dochodzić od obdarowanej określonych kwot, jeżeli ich zachowek nie został pokryty.

Umowa dożywocia – silna ochrona własnościowa, ale inny cel

Umowa dożywocia jest uregulowana w art. 908-916 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z art. 908 § 1 Kodeksu cywilnego, jeżeli w zamian za przeniesienie własności nieruchomości nabywca zobowiązał się zapewnić zbywcy dożywotnie utrzymanie, powinien – w braku odmiennej umowy – przyjąć zbywcę jako domownika, dostarczać mu wyżywienia, ubrania, mieszkania, światła i opału, zapewnić pomoc i pielęgnowanie w chorobie oraz sprawić własnym kosztem pogrzeb odpowiadający zwyczajom miejscowym.

Przy dożywociu to Pani stałaby się właścicielką nieruchomości już za życia partnera, a on otrzymałby prawo do utrzymania i zamieszkiwania. W praktyce jest to rozwiązanie bardzo silne, bo co do zasady przedmiot przekazany umową dożywocia nie jest traktowany jak klasyczna darowizna przy obliczaniu zachowku. Jednak taka umowa całkowicie zmienia układ majątkowy i wymaga pełnej zgody obu stron oraz rozsądnego uregulowania obowiązków opiekuńczych.

Nie zawsze jest to rozwiązanie najlepsze dla pary seniorów, zwłaszcza gdy celem nie jest przeniesienie własności już teraz, lecz jedynie zabezpieczenie mieszkania na przyszłość.

Nakłady poniesione na cudzą nieruchomość

Napisała Pani, że zainwestowała około 30 tys. zł w koszty zamieszkania i domu. Tego nie należy pomijać. Jeżeli nakłady zostały poniesione z Pani środków na nieruchomość należącą do partnera, w razie sporu mogą powstać roszczenia o ich rozliczenie na podstawie przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu albo o rozliczenie nakładów – zależnie od konkretnych okoliczności, sposobu przekazania pieniędzy i ustaleń między stronami.

Tu znaczenie mają dowody: przelewy, faktury, rachunki, wiadomości, świadkowie, ewentualna pisemna umowa. Jeżeli środki były przekazywane bez wyraźnego ustalenia, czy to darowizna, czy udział w kosztach, czy zwrotna inwestycja, późniejsze dochodzenie roszczeń bywa utrudnione.

Zobacz również:

jak pogodzić interesy dzieci i przyszłego małżonka w sprawach spadkowych

Skutki podatkowe – małżonek i partner to nie to samo

Podatkowo różnica między małżeństwem a związkiem nieformalnym jest bardzo duża. Małżonek należy do tzw. grupy zerowej i może korzystać z pełnego zwolnienia z podatku od spadków i darowizn po spełnieniu warunków zgłoszeniowych. Wynika to z art. 4a ust. 1 ustawy z 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn. Co do zasady zgłoszenia dokonuje się na formularzu SD-Z2 w terminie 6 miesięcy od dnia powstania obowiązku podatkowego.

Partner nieformalny nie korzysta z tego zwolnienia jako osoba najbliższa w rozumieniu tego przepisu. Przy dziedziczeniu albo darowiźnie może więc podlegać opodatkowaniu według zasad właściwych dla dalszych grup podatkowych, a przy większej wartości udziału w nieruchomości podatek może być istotny.

Przy wyborze rozwiązania trzeba zatem jednocześnie analizować: ochronę mieszkaniową, zachowek i podatki.

Co w praktyce jest najkorzystniejsze w opisanej sytuacji

Jeżeli priorytetem jest wyłącznie to, aby mogła Pani mieszkać w domu do końca życia, najczęściej najlepiej sprawdza się notarialne ustanowienie służebności osobistej mieszkania na Pani rzecz, z możliwie precyzyjnym określeniem pomieszczeń i sposobu korzystania oraz z wpisem do księgi wieczystej.

Jeżeli celem jest także udział w majątku po partnerze, wtedy należy rozważyć dodatkowo:

• zawarcie małżeństwa,
• testament albo testament notarialny z zapisem windykacyjnym,
• ewentualnie darowiznę udziału lub umowę dożywocia – jeżeli obie strony chcą już teraz uregulować własność.

W wielu podobnych sprawach najrozsądniejszy jest model łączony: służebność mieszkania + testament, a jeżeli strony chcą i akceptują skutki rodzinne oraz podatkowe – również małżeństwo.

Porównanie najczęstszych rozwiązań

FAQ

Czy partner bez ślubu dziedziczy po zmarłym?

Nie. Partner w związku nieformalnym nie należy do kręgu spadkobierców ustawowych określonych w art. 931-940 Kodeksu cywilnego.

Czy testament wystarczy, żeby dzieci nie mogły żądać niczego?

Nie zawsze. Dzieci zmarłego mogą mieć roszczenie o zachowek na podstawie art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego, nawet jeśli partner został powołany do spadku w testamencie.

Co lepiej zabezpiecza prawo do mieszkania: testament czy służebność?

Zwykle służebność osobista mieszkania ustanowiona notarialnie i wpisana do księgi wieczystej lepiej zabezpiecza samo prawo do dalszego zamieszkiwania. Testament dotyczy dziedziczenia, a nie codziennego korzystania z nieruchomości.

Czy po ślubie dom automatycznie staje się wspólny?

Nie. Dom odziedziczony przez jednego z małżonków co do zasady pozostaje jego majątkiem osobistym zgodnie z art. 33 pkt 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Czy można odzyskać pieniądze włożone w dom partnera?

To zależy od dowodów i ustaleń między stronami. Roszczenie o rozliczenie nakładów bywa możliwe, ale wymaga oceny konkretnego stanu faktycznego i dokumentów potwierdzających wydatki.

Źródła

• art. 931 § 1, art. 941, art. 949 § 1, art. 991 § 1, art. 993 i nast., art. 296 § 1, art. 301 § 1, art. 908 § 1, art. 981¹ § 1-2, art. 158 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 33 pkt 2 ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy
• art. 4a ust. 1 ustawy z 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn