Roszczenia brata do majątku rodziców – spadek, darowizna i zachowek

Od czego zacząć – najpierw spadek po ojcu

Jeżeli ojciec zmarł wiele lat temu, a po jego śmierci nie przeprowadzono formalnie sprawy spadkowej, to właśnie to powinno być pierwszym krokiem. Z chwilą śmierci spadkodawcy spadek przechodzi na spadkobierców z mocy prawa, co wynika z art. 924 i art. 925 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. Jednak w praktyce, aby wykazać swoje prawa wobec nieruchomości, banku czy innych osób, potrzebne jest sądowe stwierdzenie nabycia spadku albo notarialny akt poświadczenia dziedziczenia.

Podstawą do sądowego potwierdzenia kręgu spadkobierców jest art. 1025 § 1 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym sąd na wniosek osoby mającej w tym interes stwierdza nabycie spadku przez spadkobiercę. W praktyce oznacza to, że dopiero po takim potwierdzeniu można bezpiecznie planować dalsze czynności dotyczące udziałów po ojcu.

Jeżeli między rodzeństwem nie ma zgody co do dalszego podziału, pomocny może być materiał: sprawa spadkowa - przebieg i koszty.

Jeżeli ojciec nie zostawił testamentu, do dziedziczenia z ustawy powołani byli co do zasady małżonek i dzieci – na podstawie art. 931 § 1 Kodeksu cywilnego. Udział małżonka nie może być mniejszy niż jedna czwarta całości spadku.

Czy brat może żądać spłaty z majątku matki za jej życia?

Nie. Sam fakt, że ktoś jest dzieckiem właścicielki majątku, nie daje mu prawa żądania wypłaty części tego majątku za jej życia. Matka pozostaje właścicielką swojego majątku i może nim rozporządzać według własnej woli, z zastrzeżeniem ograniczeń wynikających z ustawy. Prawo do spadku po niej powstanie dopiero z chwilą jej śmierci – art. 924 i art. 925 Kodeksu cywilnego.

Inaczej wygląda sytuacja co do spadku po ojcu. Tam brat może uczestniczyć w dziale spadku i domagać się rozliczenia swojego udziału, ale tylko w zakresie praw odziedziczonych po ojcu, a nie z całego majątku matki. Dział spadku może nastąpić umownie albo przed sądem. Podstawę materialnoprawną stanowi art. 1035 Kodeksu cywilnego w zw. z art. 210 i nast. Kodeksu cywilnego, a procesowo – przepisy Kodeksu postępowania cywilnego dotyczące działu spadku.

Jeżeli w skład spadku wchodzi nieruchomość, umowny dział spadku wymaga formy aktu notarialnego. W postępowaniu sądowym sąd może przyznać nieruchomość jednemu spadkobiercy z obowiązkiem spłaty pozostałych, podzielić ją fizycznie, jeżeli to możliwe, albo zarządzić sprzedaż i podział sumy.

Jak można przekazać majątek dziecku, które opiekuje się matką?

Najczęściej rozważane są trzy rozwiązania: darowizna, testament oraz umowa dożywocia. Każde z nich daje inny poziom ochrony i wywołuje inne skutki dla zachowku.

Darowizna – prostsza, ale często otwiera drogę do zachowku

Umowa darowizny jest uregulowana w art. 888 § 1 Kodeksu cywilnego. Jeżeli jej przedmiotem jest nieruchomość, wymaga aktu notarialnego. Darowizna może być dobrym rozwiązaniem, gdy rodzina jest zgodna albo gdy wszystkie rozliczenia zostały przemyślane, ale nie daje pełnej ochrony przed przyszłym roszczeniem o zachowek.

Przy obliczaniu zachowku dolicza się do spadku darowizny dokonane przez spadkodawcę – art. 993 Kodeksu cywilnego. Z kolei art. 994 § 1 Kodeksu cywilnego przewiduje wyjątki, ale istotne jest to, że ograniczenie 10-letnie nie dotyczy darowizn uczynionych na rzecz spadkobierców albo osób uprawnionych do zachowku. W typowej sprawie rodzinnej darowizna dla jednego dziecka może więc być później uwzględniana przy zachowku drugiego dziecka także wtedy, gdy została dokonana dawniej niż 10 lat przed śmiercią rodzica.

Jeżeli więc matka daruje dom lub udział w domu synowi, który się nią opiekuje, drugi syn po jej śmierci może dochodzić od obdarowanego zapłaty sumy potrzebnej do uzupełnienia zachowku – na podstawie art. 1000 § 1 Kodeksu cywilnego, o ile nie uzyskał należnego zachowku ze spadku lub wcześniejszych przysporzeń.

Umowa dożywocia – często najlepsza ochrona osoby, która opiekuje się rodzicem

Umowa dożywocia została uregulowana w art. 908 § 1 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z tym przepisem, jeżeli w zamian za przeniesienie własności nieruchomości nabywca zobowiązał się zapewnić zbywcy dożywotnie utrzymanie, powinien on – w braku odmiennej umowy – przyjąć zbywcę jako domownika, dostarczać mu wyżywienia, ubrania, mieszkania, światła i opału, zapewnić odpowiednią pomoc i pielęgnowanie w chorobie oraz sprawić mu własnym kosztem pogrzeb odpowiadający zwyczajom miejscowym.

Jest to umowa odpłatna, a nie darowizna. Dlatego w praktyce dożywocie jest zwykle korzystniejsze, gdy celem jest wynagrodzenie opieki i ograniczenie ryzyka zachowku. W orzecznictwie utrwalono pogląd, że nieruchomość przeniesiona w drodze umowy dożywocia nie podlega doliczeniu do spadku przy obliczaniu zachowku jak darowizna. Warto jednak pamiętać, że znaczenie ma rzeczywista treść i odpłatny charakter umowy – czynność pozorna lub źle skonstruowana może zostać zakwestionowana.

Umowa dożywocia musi być zawarta w formie aktu notarialnego. Może dotyczyć całej nieruchomości, udziału we współwłasności albo lokalu stanowiącego odrębną własność. W tym zakresie nadal aktualne jest stanowisko wyrażone m.in. w wyroku Sądu Najwyższego z 30 marca 1998 r., sygn. III CKN 219/98.

Zobacz również:

• jak uregulować własność domu po śmierci mamy i rozliczyć rodzeństwo
• podział nieruchomości po śmierci współwłaściciela – prawa i rozliczenia

Kiedy brat może żądać zachowku?

Zachowek przysługuje tylko po śmierci spadkodawcy, a nie za jego życia. Wynika to z art. 991 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego. Uprawnionymi są zstępni, małżonek i rodzice spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy. Co do zasady zachowek wynosi połowę wartości udziału spadkowego, który przypadłby przy dziedziczeniu ustawowym, a jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jest małoletnim zstępnym – dwie trzecie tego udziału.

W opisanej sytuacji drugi brat nie ma dziś roszczenia o zachowek po matce. Takie roszczenie może pojawić się dopiero po jej śmierci i tylko wtedy, gdy zostanie pominięty w spadku albo otrzyma mniej niż wynosi jego zachowek, z uwzględnieniem darowizn i innych przysporzeń podlegających zaliczeniu.

Roszczenie o zachowek przedawnia się z upływem 5 lat od ogłoszenia testamentu, a roszczenie przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu otrzymanej darowizny lub zapisu windykacyjnego – z upływem 5 lat od otwarcia spadku. Tak stanowi art. 1007 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego.

Czy można całkowicie pozbawić brata praw do zachowku?

Jest to możliwe tylko w określonych przez ustawę przypadkach. Najczęściej rozważa się trzy instrumenty: wydziedziczenie, zrzeczenie się dziedziczenia oraz umowę dożywocia.

1. Wydziedziczenie
Spadkodawca może w testamencie pozbawić zstępnego prawa do zachowku tylko wtedy, gdy zachodzą przesłanki z art. 1008 Kodeksu cywilnego, czyli gdy uprawniony:

• wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego,
• dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci,
• uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.

Przyczyna wydziedziczenia powinna wynikać z treści testamentu. Samo stwierdzenie, że dziecko „nie pomaga” albo „jest niewdzięczne”, bez wskazania konkretów i bez możliwości ich udowodnienia, może okazać się niewystarczające. Dodatkowo trzeba pamiętać o art. 1011 Kodeksu cywilnego – zstępni wydziedziczonego zstępnego nadal są uprawnieni do zachowku.

2. Zrzeczenie się dziedziczenia
Na podstawie art. 1048 Kodeksu cywilnego spadkobierca ustawowy może przez umowę z przyszłym spadkodawcą zrzec się dziedziczenia po nim. Taka umowa musi być zawarta w formie aktu notarialnego. Zgodnie z art. 1049 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego zrzeczenie co do zasady obejmuje także zstępnych zrzekającego się, chyba że umówiono się inaczej. To jedno z najskuteczniejszych rozwiązań, ale wymaga zgody obu stron – matki i syna.

3. Umowa dożywocia
Nie pozbawia formalnie statusu spadkobiercy ustawowego, ale może praktycznie ograniczyć możliwość skutecznego dochodzenia zachowku od wartości przekazanej nieruchomości.

Jaki wariant jest najbezpieczniejszy w opisanej sytuacji?

Jeżeli celem jest uporządkowanie sytuacji i docenienie syna, który faktycznie opiekuje się matką, najczęściej bezpieczny plan wygląda tak:

1. przeprowadzenie stwierdzenia nabycia spadku po ojcu albo sporządzenie aktu poświadczenia dziedziczenia,
2. ustalenie, jakie udziały po ojcu przysługują matce i dzieciom,
3. rozważenie działu spadku po ojcu, ewentualnie ze spłatą na rzecz któregoś z rodzeństwa,
4. oddzielne podjęcie decyzji przez matkę, czy chce przekazać własny majątek lub udział w nieruchomości w drodze darowizny, testamentu czy umowy dożywocia.

To, czy drugi brat będzie musiał zostać spłacony, zależy więc od tego, z jakiego majątku mówimy o rozliczeniu. Co do spadku po ojcu – tak, może chodzić o spłatę udziału w dziale spadku. Co do majątku matki za jej życia – nie, nie ma automatycznego prawa do żądania pieniędzy.

Przykłady

Poniższe sytuacje pokazują, jak te same przepisy działają w praktyce przy różnych decyzjach rodziny.

FAQ

Czy po 19 latach nadal można przeprowadzić sprawę spadkową po ojcu?

Tak. Przepisy nie wprowadzają terminu zawitego na złożenie wniosku o stwierdzenie nabycia spadku. Im później jednak sprawa jest porządkowana, tym częściej pojawiają się problemy dowodowe i rodzinne.

Czy brat może zmusić matkę, żeby już teraz oddała mu część domu?

Nie. Za życia matki jej majątek należy do niej i to ona decyduje, czy oraz komu coś przekazać. Sam status przyszłego spadkobiercy nie daje roszczenia o wypłatę.

Czy darowizna dla opiekującego się dziecka zawsze oznacza później zachowek?

Nie zawsze, ale bardzo często rodzi takie ryzyko. To zależy od składu majątku po śmierci rodzica, wartości darowizn, liczby uprawnionych i ewentualnych wcześniejszych rozliczeń.

Czy umowa dożywocia jest lepsza niż darowizna?

W wielu sprawach tak, jeśli naprawdę chodzi o odpłatne przekazanie nieruchomości w zamian za opiekę i utrzymanie. Musi jednak odpowiadać rzeczywistej sytuacji i być prawidłowo sporządzona notarialnie.

Czy brak kontaktu z matką wystarczy do wydziedziczenia?

Nie automatycznie. Trzeba wykazać przesłanki z art. 1008 Kodeksu cywilnego, najczęściej uporczywe niedopełnianie obowiązków rodzinnych, i odpowiednio opisać to w testamencie.

Czy dzieci wydziedziczonego brata też tracą prawo do zachowku?

Nie. Zgodnie z art. 1011 Kodeksu cywilnego zstępni wydziedziczonego zstępnego pozostają uprawnieni do zachowku, chyba że zachodzą podstawy dotyczące ich samych.

Źródła

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93

2. Art. 991 Kodeksu cywilnego

3. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 30 marca 1998 r., sygn. akt III CKN 219/98