Roszczenia jednego z braci wobec majątku rodziców

Sprawa spadkowa po zmarłym ojcu

Jak wynika z opisu sprawy, na dzień dzisiejszy nie została jeszcze przeprowadzona sprawa spadkowa po śmierci Pana ojca. Przeprowadzenie jej jest podstawowym krokiem, od którego będzie zależeć Państwa dalsze postępowanie. Po przeprowadzeniu tego postępowania, w odrębnym postępowaniu o dział spadku, będziecie Państwo mogli swobodnie zadysponować swoimi udziałami w spadku po ojcu (np. podarować itp.). Jeśli postępowanie spadkowe po ojcu nie zostanie przeprowadzone za życia mamy, to i tak po jej śmierci trzeba będzie przeprowadzić to postępowania, żeby zostać prawowitym właścicielem/współwłaścicielem majątku po rodzicach.

Przepisanie majątku w formie darowizny lub umowy dożywocia

Po przeprowadzeniu postępowania o stwierdzenie nabycia spadku Pana mama będzie mogła przepisać cały bądź część swojego majątku (w tym i udział spadkowy po mężu), np. na Pana brata w drodze umowy darowizny lub umowy dożywocia.

Będzie Pan mógł również wraz z mamą w trakcie działu spadku przekazać odpłatnie lub nieodpłatnie swój udział w spadku po ojcu na rzecz Pana brata. Ten wariant pozwoli Pana mamie (jak i Panu) przeniesienie jedynie własności udziału w spadku po ojcu na rzecz brata, a nie całego majątku osobistego mamy.

Nie wiem, czy Pana mama chciałaby cały swój majątek przekazać Pana bratu za opiekę, czy też tylko udział, który odziedziczyła po śmierci męża. W każdym razie ostateczna decyzja będzie należała do Pana mamy.

Proszę zwrócić uwagę, że Pana brat, który domaga się przepisania majątku mamy na jego rzecz, nie może domagać się żadnej spłaty za życia mamy z jej własnego majątku.

Sąd ustali, kto i w jakich częściach dziedziczy po zmarłym ojcu, a następnie dokona podziału majątku między Państwem.

Trzy sposoby działu spadku

Sąd może dokonać działu spadku na trzy sposoby:

1. Przez podział fizyczny przedmiotów wchodzących w skład spadku, co oznacza, że poszczególne przedmioty zostają podzielone i przyznane spadkobiercom według wielkości ich udziałów w spadku. Jeżeli nie doprowadzi to do zniszczenia rzeczy, można również podzielić pojedynczą rzecz wchodzącą w skład spadku. W ramach tego podziału dopuszczalne jest ustalenie dopłat na rzecz niektórych spadkobierców, jeżeli nie da się podzielić spadku tak, aby wartość przedmiotów przyznanych spadkobiercą była równa udziałowi w spadku.
2. Przez przyznanie niektórych przedmiotów ze spadku jednemu albo kilku spadkobiercom z ustaleniem obowiązków spłat na rzecz pozostałych spadkobierców lub bez takiej spłaty.
3. Przez podział cywilny składników majątkowych, co oznacza sprzedaż majątku spadkowego i podział uzyskanych ze sprzedaży środków pomiędzy spadkobierców według wielkości ich schedy spadkowej.

Zakładając, że Pan i Pana mama przekażecie swoje udziały w trakcie działu spadku na rzecz jednego z braci, to sąd prawdopodobnie przyzna nieruchomość w całości temu bratu z nakazaniem spłaty na rzecz drugiego brata.

Reasumując, w Pana przypadku możliwy jest następujący wariant:

1. Przeprowadzenie postępowania spadkowego po zmarłym ojcu.
2. Przeprowadzenie działu spadku po ojcu, w którego trakcie Pan wraz z bratem przekażecie swoje udziały nieodpłatnie na rzecz mamy. Drugi Pana brat może wówczas zażądać spłaty od mamy za przekazanie na jej rzecz swoich udziałów po ojcu.
3. Mama, będąc właścicielką całości spadku po ojcu i majątku własnego, może swobodnie przekazać, darować dowolną część tego majątku na Pana brata w zamian za opiekę .

Co do punktu 2 – możliwy jest również wariant, o którym pisałam wcześniej, a mianowicie, że Pan, mama i Pana brat żądający spłaty przekażecie swoje udziały na rzecz brata, który będzie się mamą opiekował. Tu również Pana brat może żądać spłaty za przekazany udział po swoim ojcu.

Jeszcze raz podkreślę, że to, co opisałam powyżej, odnosi się tylko i wyłącznie do spadku po ojcu. Za życia Pana mamy Pana brat nie ma od niej prawa żądać spłat z jej majątku.

Roszczenie o zachowek

W sytuacji jednak, gdy Pana mama przekaże jakąś część własnego majątku na rzecz jednego z synów, np. za opiekę nad nią, drugi brat będzie mógł żądać tzw. zachowku, ale dopiero po śmieci mamy, i to pod warunkiem, że za życia mamy nie otrzyma od niej takich korzyści i darowizn, które przekroczą należny mu udział w spadku po śmierci mamy.

Zgodnie z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego „zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni – dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach – połowa wartości tego udziału (zachowek)”.

Według § 2 art. 991 Kodeksu cywilnego, jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku bądź w postaci uczynionej przez spadkodawcę darowizny, bądź w postaci powołania do spadku (tak jak ma to miejsce w Pani sytuacji, ponieważ zmarły mąż powołał do spadku jedynie swoją konkubinę), bądź w postaci zapisu, przysługuje mu przeciwko spadkobiercy roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia.

Roszczenie o należny zachowek przysługuje w przypadku, gdy spadkobierca ustawowy uprawniony do zachowku pominięty jest w dziedziczeniu (w testamencie) i dochodzone jest w postępowaniu procesowym (powództwie o zachowek). Ewentualnie osoba ta została spadkobiercą ustawowym (brak testamentu), ale otrzymała mniej niż w sytuacji, gdyby przedmiot darowizny wchodził w skład spadku – co daje takiej osobie prawo do żądania uzupełnienia zachowku od osoby, która darowiznę otrzymała.

Z powyższego wynika, że jeżeli Pana brat żądający spłaty nie otrzyma należnego zachowku w drodze spadkobrania lub w drodze zapisu lub darowizny od matki jeszcze za jej życia, będzie mógł on o ten zachowek wystąpić w stosunku do obdarowanego przez mamę brata.

Według art. 993 Kodeksu cywilnego „przy obliczaniu zachowku nie uwzględnia się zapisów i poleceń, natomiast dolicza się do spadku, stosownie do przepisów poniższych, darowizny uczynione przez spadkodawcę”.

Zgodnie z art. 994 § 1 Kodeksu cywilnego „przy obliczaniu zachowku nie dolicza się do spadku drobnych darowizn, zwyczajowo w danych stosunkach przyjętych, ani dokonanych przed więcej niż dziesięciu laty, licząc wstecz od otwarcia spadku, darowizn na rzecz osób niebędących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku”.

Jeszcze raz podkreślę, że o zachowek można występować dopiero po śmierci spadkodawcy.

Sposoby na zablokowanie roszczeń o zachowek

Na zakończeniu przedstawię Panu sposoby, dzięki którym Pana mama będzie mogła pozbawić swego syna, który żąda od niej spłat, jakichkolwiek praw do jej majątku po śmierci, w tym również zachowku. Prawo polskie przewiduje w tej kwestii 3 sposoby:

• wydziedziczenie,
• umowa dożywocia,
• zrzeczenie się dziedziczenia.

Wydziedziczenie jest uregulowane w art. 1008 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z tym przepisem „spadkodawca może w testamencie pozbawić zstępnych, małżonka i rodziców zachowku, jeżeli uprawnieni:

• wbrew woli spadkodawcy postępują uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego;
• dopuścili się względem spadkodawcy, albo jednej z najbliższych mu osób, umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności, albo rażącej obrazy czci;
• uporczywie nie dopełniają względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych”.

Jak wynika z przytoczonego przepisu, wydziedziczenie może zostać dokonane jedynie w testamencie. Nieważność tego dokumentu pociąga za sobą nieważność wydziedziczenia.

Proszę zwrócić uwagę, iż w sytuacji, w której Pana mama wydziedziczyłaby Pana brata, o zachowek będą mogły wystąpić jego zstępni (czyli wnuki, prawnuki Pana mamy).

Jak stanowi bowiem art. 1011 Kodeksu, „zstępni wydziedziczonego zstępnego są uprawnieni do zachowku, chociażby przeżył on spadkodawcę”.

Jeżeli Pana brat posiada dzieci, wnuki lub będzie je posiadał w chwili sporządzania testamentu przez mamę, to je również mama powinna wydziedziczyć w testamencie, najlepiej notarialnym.

Przez umowę o dożywocie natomiast właściciel nieruchomości zobowiązuje się przenieść jej własność na nabywcę, nabywca zaś zobowiązuje się zapewnić zbywcy lub osobie mu bliskiej, lub też zbywcy i osobie bliskiej dożywotnie utrzymanie.

Przedmiotem zbycia (przeniesienia własności) w drodze umowy dożywocia może być każda nieruchomość, a więc nie tylko część powierzchni ziemi, ale także budynek lub lokal stanowiący odrębny od gruntu przedmiot własności, a także udział we współwłasności nieruchomości (tak też SN w wyroku z 30 marca 1998 r., sygn. akt III CKN 219/98).

Umowa dożywocia dotycząca konkretnej nieruchomości musi być zawarta pod rygorem nieważności w formie aktu notarialnego.

Po zawarciu umowy dożywocia własność nieruchomości przechodzi na nabywcę a nieruchomość jest obciążana prawem dożywocia. Dożywocie wygasa wraz ze śmiercią dożywotnika.

Byłoby to w moim przekonaniu najlepsze rozwiązanie w Pana sprawie. Pana mama mogłaby bowiem przepisać na rzecz Pana brata nieruchomość w drodze umowy dożywocia w zamian za dożywotnią opiekę nad nią. Wówczas Pana brat nie mógłby domagać się od tak przekazanej nieruchomości zapłaty zachowku od obdarowanego brata.

Zrzeczenie się dziedziczenia po Pana mamie przez brata. Zrzeczenie takie może być dokonane wyłącznie przez umowę w formie aktu notarialnego.

Według art. 1048 Kodeksu cywilnego „spadkobierca ustawowy może przez umowę z przyszłym spadkodawcą zrzec się dziedziczenia po nim. Umowa taka powinna być zawarta w formie aktu notarialnego”.

Stosownie do art. 1049 § 1 Kodeksu cywilnego „zrzeczenie się dziedziczenia obejmuje również zstępnych zrzekającego się, chyba że umówiono się inaczej”. Według § 2 tego artykułu „zrzekający się oraz jego zstępni, których obejmuje zrzeczenie się dziedziczenia, zostają wyłączeni od dziedziczenia, tak jakby nie dożyli otwarcia spadku”.

Do zawarcia umowy o zrzeczenie się spadku konieczna jest wola zarówno spadkodawcy, jak i spadkobiercy.

FAQ – najczęściej zadane pytania

1. Czy trzeba przeprowadzić sprawę spadkową po ojcu, skoro minęło już 19 lat od jego śmierci?
Tak. Bez stwierdzenia nabycia spadku nie można formalnie ustalić, kto i w jakich częściach odziedziczył majątek. To pierwszy krok przed jakimkolwiek dalszym podziałem czy przekazaniem udziałów.

2. Czy brat może żądać spłaty z majątku mamy za jej życia?
Nie. Za życia mamy jej majątek należy wyłącznie do niej i nikt nie może domagać się od niej „spłaty” przyszłego udziału w spadku.

3. Jak można przekazać majątek bratu, który opiekuje się mamą?
Możliwe są m.in.: darowizna, umowa dożywocia albo przekazanie udziałów w ramach działu spadku po ojcu. Każde z tych rozwiązań ma inne skutki prawne, zwłaszcza w kontekście ewentualnego zachowku.

4. Czy po darowiźnie drugi brat będzie mógł domagać się zachowku?
Tak, ale dopiero po śmierci mamy. Jeżeli nie otrzyma należnego mu udziału w innej formie (np. darowizny), będzie mógł wystąpić z roszczeniem o zapłatę zachowku wobec obdarowanego brata.

5. Czy umowa dożywocia chroni przed roszczeniem o zachowek?
Co do zasady tak. Nieruchomość przekazana w drodze umowy dożywocia nie jest doliczana do masy spadkowej przy obliczaniu zachowku, dlatego to rozwiązanie często skutecznie ogranicza ryzyko roszczeń.

6. Czy można całkowicie pozbawić brata prawa do zachowku?
Jest to możliwe tylko w ściśle określonych sytuacjach, np. poprzez skuteczne wydziedziczenie w testamencie (jeśli zachodzą ustawowe przesłanki) albo poprzez notarialną umowę o zrzeczenie się dziedziczenia.

7. Kiedy można dochodzić zachowku?
Wyłącznie po śmierci spadkodawcy. Za życia mamy roszczenie o zachowek nie przysługuje.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 30 marca 1998 r., sygn. akt III CKN 219/98