Dziedziczenie nieruchomości po ojczymie a podatek od spadku

Czy pasierbica zapłaci podatek po ojczymie?

Co do zasady nie, jeżeli spełni warunki zwolnienia przewidzianego dla najbliższej rodziny. Pasierb jest wprost wymieniony w art. 4a ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn, obok małżonka, zstępnych, wstępnych, rodzeństwa, ojczyma i macochy. Oznacza to, że pasierbica dziedzicząca po ojczymie może nabyć nawet nieruchomość o znacznej wartości bez podatku, jeśli dochowa wymogów formalnych.

W praktyce najważniejsze są dwa elementy: prawidłowe ustalenie momentu powstania obowiązku podatkowego oraz terminowe zgłoszenie nabycia spadku do urzędu skarbowego.

Testament nie powoduje jeszcze podatku

Samo sporządzenie testamentu niczego jeszcze nie opodatkowuje. Zgodnie z art. 924 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny spadek otwiera się z chwilą śmierci spadkodawcy, a zgodnie z art. 925 Kodeksu cywilnego spadkobierca nabywa spadek z tą chwilą.

Od strony podatkowej znaczenie ma jednak moment wskazany w art. 6 ust. 4 ustawy o podatku od spadków i darowizn. W przypadku nabycia w drodze dziedziczenia obowiązek podatkowy powstaje:

• z chwilą przyjęcia spadku,
• a gdy nabycie niezgłoszone do opodatkowania stwierdzono następnie pismem – z chwilą sporządzenia pisma,
• jeżeli pismem takim jest orzeczenie sądu – z chwilą uprawomocnienia się orzeczenia,
• a przy akcie poświadczenia dziedziczenia – z chwilą jego zarejestrowania.

W praktyce przy rozliczeniu spadku najczęściej przyjmuje się termin 6 miesięcy liczony od dnia uprawomocnienia się postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku albo od dnia zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia, bo tak wynika z art. 4a ust. 1 pkt 1 ustawy o podatku od spadków i darowizn.

Dlaczego pasierbica korzysta ze zwolnienia?

Status pasierba wynika z powinowactwa. Zgodnie z art. 61(8) § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy z małżeństwa wynika powinowactwo między małżonkiem a krewnymi drugiego małżonka. Z kolei art. 61(8) § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego stanowi, że powinowactwo trwa mimo ustania małżeństwa.

To oznacza, że dla zastosowania zwolnienia z art. 4a ust. 1 ustawy o podatku od spadków i darowizn nie jest potrzebne przysposobienie. Wystarczy, że dana osoba jest pasierbicą spadkodawcy w rozumieniu prawa rodzinnego.

Jeżeli chcesz porównać tę sytuację z innymi sprawami rodzinnymi i spadkowymi, zobacz również: dziedziczenie po mamie i ojczymie.

Warunki zwolnienia z podatku

Aby skorzystać z pełnego zwolnienia, trzeba spełnić warunki z art. 4a ust. 1 ustawy o podatku od spadków i darowizn. W przypadku dziedziczenia przez pasierbicę zasadniczo chodzi o:

• nabycie przez osobę wymienioną w tym przepisie, czyli pasierba,
• zgłoszenie nabycia własności rzeczy lub praw majątkowych właściwemu naczelnikowi urzędu skarbowego,
• dokonanie zgłoszenia w terminie 6 miesięcy od dnia uprawomocnienia się postanowienia sądu stwierdzającego nabycie spadku albo od dnia zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia.

Zgłoszenia dokonuje się na formularzu SD-Z2. Właściwy jest urząd skarbowy ustalany według zasad wynikających z przepisów wykonawczych i praktyki organów podatkowych, najczęściej związany z miejscem położenia nieruchomości lub miejscem zamieszkania nabywcy – zależnie od rodzaju składników spadku. Przy majątku mieszanym albo bardziej złożonym stanie faktycznym warto to sprawdzić przed złożeniem dokumentu.

Co jeśli termin 6 miesięcy zostanie przekroczony?

Jeżeli pasierbica nie spełni warunków z art. 4a ust. 1 ustawy o podatku od spadków i darowizn, zwolnienie przepada. Wtedy nabycie podlega opodatkowaniu na zasadach właściwych dla I grupy podatkowej, do której pasierb jest zaliczany na podstawie art. 14 ust. 3 pkt 1 ustawy o podatku od spadków i darowizn.

Nie oznacza to automatycznie podatku w każdej sprawie, bo najpierw bierze się pod uwagę kwotę wolną przewidzianą dla I grupy podatkowej. Wysokość tej kwoty oraz skali podatkowej może się zmieniać wraz z nowelizacjami przepisów. Gdy zwolnienie z art. 4a nie przysługuje, trzeba każdorazowo sprawdzić aktualne limity i obliczenie podatku na dzień powstania obowiązku podatkowego.

W tym kontekście pomocny może być materiał o tym, jak działa podatek od spadku - kwoty wolne.

Czy urząd skarbowy wymaga zgłoszenia, gdy spadek jest po testamencie?

Tak, sam fakt, że dziedziczenie następuje na podstawie testamentu, nie zwalnia z obowiązku zgłoszenia. Dla zwolnienia z art. 4a ust. 1 ustawy o podatku od spadków i darowizn znaczenie ma nie forma powołania do spadku, lecz to, kto dziedziczy i czy dochowano terminu oraz formalności.

Jeżeli spadek został potwierdzony u notariusza aktem poświadczenia dziedziczenia, nie należy zakładać, że notariusz załatwi całą sprawę podatkową automatycznie. Trzeba upewnić się, czy i kiedy ma zostać złożone SD-Z2. W części spraw notariusz przesyła dane do rejestrów, ale nie zastępuje to zawsze odrębnego obowiązku zgłoszeniowego po stronie spadkobiercy.

Czy ojczym ma jakieś obowiązki podatkowe za życia?

Nie. Dopóki żyje, samo planowanie spadku albo sporządzenie testamentu nie wywołuje obowiązków w podatku od spadków i darowizn. Podatek ten obciąża nabywcę rzeczy lub praw majątkowych, a nie przyszłego spadkodawcę. Wynika to z konstrukcji podatku określonej w art. 1 ust. 1 pkt 1 ustawy o podatku od spadków i darowizn, który obejmuje nabycie przez osoby fizyczne własności rzeczy i praw majątkowych tytułem dziedziczenia.

Co z zachowkiem i innymi spadkobiercami?

Samo zwolnienie podatkowe nie rozstrzyga jeszcze, czy testament będzie skuteczny wobec roszczeń innych osób. Jeżeli po ojczymie pozostaną spadkobiercy ustawowi uprawnieni do zachowku, mogą oni w określonych warunkach dochodzić zapłaty na podstawie art. 991 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego. To osobna kwestia cywilna, niezależna od samego podatku od spadku.

Jeżeli sytuacja rodzinna jest bardziej złożona, warto równolegle przeanalizować nie tylko podatek, ale też ważność testamentu, skład spadku i ewentualne roszczenia o zachowek.

Zobacz również:

• dziedziczenie na podstawie testamentu a postępowanie sądowe
• roszczenia wobec majątku rodzinnego po śmierci bliskich

Tabela: najważniejsze skutki w praktyce

FAQ

Czy pasierbica zawsze jest zwolniona z podatku po ojczymie?

Nie zawsze. Zwolnienie wynika z art. 4a ust. 1 ustawy o podatku od spadków i darowizn, ale trzeba jeszcze dochować terminu i zgłosić nabycie spadku na SD-Z2.

Czy adopcja pasierbicy jest potrzebna do zwolnienia?

Nie. Dla zwolnienia wystarcza status pasierba wynikający z powinowactwa, o którym mowa w art. 61(8) Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Od kiedy liczy się 6 miesięcy na SD-Z2?

Zasadniczo od dnia uprawomocnienia się postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku albo od dnia zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia – tak stanowi art. 4a ust. 1 pkt 1 ustawy o podatku od spadków i darowizn.

Czy wartość mieszkania albo domu wpływa na zwolnienie?

Przy skutecznym zastosowaniu zwolnienia z art. 4a ust. 1 ustawy nie ma znaczenia, czy nieruchomość jest warta 200 tys. zł czy kilka milionów złotych. Zwolnienie jest pełne.

Czy ojczym może za życia załatwić ten podatek?

Nie. Podatek od spadków i darowizn obciąża nabywcę spadku, a nie spadkodawcę. Za życia ojczyma nie powstaje jeszcze obowiązek podatkowy z tytułu dziedziczenia.

Podsumowanie

Jeżeli ojczym zapisze nieruchomość pasierbicy w testamencie, sama czynność sporządzenia testamentu nie powoduje podatku. Po śmierci spadkodawcy pasierbica może skorzystać z całkowitego zwolnienia z podatku od spadków i darowizn na podstawie art. 4a ust. 1 ustawy o podatku od spadków i darowizn, ponieważ pasierb jest w tym przepisie wymieniony wprost. Kluczowe jest jednak terminowe złożenie formularza SD-Z2. Jeżeli termin lub formalności zostaną pominięte, sprawa może przejść na zasady opodatkowania właściwe dla I grupy podatkowej.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn – Dz.U. 1983 nr 45 poz. 207
2. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy – Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59
3. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
4. Interpretacja indywidualna Dyrektora Krajowej Informacji Skarbowej z 25 lipca 2018 r., nr 0111-KDIB4.4015.89.2018.1.MCZ
5. Interpretacja indywidualna Dyrektora Izby Skarbowej w Katowicach z 26 stycznia 2015 r., nr IBPBII/1/436-335/14/MZ