Dziedziczenie z testamentu po cioci – kiedy trzeba iść do sądu?

Kiedy notariusz może odmówić sporządzenia aktu poświadczenia dziedziczenia?

W opisanej sytuacji odmowa notariusza co do zasady mogła być prawidłowa. Akt poświadczenia dziedziczenia może zostać sporządzony tylko wtedy, gdy nie ma wątpliwości co do kręgu spadkobierców oraz gdy przy sporządzaniu protokołu dziedziczenia biorą udział wszystkie osoby, które mogą wchodzić w rachubę jako spadkobiercy ustawowi i testamentowi. Wynika to z art. 95ca § 2 oraz art. 95c § 1 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. – Prawo o notariacie.

Notariusz nie może sporządzić aktu poświadczenia dziedziczenia, jeżeli przy jego sporządzeniu poweźmie wątpliwość co do istnienia lub treści testamentu, co do kręgu osób powołanych do spadku albo co do zdolności spadkodawcy do sporządzenia testamentu. Tak stanowi art. 95e § 1 ustawy – Prawo o notariacie.

W praktyce oznacza to, że nawet przy testamencie notarialnym notariusz oczekuje udziału wszystkich osób, które dziedziczyłyby z ustawy, gdyby testamentu nie było albo gdyby okazał się nieważny. Jeżeli takich osób nie da się ustalić albo nie mogą one wziąć udziału w czynności, bezpieczną drogą pozostaje postępowanie sądowe.

Kto dziedziczyłby po cioci z ustawy?

Jeżeli spadkodawczyni była niezamężna, bezdzietna, a jej rodzice już nie żyli, do dziedziczenia z ustawy dochodzi rodzeństwo oraz zstępni zmarłego rodzeństwa. Wynika to z art. 932 § 4 i § 5 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny.

Zgodnie z art. 932 § 4 Kodeksu cywilnego, jeżeli jedno z rodziców spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku, udział, który by mu przypadał, przypada rodzeństwu spadkodawcy w częściach równych. Z kolei art. 932 § 5 Kodeksu cywilnego stanowi, że jeżeli któreś z rodzeństwa spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku, pozostawiając zstępnych, to udział tego rodzeństwa przypada jego zstępnym.

W opisanym stanie faktycznym, gdy jedna z sióstr cioci żyje, a druga siostra – Pani mama – zmarła wcześniej, do kręgu spadkobierców ustawowych po cioci należą:

• żyjąca siostra cioci,
• dzieci zmarłej siostry cioci, czyli Pani oraz Pani rodzeństwo.

To właśnie te osoby należy brać pod uwagę przy ocenie, czy sprawę da się przeprowadzić u notariusza, oraz te osoby trzeba wskazać jako uczestników we wniosku sądowym.

Dlaczego sam testament nie eliminuje potrzeby wskazania spadkobierców ustawowych?

Postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku służy ustaleniu, kto i na jakiej podstawie nabył spadek. Sąd bada z urzędu, kto jest spadkobiercą, zgodnie z art. 670 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego. Jeżeli spadkodawca pozostawił testament, sąd go otwiera i ogłasza oraz bada jego treść i skuteczność.

Z tego powodu nawet wtedy, gdy istnieje testament notarialny wskazujący jednego spadkobiercę, sąd i notariusz muszą znać pełny krąg osób, które dziedziczyłyby z ustawy. Jest to potrzebne po to, by wykluczyć spór co do dziedziczenia i umożliwić wszystkim zainteresowanym udział w sprawie.

Wniosek do sądu o stwierdzenie nabycia spadku – kogo wskazać?

We wniosku należy wskazać jako uczestników wszystkie osoby zainteresowane wynikiem sprawy, czyli przede wszystkim:

• Panią jako spadkobierczynię wskazaną w testamencie,
• żyjącą siostrę cioci,
• Pani rodzeństwo – jako dzieci zmarłej siostry spadkodawczyni.

Takie oznaczenie uczestników jest zgodne z art. 510 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego, zgodnie z którym zainteresowanym w sprawie nieprocesowej jest każdy, czyich praw dotyczy wynik postępowania.

Nie należy wpisywać jako spadkobierców osób, które nie należą do właściwego kręgu dziedziczenia ustawowego. Jeżeli więc Pani mama była jedyną zmarłą siostrą cioci, to wskazuje się jej dzieci, ale nie dalszych krewnych spoza tej linii. Jeżeli jednak stan rodzinny jest bardziej złożony, trzeba go odtworzyć dokładnie na podstawie aktów stanu cywilnego.

Do jakiego sądu złożyć wniosek?

Wniosek o stwierdzenie nabycia spadku składa się do sądu spadku. Zgodnie z art. 628 Kodeksu postępowania cywilnego jest to sąd ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy, a jeżeli miejsca tego w Polsce nie da się ustalić – sąd miejsca, w którym znajduje się majątek spadkowy lub jego część. W praktyce najczęściej będzie to właściwy miejscowo sąd rejonowy.

Jakie dokumenty dołączyć do wniosku?

Zakres dokumentów zależy od konkretnego stanu rodzinnego, ale typowo należy dołączyć:

• odpis skrócony aktu zgonu spadkodawczyni,
• oryginał testamentu notarialnego albo wypis testamentu, jeżeli jest w posiadaniu wnioskodawcy,
• odpisy aktów urodzenia osób powołujących się na pokrewieństwo,
• odpisy aktów małżeństwa – jeżeli zmiana nazwiska utrudnia wykazanie pokrewieństwa,
• odpis aktu zgonu zmarłej siostry spadkodawczyni, czyli Pani mamy, aby wykazać wejście jej dzieci do dziedziczenia ustawowego na podstawie art. 932 § 5 Kodeksu cywilnego,
• odpisy wniosku i załączników dla wszystkich uczestników postępowania, zgodnie z art. 128 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego.

Jeżeli nie ma Pani dokumentów stanu cywilnego innych uczestników, sąd może wezwać do ich uzupełnienia. W praktyce warto zadbać o nie od razu, bo przyspiesza to postępowanie.

Ile kosztuje sprawa spadkowa w sądzie?

Od wniosku o stwierdzenie nabycia spadku pobiera się opłatę stałą 100 zł – art. 49 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. Dodatkowo pobiera się 5 zł za wpis do Rejestru Spadkowego, zgodnie z art. 95i ustawy – Prawo o notariacie w zw. z przepisami o Rejestrze Spadkowym oraz praktyką sądową. W typowej sprawie przyjmuje się więc łączny koszt 105 zł.

Czy po sądzie można jeszcze iść do notariusza?

Tak. Po uzyskaniu prawomocnego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku można załatwiać dalsze formalności dotyczące majątku spadkowego, np. wpis prawa własności do księgi wieczystej, wypłatę środków z rachunków czy przeniesienie papierów wartościowych. Jeżeli spadek przypada jednej osobie, zwykle nie ma potrzeby przeprowadzania działu spadku. Jeżeli jednak spadkobierców jest kilku, potrzebny może być odrębny dział spadku.

W praktyce warto też pamiętać o terminach podatkowych. Jeżeli spadkobierca korzysta ze zwolnienia podatkowego dla najbliższej rodziny, znaczenie ma grupa podatkowa z ustawy o podatku od spadków i darowizn. Siostrzenica nie należy do tzw. grupy zerowej z art. 4a ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn, więc samo zgłoszenie SD-Z2 nie daje tu pełnego zwolnienia jak dla dzieci, małżonka czy rodziców. Obowiązek podatkowy i ewentualne zwolnienia zależą więc od konkretnej relacji rodzinnej oraz wartości spadku.

Co sąd sprawdzi w takiej sprawie?

Sąd w szczególności zbada:

• czy spadkodawczyni rzeczywiście zmarła i kiedy nastąpiło otwarcie spadku – art. 924 i art. 925 Kodeksu cywilnego,
• czy pozostawiła ważny testament,
• czy istnieją inni spadkobiercy ustawowi albo testamentowi,
• czy ktoś złożył oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku,
• czy nie toczyło się już wcześniej postępowanie dotyczące tego samego spadku.

Jeżeli testament jest notarialny, ryzyko sporu co do formy jest zwykle mniejsze, ale sąd nadal może badać np. istnienie późniejszego testamentu albo zarzuty nieważności wynikające z art. 945 § 1 Kodeksu cywilnego. Takie sytuacje zależą jednak od konkretnych okoliczności faktycznych.

FAQ – najczęściej zadawane pytania

Czy testament notarialny zawsze pozwala załatwić spadek u notariusza?

Nie. Notariusz może sporządzić akt poświadczenia dziedziczenia tylko wtedy, gdy nie ma wątpliwości co do kręgu spadkobierców i biorą udział wszystkie osoby, które mogą być spadkobiercami ustawowymi lub testamentowymi – art. 95c i art. 95e ustawy – Prawo o notariacie.

Czy do sądu trzeba wpisać także rodzeństwo spadkobiercy testamentowego?

Tak, jeżeli rodzeństwo to należy do kręgu zstępnych zmarłego rodzeństwa spadkodawcy i mogłoby dziedziczyć z ustawy. W sprawie trzeba wskazać wszystkich zainteresowanych wynikiem postępowania – art. 510 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego.

Czy obecność wszystkich uczestników jest obowiązkowa na rozprawie?

Niekoniecznie. Sąd może przeprowadzić sprawę mimo niestawiennictwa prawidłowo zawiadomionych uczestników. Co innego u notariusza – tam udział wymaganych osób przy czynności ma znaczenie zasadnicze.

Czy dzieci zmarłej siostry cioci dziedziczą po niej z ustawy?

Tak, wchodzą w miejsce zmarłego rodzeństwa spadkodawcy na podstawie art. 932 § 5 Kodeksu cywilnego.

Czy po uzyskaniu postanowienia sądu można od razu sprzedać mieszkanie?

Co do zasady tak, jeżeli z postanowienia wynika, że spadek nabyła Pani samodzielnie. Trzeba jednak wcześniej zadbać o ujawnienie prawa w księdze wieczystej i sprawdzić skutki podatkowe konkretnej transakcji.

Podsumowanie

W opisanej sytuacji najbezpieczniejszym rozwiązaniem jest złożenie do sądu wniosku o stwierdzenie nabycia spadku na podstawie testamentu. Jako uczestników należy wskazać nie tylko siebie, lecz także wszystkie osoby należące do kręgu spadkobierców ustawowych po cioci, czyli żyjące rodzeństwo spadkodawczyni oraz dzieci zmarłego rodzeństwa. Testament notarialny bardzo pomaga, ale nie znosi obowiązku ustalenia pełnego kręgu osób zainteresowanych sprawą.

Źródła

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 924, art. 925, art. 932 § 4–5, art. 945 § 1 – ISAP

2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 510 § 1, art. 628, art. 670 § 1, art. 128 § 1 – ISAP

3. Ustawa z dnia 14 lutego 1991 r. – Prawo o notariacie, w szczególności art. 95c, art. 95ca, art. 95e – ISAP

4. Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, art. 49 ust. 1 pkt 1 – ISAP

5. Ustawa z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn, w szczególności art. 4a ust. 1 – ISAP