Testament wzajemny a zachowek dziecka i sprawa spadkowa

Czy małżonkowie mogą sporządzić testament wzajemny?

W praktyce mówi się o „testamentach wzajemnych”, ale trzeba doprecyzować, że polskie prawo nie przewiduje jednego wspólnego testamentu sporządzonego przez dwie osoby. Zgodnie z art. 942 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny testament może zawierać rozrządzenia tylko jednego spadkodawcy. Oznacza to, że mąż i żona mogą sporządzić dwa oddzielne testamenty, np. o tej samej treści, w których każde powoła drugiego małżonka do całości spadku.

Takie rozwiązanie jest dopuszczalne i często stosowane, ale nie blokuje skutków prawnych po śmierci pierwszego z małżonków. Każdy testament działa osobno i każdy spadek otwiera się osobno, zgodnie z art. 924 Kodeksu cywilnego, a spadek otwiera się z chwilą śmierci spadkodawcy. Z kolei według art. 925 Kodeksu cywilnego spadkobierca nabywa spadek z chwilą otwarcia spadku.

Jeżeli więc każde z małżonków powoła drugie do całości spadku, po śmierci pierwszego z nich żyjący małżonek stanie się spadkobiercą testamentowym po zmarłym. Nie oznacza to jednak, że można całkowicie „odroczyć” skutki dziedziczenia dziecka aż do śmierci obojga rodziców.

Co wchodzi do spadku po pierwszym zmarłym małżonku?

To ważna kwestia praktyczna. Jeżeli między małżonkami istniała ustawowa wspólność majątkowa, to z chwilą śmierci jednego z nich wspólność ustaje. Nie cały majątek wspólny staje się wtedy spadkiem.

Do spadku po zmarłym wchodzi przede wszystkim:

• jego majątek osobisty,
• udział zmarłego w majątku wspólnym małżonków, co do zasady wynoszący 1/2.

Wynika to z art. 31 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, który określa powstanie wspólności ustawowej, oraz z art. 43 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którym oboje małżonkowie mają równe udziały w majątku wspólnym, chyba że co innego wynika z prawomocnego rozstrzygnięcia sądu.

W praktyce oznacza to, że żyjący małżonek zachowuje własny udział w majątku wspólnym, a dodatkowo może odziedziczyć udział należący do zmarłego. Jeżeli testament powołuje go do całości spadku i nie ma przeszkód co do ważności testamentu, może on przejąć cały udział zmarłego w spadku.

Czy po śmierci jednego z małżonków trzeba przeprowadzić sprawę spadkową?

Tak – co do zasady taką formalność trzeba przeprowadzić, jeżeli spadkobierca chce wykazać swoje prawa wobec banku, sądu, urzędu, księgi wieczystej czy innych instytucji. Sam testament nie zastępuje urzędowego potwierdzenia praw do spadku.

Potwierdzenie praw do spadku może nastąpić w dwóch podstawowych trybach:

• przez postanowienie sądu o stwierdzeniu nabycia spadku – art. 1025 § 1 Kodeksu cywilnego w zw. z przepisami Kodeksu postępowania cywilnego,
• przez akt poświadczenia dziedziczenia sporządzony przez notariusza – na zasadach określonych w art. 95a i nast. ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. – Prawo o notariacie.

Z perspektywy praktycznej bez jednego z tych dokumentów zwykle nie da się skutecznie przepisać nieruchomości w księdze wieczystej, zamknąć spraw w banku ani swobodnie rozporządzać składnikami majątku, które formalnie należały do zmarłego.

Jeżeli w skład spadku wchodzi nieruchomość, spadkobierca ma także obowiązek ujawnienia swojego prawa w księdze wieczystej. Wynika to z art. 35 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece.

Czy można od razu wypłacić pieniądze ze wspólnego konta?

To zależy od rodzaju rachunku i umowy z bankiem. Nie można przyjąć jednej zasady dla każdego przypadku. Inaczej wygląda sytuacja przy rachunku wspólnym małżonków, a inaczej przy rachunku prowadzonym wyłącznie na nazwisko zmarłego.

Po śmierci posiadacza rachunku bank zwykle żąda dokumentu potwierdzającego dziedziczenie w zakresie środków należących do spadku. Dodatkowo bank działa w granicach ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe oraz postanowień umowy rachunku.

Trzeba też pamiętać, że niektóre wypłaty po śmierci posiadacza rachunku mogą nastąpić na podstawie dyspozycji wkładem na wypadek śmierci, ale dotyczy to tylko osób wskazanych w art. 56 ust. 1 Prawa bankowego i tylko do limitu określonego w art. 56 ust. 2 tej ustawy. Dyspozycja taka nie może być ustanowiona na rzecz dziecka i małżonka jednocześnie bez ograniczeń dowolnie ukształtowanych przez klienta – obowiązuje ustawowy krąg uprawnionych i ustawowy limit. Co istotne, kwota wypłacona na podstawie takiej dyspozycji nie wchodzi do spadku, zgodnie z art. 56 ust. 5 Prawa bankowego.

Jeżeli środki są na zwykłym rachunku wspólnym, bank często umożliwia dalsze korzystanie z części środków zgodnie z umową rachunku, ale część należąca do zmarłego może wymagać wykazania praw spadkowych. W takich sprawach trzeba zawsze sprawdzić regulamin i konstrukcję danego konta.

Kiedy dziecku przysługuje zachowek?

Jeżeli jedyny syn zostanie pominięty w testamencie po pierwszym z rodziców, może mu przysługiwać zachowek. Podstawą jest art. 991 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego. Uprawnionymi do zachowku są zstępni, małżonek i rodzice spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy.

Zachowek wynosi:

• co do zasady 1/2 wartości udziału spadkowego, który przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym,
• 2/3 wartości tego udziału, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni – art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego.

W opisanym modelu rodzinnym, gdy zmarły pozostawia małżonka i jedno dziecko, przy dziedziczeniu ustawowym dziedziczyliby oni po 1/2 spadku, zgodnie z art. 931 § 1 Kodeksu cywilnego. To oznacza, że zachowek syna wynosiłby co do zasady 1/4 czystej wartości spadku po danym rodzicu, a jeśli byłby małoletni albo trwale niezdolny do pracy – 1/3 czystej wartości spadku po tym rodzicu.

Roszczenie o zachowek ma charakter pieniężny. Uprawniony nie staje się automatycznie współwłaścicielem konkretnych rzeczy, lecz może domagać się zapłaty sumy potrzebnej do pokrycia zachowku, jeżeli nie otrzymał go w innej postaci – art. 991 § 2 Kodeksu cywilnego.

Czy syn może żądać zachowku dopiero po śmierci obojga rodziców?

Nie ma takiej automatycznej zasady. Roszczenie o zachowek ocenia się po każdym spadkodawcy osobno. Jeżeli po śmierci pierwszego rodzica syn nie zostanie powołany do spadku i nie otrzyma należnego mu zachowku np. w drodze darowizn lub zapisów windykacyjnych doliczanych do substratu zachowku, może dochodzić zachowku już wtedy.

To, czy syn faktycznie wystąpi z roszczeniem, zależy oczywiście od jego decyzji. Może nie podejmować żadnych działań. Sam brak działania nie oznacza jednak, że roszczenie „przenosi się” automatycznie na czas po śmierci drugiego rodzica. Po prostu może ono się przedawnić.

Zgodnie z art. 1007 § 1 Kodeksu cywilnego roszczenia uprawnionego z tytułu zachowku przeciwko spadkobiercy przedawniają się z upływem 5 lat od ogłoszenia testamentu. W niektórych konfiguracjach mogą mieć znaczenie także art. 1007 § 2 i § 3 Kodeksu cywilnego, np. przy roszczeniach przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku.

Czy da się wyłączyć zachowek dziecka samym testamentem?

Co do zasady nie. Samo pominięcie dziecka w testamencie nie pozbawia go prawa do zachowku. Aby uprawniony utracił prawo do zachowku, potrzebna jest szczególna podstawa prawna, np.:

• wydziedziczenie – art. 1008 Kodeksu cywilnego, ale tylko z przyczyn wskazanych w ustawie i opisanych w testamencie,
• uznanie za niegodnego dziedziczenia – art. 928 Kodeksu cywilnego, ale wymaga to orzeczenia sądu,
• zrzeczenie się dziedziczenia w drodze umowy z przyszłym spadkodawcą – art. 1048 Kodeksu cywilnego; skutki takiej umowy co do zasady obejmują też zstępnych zrzekającego się, chyba że strony postanowią inaczej, zgodnie z art. 1049 § 1 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli celem małżonków nie jest pokrzywdzenie dziecka, lecz jedynie zapewnienie bezpieczeństwa finansowego żyjącemu małżonkowi, sam testament często nie rozwiązuje całego problemu. W konkretnym stanie faktycznym warto rozważyć również inne instrumenty, np. odpowiednie uregulowanie rachunków bankowych, umowy majątkowe, darowizny czy planowanie sukcesyjne z uwzględnieniem ryzyka zachowku.

Sprawa spadkowa w sądzie czy u notariusza?

Jeżeli wszyscy zainteresowani są zgodni, notarialny akt poświadczenia dziedziczenia bywa szybszy. Nie zawsze jednak jest możliwy. Notariusz nie sporządzi aktu poświadczenia dziedziczenia, gdy istnieją okoliczności wyłączające tę drogę, np. spór co do kręgu spadkobierców lub brak możliwości jednoczesnego stawiennictwa wymaganych osób.

W innych sytuacjach konieczne będzie postępowanie sądowe o stwierdzenie nabycia spadku. Sama odpowiedź na pytanie, która droga będzie lepsza, zależy od tego, czy istnieje testament, czy są spory rodzinne, czy w grę wchodzą osoby za granicą oraz czy trzeba równolegle rozliczać zachowek.

W kontekście spraw rodzinnych z elementem zagranicznym pomocny może być materiał: stwierdzenie nabycia spadku - sąd czy notariusz.

Jak bezpiecznie zaplanować dziedziczenie między małżonkami?

Jeżeli celem jest to, aby po śmierci pierwszego z małżonków drugi mógł spokojnie korzystać z dorobku życia, warto pamiętać o kilku praktycznych zasadach:

W wielu rodzinach dobrym rozwiązaniem jest nie tylko samo spisanie testamentu, ale także wcześniejsze sprawdzenie, jak zostanie liczony zachowek i czy nie dojdzie potem do konfliktu o dom, mieszkanie, oszczędności albo darowizny dokonane za życia.

FAQ

Czy testament małżonków może być wspólny na jednym dokumencie?

Nie. Zgodnie z art. 942 Kodeksu cywilnego testament może zawierać rozrządzenia tylko jednego spadkodawcy. Małżonkowie mogą sporządzić dwa osobne testamenty, nawet o identycznej treści.

Czy po śmierci męża lub żony testament wystarczy do załatwienia spraw w banku i urzędzie?

Zwykle nie. W praktyce potrzebne jest postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia, aby wykazać prawa do spadku wobec instytucji.

Czy jedyne dziecko może żądać zachowku po pierwszym zmarłym rodzicu?

Tak, jeżeli zostało pominięte w testamencie i nie otrzymało należnego zachowku w innej formie. Podstawą jest art. 991 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego.

Po jakim czasie przedawnia się zachowek?

Co do zasady po 5 latach od ogłoszenia testamentu – art. 1007 § 1 Kodeksu cywilnego. W niektórych sprawach istotne mogą być także inne przepisy art. 1007 Kodeksu cywilnego, zależnie od tego, przeciwko komu kierowane jest roszczenie.

Czy można całkowicie pozbawić dziecko zachowku bez jego zgody?

Nie samym testamentem. Potrzebna byłaby ustawowa podstawa, np. skuteczne wydziedziczenie z art. 1008 Kodeksu cywilnego albo inne zdarzenie przewidziane w ustawie. Każda taka sytuacja wymaga dokładnej oceny faktów.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93

2. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy – Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59

3. Ustawa z dnia 14 lutego 1991 r. – Prawo o notariacie – Dz.U. 1991 nr 22 poz. 91

4. Ustawa z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece – Dz.U. 1982 nr 19 poz. 147

5. Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe – Dz.U. 1997 nr 140 poz. 939