Jak zabezpieczyć przyszłego małżonka i dzieci w sprawach spadkowych?

Dziedziczenie ustawowe po ślubie – co dostanie małżonek?

Jeżeli narzeczony zawrze z Panią małżeństwo i nie sporządzi testamentu, zastosowanie będzie miał art. 931 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. Przepis ten stanowi, że w pierwszej kolejności do spadku powołane są dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek, a dziedziczą oni w częściach równych, z tym że udział małżonka nie może być mniejszy niż 1/4 całości spadku.

W opisanym stanie faktycznym, jeśli po ślubie spadkodawca pozostawi żonę i troje dzieci, każdy z nich odziedziczy po 1/4 spadku. To oznacza, że już samo zawarcie małżeństwa daje przyszłej żonie ustawową ochronę na wypadek śmierci męża.

Trzeba jednak pamiętać, że udział w spadku nie zawsze oznacza wygodne i samodzielne korzystanie z domu. Często oznacza on jedynie udział we współwłasności razem z dziećmi spadkodawcy. W praktyce może to prowadzić do sporów o korzystanie z nieruchomości, rozliczenia kosztów, a nawet do wniosku o dział spadku lub sprzedaż domu.

Czy ustawowe 1/4 zawsze wystarczy?

Niekoniecznie. Jeżeli celem jest jedynie zagwarantowanie minimalnego udziału w majątku, dziedziczenie ustawowe może być wystarczające. Jeżeli jednak chodzi o realne bezpieczeństwo życiowe przyszłej żony, trzeba ocenić, z czego składa się majątek i czy najważniejsze jest:

• uzyskanie określonego udziału własności,
• zachowanie prawa do zamieszkiwania w domu do końca życia,
• uniknięcie sporów z dziećmi o zachowek,
• utrzymanie niezależności seniora za życia.

To ważne, bo udział 1/4 w spadku może być zbyt mało praktyczny, jeśli resztę odziedziczą dzieci i nie będą chciały zgodnie współpracować. Wtedy bezpieczniejsze bywa nie samo dziedziczenie udziału, ale precyzyjne uregulowanie prawa do konkretnej nieruchomości albo prawa do zamieszkania.

Testament – większa swoboda, ale nie zawsze koniec sporu

Narzeczony może sporządzić testament i powołać Panią do całości albo do większej części spadku. Dopuszcza to art. 941 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym rozrządzić majątkiem na wypadek śmierci można jedynie przez testament.

Trzeba jednak od razu zaznaczyć, że testament nie wyłącza automatycznie roszczeń dzieci o zachowek. Jeżeli dzieci zostałyby pominięte albo dostałyby mniej, niż wynika z ich ochrony ustawowej, mogłyby dochodzić zachowku na podstawie art. 991 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego. Co do zasady uprawnionym zstępnym przysługuje połowa wartości udziału spadkowego, który przypadłby im przy dziedziczeniu ustawowym, a jeśli są trwale niezdolni do pracy albo małoletni – 2/3 tego udziału.

W praktyce oznacza to, że testament jest dobrym narzędziem do uporządkowania dziedziczenia, ale nie musi zakończyć konfliktu majątkowego między dziećmi a nowym małżonkiem.

Darowizna dla dzieci lub dla przyszłego małżonka – jakie ryzyko?

Dzieci często proponują rodzicowi darowiznę nieruchomości jeszcze za życia. Z prawnego punktu widzenia trzeba tu zachować ostrożność.

Po pierwsze, darowizna nieruchomości wymaga aktu notarialnego zgodnie z art. 158 Kodeksu cywilnego w zw. z art. 890 § 1 Kodeksu cywilnego. Po drugie, darowizna dokonana za życia może być brana pod uwagę przy obliczaniu zachowku. Wynika to z art. 993 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym przy obliczaniu zachowku dolicza się do spadku darowizny i zapisy windykacyjne, z wyjątkami przewidzianymi w ustawie.

To oznacza, że:

• darowizna dla dzieci może ograniczyć majątek pozostawiony małżonkowi,
• darowizna dla przyszłej żony może z kolei wywołać roszczenia o zachowek po śmierci darczyńcy,
• darczyńca może utracić realną kontrolę nad nieruchomością, jeśli nie zabezpieczy sobie odpowiednich praw do mieszkania i utrzymania.

Sama darowizna rzadko jest najlepszym rozwiązaniem, jeśli senior chce nie być zależny od dzieci i jednocześnie chronić przyszłego małżonka.

Umowa o dożywocie – kiedy daje największą ochronę?

Jeżeli właściciel chce przekazać nieruchomość konkretnej osobie, a jednocześnie zapewnić sobie utrzymanie i ograniczyć ryzyko zachowku, najczęściej najbezpieczniejszym instrumentem jest umowa o dożywocie.

Podstawę stanowi art. 908 § 1 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym jeżeli w zamian za przeniesienie własności nieruchomości nabywca zobowiązał się zapewnić zbywcy dożywotnie utrzymanie, powinien on – w braku odmiennej umowy – przyjąć zbywcę jako domownika, dostarczać mu wyżywienia, ubrania, mieszkania, światła i opału, zapewnić pomoc i pielęgnowanie w chorobie oraz sprawić własnym kosztem pogrzeb odpowiadający zwyczajom miejscowym.

Najważniejsze skutki praktyczne są następujące:

• dochodzi do odpłatnego przeniesienia własności nieruchomości,
• umowa musi być zawarta w formie aktu notarialnego – wynika to z art. 158 Kodeksu cywilnego,
• zbywca zachowuje zabezpieczenie bytowe,
• nieruchomość przeniesiona w drodze dożywocia co do zasady nie jest doliczana do substratu zachowku tak jak darowizna.

W aktualnej praktyce orzeczniczej utrwalone jest stanowisko, że prawidłowo zawarta umowa dożywocia nie jest darowizną i nie podlega zasadom doliczania darowizn do zachowku. To właśnie dlatego dożywocie jest często wybierane tam, gdzie strony chcą uniknąć późniejszych żądań pieniężnych ze strony pominiętych spadkobierców.

Trzeba jednak pamiętać, że dożywocie ma sens wtedy, gdy strony rzeczywiście chcą wymiany: własność nieruchomości za realne obowiązki opiekuńcze i utrzymaniowe. Nie powinno być zawierane „na pokaz”, tylko jako rzeczywista, wykonywana umowa.

Co będzie lepsze w opisanej sytuacji?

Jeżeli celem narzeczonego jest tylko to, aby po jego śmierci otrzymała Pani co najmniej 1/4, wystarczy zawarcie małżeństwa i pozostawienie spraw bez dodatkowych czynności. Taki skutek wynika bezpośrednio z art. 931 § 1 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli jednak chce on zabezpieczyć Panią mocniej niż ustawowe 1/4, można rozważyć trzy warianty:

W opisanym przypadku najrozsądniejsze rozwiązanie zależy od tego, czy celem jest udział w spadku, czy bezpieczne prawo do domu. Jeśli najważniejsze jest spokojne zamieszkiwanie i uniezależnienie się od nacisków dzieci, sama perspektywa 1/4 udziału może być niewystarczająca. Wtedy warto rozważyć dożywocie albo co najmniej testament połączony z odpowiednim zabezpieczeniem mieszkaniowym.

Czy można pogodzić interes dzieci i przyszłej żony?

Tak, ale zwykle wymaga to kompromisu i dobrego aktu notarialnego. Przykładowo:

• część majątku można pozostawić dzieciom,
• przyszłej żonie zapewnić prawo do zamieszkania do końca życia,
• albo przekazać jej oznaczony udział w nieruchomości czy konkretny lokal, jeśli majątek na to pozwala.

Jeżeli dzieci oczekują darowizny „całości”, a ojciec nie chce być od nich zależny, taka darowizna może być po prostu sprzeczna z jego interesem. Prawo nie nakłada na niego obowiązku rozdysponowania majątku za życia na rzecz dzieci. Do chwili śmierci to on decyduje, czy chce majątek zatrzymać, przekazać, obciążyć dożywociem lub uregulować testamentem.

Przykłady

Poniższe sytuacje pokazują, że podobny cel można osiągnąć różnymi metodami – ale skutki dla rodziny i ryzyko sporów są zupełnie inne.

FAQ

Czy po ślubie żona zawsze dostanie 1/4 spadku?

Tak, jeśli spadkodawca pozostawi dzieci i nie sporządzi testamentu, udział małżonka nie może być mniejszy niż 1/4 spadku – wynika to z art. 931 § 1 Kodeksu cywilnego.

Czy testament wyłączy dzieci od dziedziczenia bez żadnych roszczeń?

Nie. Testament może zmienić krąg spadkobierców, ale dzieci mogą dochodzić zachowku na podstawie art. 991 Kodeksu cywilnego, jeżeli zostały pominięte albo dostały zbyt mało.

Czy darowizna dla dzieci przed śmiercią rozwiązuje problem?

Nie zawsze. Darowizna może pozbawić rodzica kontroli nad majątkiem, a ponadto może być uwzględniana przy obliczaniu zachowku zgodnie z art. 993 Kodeksu cywilnego.

Czy umowa o dożywocie wymaga notariusza?

Tak. Ponieważ obejmuje przeniesienie własności nieruchomości, wymaga aktu notarialnego zgodnie z art. 158 Kodeksu cywilnego.

Czy można przekazać tylko udział w domu, a nie całą nieruchomość?

Tak. Możliwe jest rozporządzenie udziałem we współwłasności, jeżeli dana osoba jest jego właścicielem. To jednak wymaga sprawdzenia księgi wieczystej, tytułu własności i celu, który strony chcą osiągnąć.

Podsumowanie

Jeżeli po ślubie nie będzie testamentu, przyszła żona odziedziczy z ustawy 1/4 spadku razem z trojgiem dzieci. To jednak nie zawsze oznacza pełne bezpieczeństwo mieszkaniowe i majątkowe. Gdy celem jest silniejsze zabezpieczenie małżonka oraz zmniejszenie ryzyka zachowku, zwykle trzeba rozważyć testament, zapis dotyczący konkretnej nieruchomości albo umowę o dożywocie. W sytuacji opisanej w pytaniu sama darowizna na rzecz dzieci może być dla właściciela najmniej bezpieczna.

Źródła:

Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – ISAP

Art. 908 Kodeksu cywilnego – treść przepisu