Umowa dożywocia a koszty pobytu dożywotnika w DPS

Pobyt w DPS a ustawowy obowiązek ponoszenia opłat

W opisanej sytuacji najpierw trzeba oddzielić obowiązek publicznoprawny wobec domu pomocy społecznej od obowiązków cywilnych wynikających z umowy dożywocia. To są dwa różne reżimy prawne.

Zgodnie z art. 61 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, obowiązani do wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej są w kolejności:

• mieszkaniec domu,
• małżonek, zstępni przed wstępnymi,
• gmina, z której osoba została skierowana do DPS.

To oznacza, że osoba obca, która zawarła z mieszkańcem DPS umowę dożywocia, nie staje się z samego tego powodu podmiotem ustawowo zobowiązanym do opłacania pobytu w DPS. Przepis art. 61 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej nie wymienia nabywcy nieruchomości z umowy dożywocia.

Dodatkowo zgodnie z art. 61 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej mieszkaniec domu wnosi opłatę nie wyższą niż 70% swojego dochodu. Pozostałą część pokrywają podmioty zobowiązane według zasad z ustawy, ale tylko wtedy, gdy rzeczywiście powstanie niedobór.

Jeżeli więc dożywotnik pokrywa należność w pełnym zakresie ze swojej emerytury, renty albo innych dochodów, to zgodnie z art. 61 ust. 1 pkt 2 i 3 ustawy o pomocy społecznej pozostałe osoby i gmina nie mają obowiązku dopłaty.

Czy umowa dożywocia sama tworzy obowiązek dopłacania do DPS?

Co do zasady – nie automatycznie. Umowa dożywocia jest uregulowana w art. 908 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. Zgodnie z tym przepisem, jeżeli w zamian za przeniesienie własności nieruchomości nabywca zobowiązał się zapewnić zbywcy dożywotnie utrzymanie, powinien on – w braku odmiennej umowy – przyjąć zbywcę jako domownika, dostarczać mu wyżywienia, ubrania, mieszkania, światła i opału, zapewnić odpowiednią pomoc i pielęgnowanie w chorobie oraz sprawić własnym kosztem pogrzeb odpowiadający zwyczajom miejscowym.

Kluczowe są tu dwie rzeczy:

1. brzmienie aktu notarialnego – strony mogą ukształtować obowiązki inaczej niż model ustawowy,
2. konkretny stan faktyczny – zwłaszcza to, czy dożywotnik mieszka już w DPS, czy pobyt jest czasowy, stały, dobrowolny i kto faktycznie pokrywa koszty.

Jeżeli umowa wprost przewiduje, że nabywca ma pokrywać określone świadczenia pieniężne lub koszty opieki instytucjonalnej, wtedy obowiązek może wynikać z samej umowy. Jeżeli jednak akt notarialny nie zawiera takiego postanowienia, nie można prostym skrótem przyjąć, że nabywca zawsze musi finansować DPS.

W praktyce sam fakt pobytu dożywotnika w DPS nie zmienia automatycznie katalogu osób zobowiązanych z art. 61 ustawy o pomocy społecznej. Może jednak wywołać spór, czy sposób wykonywania dożywocia powinien zostać przekształcony, np. w świadczenie pieniężne.

Znaczenie treści aktu notarialnego

Przy umowie dożywocia najważniejsze jest to, co dokładnie zostanie wpisane do aktu notarialnego. Art. 908 § 1 Kodeksu cywilnego działa jako model podstawowy, ale strony mogą go zmodyfikować.

W praktyce spotyka się m.in. takie rozwiązania:

Dlatego przed podpisaniem aktu warto dopilnować, aby zapis nie był ogólny, jeżeli w rzeczywistości dożywotnik już stale przebywa w placówce i nie ma możliwości wspólnego zamieszkiwania.

Zobacz również:

obawy związane z przepisaniem mieszkania – jak się zabezpieczyć

Czy dożywotnik może żądać pieniędzy zamiast osobistej opieki?

Tak, ale nie dzieje się to automatycznie i zwykle wymaga oceny sądu. Zgodnie z art. 913 § 1 Kodeksu cywilnego, jeżeli między dożywotnikiem a zobowiązanym wytworzą się takie stosunki, że nie można wymagać od stron, żeby pozostawały nadal w bezpośredniej ze sobą styczności, sąd może na żądanie jednej z nich zamienić wszystkie lub niektóre uprawnienia objęte treścią prawa dożywocia na dożywotnią rentę odpowiadającą wartości tych uprawnień.

Przepis ten ma duże znaczenie właśnie wtedy, gdy dożywotnik mieszka w DPS, a klasyczne wykonywanie dożywocia „w naturze” jest nierealne albo konfliktowe. W takiej sytuacji sąd nie tworzy nowego obowiązku z niczego, lecz przekształca sposób wykonywania istniejącego prawa dożywocia.

To oznacza, że w pewnych okolicznościach nabywca nieruchomości może zostać zobowiązany do świadczenia pieniężnego na rzecz dożywotnika, ale podstawą będzie wtedy orzeczenie sądu wydane na podstawie art. 913 § 1 Kodeksu cywilnego albo wyraźna treść samej umowy, a nie art. 61 ustawy o pomocy społecznej.

Na podobny problem zwrócił uwagę Sąd Najwyższy w wyroku z 8 grudnia 2004 r., sygn. akt I CK 296/04, wskazując, że zgodny z wolą dożywotnika pobyt w domu pomocy społecznej i na jego własny koszt sam przez się nie stanowi wystarczającej podstawy do rozwiązania umowy dożywocia.

Kiedy gmina może żądać opłaty za DPS?

Gmina prowadzi postępowanie administracyjne na podstawie ustawy o pomocy społecznej. W tym postępowaniu bada się dochód mieszkańca DPS oraz sytuację osób wymienionych w art. 61 ust. 1 pkt 2 ustawy o pomocy społecznej.

Jeżeli spór dotyczy nie tylko kosztów, ale samego planowanego umieszczenia dożywotnika w placówce, warto sprawdzić, co można zrobić, gdy gmina chce przenieść dożywotnika do DPS-u.

Nabywca z umowy dożywocia, który nie jest małżonkiem, zstępnym ani wstępnym mieszkańca DPS, co do zasady nie powinien być obejmowany decyzją o odpłatności wyłącznie z powodu zawartej umowy dożywocia.

Jeżeli jednak organ próbowałby oprzeć swoje żądanie na innych okolicznościach albo błędnie zakwalifikowałby Pani sytuację, trzeba dokładnie przeanalizować treść pisma, decyzji i podstawy prawnej. W takich sprawach znaczenie mają szczegóły: kto kierował do DPS, kto jest rodziną w rozumieniu ustawy i czy postępowanie dotyczy odpłatności administracyjnej, czy raczej sporu cywilnego między stronami umowy.

Zwolnienie z odpłatności – kiedy ma znaczenie?

Przepisy o zwolnieniu z opłaty z art. 64 ustawy o pomocy społecznej dotyczą osób, które w ogóle należą do kręgu zobowiązanych z ustawy, przede wszystkim małżonka, zstępnych i wstępnych. Organ może zwolnić taką osobę całkowicie lub częściowo, na jej wniosek, po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego.

W praktyce ten przepis ma znaczenie wtedy, gdy dana osoba jest już ustawowo zobowiązana do opłat. Nie jest to podstawa do przyjmowania, że każdy nabywca z umowy dożywocia musi najpierw zostać obciążony, a dopiero potem zwolniony.

Jeżeli więc nie należy Pani do osób wymienionych w art. 61 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej, zasadniczy argument brzmi: brak ustawowego obowiązku odpłatności, a nie dopiero wniosek o zwolnienie.

Zobacz również:

umowa dożywocia – zalety, wady i skutki praktyczne

Praktyczny wniosek w opisanej sytuacji

Jeżeli ma Pani zawrzeć umowę dożywocia z osobą obcą, która już przebywa w DPS i obecnie sama finansuje pobyt, to samo podpisanie umowy nie powinno automatycznie oznaczać obowiązku dopłacania do DPS na podstawie ustawy o pomocy społecznej.

Ryzyko może pojawić się w innym miejscu:

• jeżeli akt notarialny wpisze po Pani stronie obowiązek pokrywania kosztów opieki lub świadczeń pieniężnych,
• jeżeli dożywotnik będzie dochodził zmiany sposobu wykonywania dożywocia na rentę na podstawie art. 913 § 1 Kodeksu cywilnego,
• jeżeli stan faktyczny okaże się bardziej złożony niż wynika z ogólnego opisu.

Dlatego najbezpieczniej przed podpisaniem aktu notarialnego zlecić analizę projektu umowy i doprecyzować w niej, że pobyt w DPS oraz jego koszty pozostają po stronie dożywotnika, o ile strony rzeczywiście tak się umawiają.

FAQ

Czy osoba obca z umowy dożywocia należy do kręgu osób zobowiązanych do opłaty za DPS?

Nie na podstawie samego art. 61 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej. Przepis wymienia mieszkańca DPS, małżonka, zstępnych, wstępnych i gminę, ale nie nabywcę nieruchomości z umowy dożywocia.

Czy gmina może żądać ode mnie dopłaty tylko dlatego, że podpisałam umowę dożywocia?

Co do zasady nie, jeżeli nie jest Pani małżonkiem, zstępnym ani wstępnym mieszkańca DPS. W razie otrzymania pisma trzeba jednak sprawdzić jego podstawę prawną i treść umowy.

Czy w akcie notarialnym można wpisać obowiązek finansowania DPS?

Tak. Strony mogą szerzej określić świadczenia nabywcy niż wynika to z modelu ustawowego z art. 908 § 1 Kodeksu cywilnego. Wtedy obowiązek będzie wynikał z umowy.

Czy pobyt dożywotnika w DPS powoduje wygaśnięcie umowy dożywocia?

Nie. Sama okoliczność pobytu w DPS nie powoduje automatycznego wygaśnięcia ani rozwiązania umowy. W określonych sytuacjach możliwa jest natomiast zamiana uprawnień na rentę na podstawie art. 913 § 1 Kodeksu cywilnego.

Co zrobić przed podpisaniem umowy?

Najlepiej sprawdzić projekt aktu notarialnego i dopisać jasne postanowienia o tym, kto ponosi koszty pobytu w DPS, leków, opieki i ewentualnych dopłat. To ważne zwłaszcza wtedy, gdy dożywotnik już mieszka w placówce.

Źródła

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93

2. Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej – Dz.U. 2004 nr 64 poz. 593

3. Wyrok Sądu Najwyższego z 8 grudnia 2004 r., I CK 296/04.