Jak udowodnić stalking i inwigilację?

Kiedy uporczywe nękanie jest stalkingiem?

Podstawą odpowiedzialności za stalking jest art. 190a Kodeksu karnego. Aktualnie przepis obejmuje nie tylko sytuacje, w których pokrzywdzony boi się o życie lub zdrowie, ale także takie, w których sprawca uporczywie nęka, wywołuje uzasadnione okolicznościami poczucie zagrożenia, poniżenia lub udręczenia albo istotnie narusza prywatność.

Zgodnie z art. 190a § 1 Kodeksu karnego: „Kto przez uporczywe nękanie innej osoby lub osoby dla niej najbliższej wzbudza u niej uzasadnione okolicznościami poczucie zagrożenia, poniżenia lub udręczenia lub istotnie narusza jej prywatność, podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8”.

O stalkingu nie przesądza pojedyncza nieprzyjemna wiadomość, jednorazowa kłótnia sąsiedzka czy incydentalny telefon. Kluczowa jest uporczywość, czyli powtarzalność i trwanie zachowania mimo tego, że pokrzywdzony nie chce kontaktu albo wyraźnie sprzeciwia się działaniom sprawcy. Znaczenie ma również skutek: realne ograniczenie prywatności, konieczność zmiany codziennych nawyków, lęk przed wyjściem z domu, ciągłe sprawdzanie telefonu, unikanie miejsc, w których może pojawić się sprawca, lub poczucie osaczenia.

Jeżeli głównym problemem jest uporczywe nękanie, zobacz także hub stalkingu. W praktyce warto opisać nie tylko pojedyncze zachowania, lecz cały mechanizm działania sprawcy: częstotliwość kontaktów, sposób obserwowania, treść gróźb, reakcję pokrzywdzonego i wpływ tych zdarzeń na codzienne życie.

Groźby, inwigilacja i naruszenie prywatności

W sprawach sąsiedzkich stalking często łączy się z groźbami, obserwowaniem domu, fotografowaniem, nagrywaniem, śledzeniem, wielokrotnymi telefonami, wiadomościami, podsłuchiwaniem, rozpowszechnianiem informacji lub próbami zastraszania członków rodziny. Takie zachowania należy opisywać precyzyjnie, ponieważ mogą wypełniać różne przepisy Kodeksu karnego.

Jeżeli sąsiad grozi popełnieniem przestępstwa na szkodę Państwa lub osoby najbliższej, a groźba wzbudza uzasadnioną obawę, że zostanie spełniona, w grę może wchodzić art. 190 § 1 Kodeksu karnego, czyli groźba karalna. Za taki czyn grozi kara pozbawienia wolności do lat 3. Ściganie następuje na wniosek pokrzywdzonego.

Inwigilacja może być elementem stalkingu, jeżeli jest uporczywa i istotnie narusza prywatność. W praktyce chodzi na przykład o stałe obserwowanie posesji, podążanie za domownikami, kontrolowanie godzin wyjścia i powrotu, natarczywe fotografowanie, publikowanie lub rozsyłanie materiałów dotyczących życia prywatnego albo wykorzystywanie danych osobowych. Przy ocenie dowodów w sprawach, w których pojawia się inwigilacja, pomocne bywa także spojrzenie na dowody w sprawach o szantaż, ponieważ podobnie ważne są autentyczność materiałów, chronologia i wykazanie wpływu zachowania sprawcy na pokrzywdzonego.

Zawiadomienie o stalkingu i wniosek o ściganie

W sprawach o stalking z art. 190a § 1 i § 2 Kodeksu karnego konieczne jest złożenie wniosku o ściganie. Najbezpieczniej połączyć go z zawiadomieniem o podejrzeniu popełnienia przestępstwa i napisać wprost: „Wnoszę o ściganie sprawcy za uporczywe nękanie oraz za kierowane groźby”. Wniosek można złożyć pisemnie albo ustnie do protokołu na policji lub w prokuraturze.

Jeżeli funkcjonariusz twierdzi, że „nie ma zagrożenia życia”, nie powinno to automatycznie kończyć sprawy. Art. 190a Kodeksu karnego chroni również prywatność oraz wolność od uporczywego nękania, poniżenia i udręczenia. Dlatego warto domagać się przyjęcia zawiadomienia do protokołu albo złożyć pismo w prokuraturze, w biurze podawczym lub przesłać je listem poleconym. Należy zachować potwierdzenie złożenia pisma.

Po złożeniu wniosku sprawa toczy się dalej z urzędu. Cofnięcie wniosku jest możliwe tylko na zasadach określonych w art. 12 Kodeksu postępowania karnego: w postępowaniu przygotowawczym za zgodą prokuratora, a w postępowaniu sądowym za zgodą sądu, co do zasady do zamknięcia przewodu sądowego na pierwszej rozprawie głównej. Ponowne złożenie cofniętego wniosku jest niedopuszczalne, dlatego decyzję o cofnięciu trzeba dobrze przemyśleć.

Jak udowodnić stalking i inwigilację?

Najmocniejszy materiał dowodowy to nie jeden dokument, ale spójny zbiór dowodów pokazujących schemat działania sprawcy. Warto prowadzić chronologiczny dziennik zdarzeń: data, godzina, miejsce, opis zachowania, obecni świadkowie, reakcja pokrzywdzonego, ewentualny numer interwencji policji oraz wskazanie załącznika, który potwierdza dane zdarzenie.

W sprawach o stalking i nękanie mogą mieć znaczenie w szczególności:

• SMS-y, MMS-y, e-maile, wiadomości z komunikatorów i portali społecznościowych;
• zrzuty ekranu z widoczną datą, godziną, nazwą konta, numerem telefonu lub adresem e-mail;
• historia połączeń, bilingi, nagrania poczty głosowej i nagrania rozmów, jeżeli pokrzywdzony był ich uczestnikiem;
• zdjęcia, filmy, nagrania z monitoringu, zapis z wideodomofonu lub kamery samochodowej;
• zeznania domowników, sąsiadów, znajomych, pracowników ochrony, administratora budynku lub innych osób, które widziały zachowanie sprawcy;
• notatki z interwencji policji, korespondencja z administracją osiedla, wspólnotą mieszkaniową lub zarządcą nieruchomości;
• dokumentacja medyczna lub psychologiczna, jeżeli nękanie wywołało bezsenność, lęk, konieczność leczenia albo pogorszenie stanu zdrowia.

Dowody elektroniczne trzeba zabezpieczać tak, aby nie utraciły wiarygodności. Nie warto usuwać wiadomości po wykonaniu zrzutu ekranu. Najlepiej zachować oryginalne rozmowy, eksporty czatów, pliki źródłowe, kopie zapasowe oraz nośniki, na których zapisano materiał. Jeżeli sprawa dotyczy wiadomości SMS lub komunikatorów, praktyczne znaczenie ma również sposób dokumentowania takich zachowań opisany przy temacie nękanie elektroniczne.

Nagrania, monitoring i prywatne dowody

Nagrania mogą być ważnym dowodem, ale trzeba odróżnić utrwalanie zdarzeń, w których sam pokrzywdzony uczestniczy lub które dzieją się w jego otoczeniu, od bezprawnego pozyskiwania informacji. Nagranie rozmowy, w której uczestniczy pokrzywdzony, może zostać zgłoszone jako dowód, natomiast instalowanie podsłuchu w cudzym mieszkaniu, włamywanie się na konto, przejmowanie poczty elektronicznej albo uzyskiwanie billingów bez podstawy prawnej może narazić osobę pokrzywdzoną na własną odpowiedzialność.

Jeżeli sąsiad stoi pod oknem, filmuje posesję, śledzi domowników albo wykrzykuje groźby, warto nagrać samo zdarzenie z bezpiecznej odległości, bez prowokowania sprawcy. W przypadku monitoringu z budynku należy szybko wystąpić do administratora lub wspólnoty o zabezpieczenie nagrania, ponieważ wiele systemów nadpisuje obraz po kilku lub kilkunastu dniach.

Przy dowodach cyfrowych ważna jest czytelność i możliwość identyfikacji źródła. Wydruk wiadomości powinien wskazywać nadawcę, datę, godzinę i pełną treść. Zrzut ekranu warto uzupełnić o plik źródłowy lub eksport rozmowy. Jeżeli sprawca używa wielu numerów albo kont, należy opisać, skąd wynika, że to ta sama osoba: powtarzalna treść, charakterystyczne zwroty, wcześniejsze zapowiedzi, numer telefonu, adres e-mail, świadkowie lub inne powiązania.

Co zrobić, gdy policja odmawia przyjęcia zgłoszenia?

Policja lub prokuratura powinny przyjąć zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa. Jeżeli na komisariacie sprawa jest bagatelizowana, warto poprosić o przyjęcie ustnego zawiadomienia do protokołu albo złożyć pisemne zawiadomienie bezpośrednio do prokuratury. Pismo powinno zawierać dane pokrzywdzonego, dane sprawcy, jeżeli są znane, opis zdarzeń, wskazanie dowodów, listę świadków oraz wyraźny wniosek o ściganie.

Organ prowadzący postępowanie powinien wydać postanowienie o wszczęciu albo odmowie wszczęcia postępowania. Jeżeli pokrzywdzony otrzyma postanowienie o odmowie wszczęcia albo o umorzeniu, może złożyć zażalenie w terminie wskazanym w pouczeniu. Jeżeli natomiast osoba, która złożyła zawiadomienie, nie zostanie w ciągu 6 tygodni powiadomiona o wszczęciu albo odmowie wszczęcia sprawy, może wnieść zażalenie do prokuratora nadrzędnego albo właściwego do nadzoru nad organem, któremu złożono zawiadomienie.

W zażaleniu nie wystarczy napisać, że decyzja jest niesprawiedliwa. Trzeba wskazać, jakie dowody pominięto, kogo nie przesłuchano, dlaczego zachowania były uporczywe, jakie skutki wywołały u pokrzywdzonego i dlaczego obawa albo naruszenie prywatności były uzasadnione okolicznościami.

FAQ

Czy do stalkingu musi dojść do groźby pozbawienia życia?

Nie. Stalking może polegać także na uporczywym naruszaniu prywatności, wywoływaniu poczucia poniżenia lub udręczenia. Bezpośrednie zagrożenie życia nie jest warunkiem odpowiedzialności z art. 190a § 1 Kodeksu karnego.

Czy policja może odmówić przyjęcia zawiadomienia?

Zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa powinno zostać przyjęte. Jeżeli na komisariacie sprawa jest bagatelizowana, można złożyć pisemne zawiadomienie w prokuraturze albo wysłać je listem poleconym i zachować potwierdzenie nadania.

Czy zrzuty ekranu wystarczą jako dowód?

Mogą pomóc, ale najlepiej zabezpieczyć także oryginalne wiadomości, eksport rozmowy, pliki, numery telefonów, adresy e-mail i dane kont. Sam zrzut ekranu bywa kwestionowany, dlatego warto zachować materiał źródłowy.

Czy można nagrywać sprawcę stalkingu?

Można zgłaszać jako dowód nagrania zdarzeń lub rozmów, w których pokrzywdzony uczestniczy, ale nie wolno zdobywać materiałów bezprawnie, na przykład przez podsłuch w cudzym pomieszczeniu, włamanie na konto lub przejęcie cudzej korespondencji.

Co zrobić po umorzeniu sprawy?

Należy sprawdzić pouczenie i termin do wniesienia zażalenia. W zażaleniu trzeba wskazać konkretne braki: pominięte dowody, nieprzesłuchanych świadków, błędną ocenę uporczywości albo nieuwzględnienie wpływu zachowania sprawcy na prywatność i bezpieczeństwo pokrzywdzonego.

Źródła

• Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny, w szczególności art. 190 i art. 190a.
• Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego, w szczególności art. 12, art. 304, art. 305, art. 306 i art. 325e.
• A. Golonka, „Uporczywe nękanie jako nowy typ czynu zabronionego”, Prokuratura i Prawo 2012, nr 1.