Zawiadomienie o wyłudzeniu pieniędzy – kiedy pozew może być oszustwem?

Pan Antoni zwrócił się o pomoc po zakończeniu sprawy cywilnej, w której był pozwanym. Powód żądał od niego zapłaty, ale sąd oddalił powództwo w całości. Pan Antoni chciał wiedzieć, czy może złożyć zawiadomienie do prokuratury o próbie wyłudzenia pieniędzy, jaka byłaby podstawa prawna takiego zawiadomienia i jak wykazać, że doszło do usiłowania popełnienia przestępstwa.

Odpowiedź zależy od szczegółów sprawy. Korzystny wyrok cywilny jest ważnym elementem, ale nie przesądza o odpowiedzialności karnej powoda. Trzeba odróżnić bezzasadne roszczenie, błędną ocenę prawną albo niewystarczający materiał dowodowy od celowego uruchomienia postępowania sądowego jako elementu oszukańczego mechanizmu prowadzącego do uzyskania nienależnej korzyści majątkowej.

Czy pozew o zapłatę może być próbą wyłudzenia pieniędzy?

Tak, ale tylko w szczególnych okolicznościach. Samo wniesienie pozwu jest korzystaniem z prawa do sądu. Nawet pozew ostatecznie oddalony jako bezzasadny nie oznacza automatycznie, że powód dopuścił się oszustwa procesowego.

O odpowiedzialności karnej można mówić dopiero wtedy, gdy zachowanie realizuje znamiona przestępstwa. W konstrukcji określanej jako oszustwo sądowe lub procesowe sprawca za pomocą oszukańczych zabiegów wprowadza w błąd sąd, aby uzyskać korzystne dla siebie rozstrzygnięcie majątkowe. W określonych układach faktycznych sąd, działając pod wpływem takiego błędu, może przez swoje orzeczenie doprowadzić do niekorzystnego rozporządzenia cudzym mieniem. Taką możliwość dopuścił Sąd Najwyższy m.in. w wyroku z 29 sierpnia 2012 r., sygn. V KK 419/11.

Istotne mogą być zwłaszcza nieprawdziwe twierdzenia poparte podrobionymi lub przerobionymi dokumentami, fikcyjnymi umowami, fałszywymi potwierdzeniami zapłaty, nierzetelnymi fakturami albo innymi dowodami przygotowanymi po to, aby wywołać błędne przekonanie sądu. Samo przedstawienie nieprawdziwej wersji zdarzeń, zatajenie niewygodnego faktu czy błędne przekonanie o istnieniu roszczenia nie przesądza jeszcze o oszustwie. Trzeba wykazać zamiar kierunkowy oraz oszukańczy mechanizm mający prowadzić do niekorzystnego rozporządzenia mieniem.

Jeżeli natomiast problem dotyczy typowego oszustwa internetowego i dokonanego przelewu, pomocny może być materiał wyjaśniający, co zrobić po oszustwie internetowym i jak próbować odzyskać przelew.

Kiedy wyłudzenie pieniędzy jest oszustwem z art. 286 K.k.?

„Wyłudzenie pieniędzy” jest określeniem potocznym. W prawie karnym w opisanej sytuacji chodzi przede wszystkim o oszustwo z art. 286 § 1 Kodeksu karnego albo o jego usiłowanie.

Art. 286 § 1 K.k. przewiduje odpowiedzialność osoby, która w celu osiągnięcia korzyści majątkowej doprowadza inną osobę do niekorzystnego rozporządzenia własnym lub cudzym mieniem przez wprowadzenie jej w błąd, wyzyskanie błędu albo wyzyskanie niezdolności do należytego pojmowania działania. Za czyn ten grozi kara pozbawienia wolności od 6 miesięcy do 8 lat. W podobnym kontekście praktycznym znaczenie może mieć również oskarżenie o wyłudzenie odszkodowania z OC.

Dla dokonanego oszustwa trzeba więc wykazać przede wszystkim:

• działanie w celu osiągnięcia korzyści majątkowej,
• wprowadzenie w błąd, wyzyskanie błędu albo niezdolności do należytego pojmowania działania,
• niekorzystne rozporządzenie własnym lub cudzym mieniem,
• związek między oszukańczym działaniem a rozporządzeniem mieniem,
• zamiar bezpośredni kierunkowy, czyli ukierunkowanie działania sprawcy na uzyskanie korzyści właśnie za pomocą oszustwa.

W sprawie podobnej do sprawy pana Antoniego najtrudniejsze jest zwykle wykazanie zamiaru oraz oszukańczego sposobu działania. Nie wystarczy udowodnić, że druga strona nie miała racji albo nie zdołała wykazać swojego roszczenia. Potrzebne są okoliczności wskazujące, że świadomie posłużyła się mechanizmem wprowadzenia w błąd po to, aby uzyskać nienależną korzyść majątkową.

Czy próba wyłudzenia pieniędzy jest karalna? Usiłowanie oszustwa

Tak. Jeżeli do niekorzystnego rozporządzenia mieniem nie doszło, ale sprawca w zamiarze popełnienia oszustwa swoim zachowaniem bezpośrednio zmierzał do jego dokonania, może odpowiadać za usiłowanie na podstawie art. 13 § 1 K.k. w związku z art. 286 § 1 K.k.

W przypadku oszustwa procesowego może chodzić np. o sytuację, w której sprawca uruchamia postępowanie sądowe, przedstawia fałszywe dowody lub stosuje inne oszukańcze zabiegi w celu uzyskania rozstrzygnięcia majątkowego, lecz sąd nie daje się wprowadzić w błąd i oddala powództwo. Samo złożenie bezzasadnego pozwu albo powołanie twierdzeń, których strona następnie nie udowodniła, nie wystarcza jednak do przyjęcia usiłowania oszustwa.

Zgodnie z art. 14 § 1 K.k. za usiłowanie sąd wymierza karę w granicach zagrożenia przewidzianego dla danego przestępstwa. Przy oszustwie z art. 286 § 1 K.k. oznacza to co do zasady ustawowe zagrożenie od 6 miesięcy do 8 lat pozbawienia wolności.

Jakie dowody dołączyć do zawiadomienia o wyłudzeniu pieniędzy?

Przy zawiadomieniu o podejrzeniu oszustwa lub jego usiłowania znaczenie mają dowody pokazujące nie tylko nieprawdziwość twierdzeń drugiej strony, ale przede wszystkim sposób działania, świadomość sprawcy oraz cel osiągnięcia korzyści majątkowej. W zależności od sprawy mogą to być:

• pozew, odpowiedź na pozew, pisma procesowe i załączniki z zakończonej lub trwającej sprawy cywilnej,
• wyrok oraz jego uzasadnienie, jeżeli zostało sporządzone,
• podrobione lub przerobione dokumenty, fałszywe potwierdzenia zapłaty, fikcyjne umowy, nierzetelne faktury lub inne dokumenty wykorzystane do wykazania nieistniejącego roszczenia,
• korespondencja e-mail, SMS-y, wiadomości z komunikatorów, wezwania do zapłaty oraz nagrania, jeżeli zostały uzyskane zgodnie z prawem,
• umowy, potwierdzenia przelewów, rachunki, protokoły odbioru i inne dokumenty pokazujące rzeczywisty przebieg rozliczeń,
• dowody wskazujące, że osoba, której dotyczy zawiadomienie, znała prawdziwy stan rzeczy, np. jej wcześniejsze oświadczenia, potwierdzenia otrzymania zapłaty, korespondencja albo zeznania świadków,
• informacje o innych podobnych działaniach tej samej osoby, jeżeli są znane, udokumentowane i pozostają w związku ze sprawą.

W sprawie pana Antoniego szczególnie istotne może być uzasadnienie wyroku cywilnego. Jeżeli sąd stwierdził jedynie, że powód nie wykazał swojego roszczenia, nie daje to jeszcze mocnej podstawy do postawienia zarzutu oszustwa. Inaczej można oceniać sprawę, jeżeli z dokumentów wynika świadome wykorzystanie fałszywych dowodów lub innego oszukańczego zabiegu.

Gdzie i jak zgłosić próbę wyłudzenia – Policja czy prokuratura?

Zawiadomienie można złożyć w prokuraturze albo jednostce Policji. Może mieć formę pisemną albo zostać złożone ustnie do protokołu. Pismo można również przesłać pocztą. Przy obszerniejszej sprawie praktyczne jest przygotowanie uporządkowanego pisma z załącznikami i zachowanie potwierdzenia jego złożenia lub nadania.

Podstawowe znaczenie ma art. 304 Kodeksu postępowania karnego. Oszustwo z art. 286 § 1 K.k. jest co do zasady ścigane z urzędu. Wyjątek dotyczy czynów określonych w art. 286 § 1–3 K.k. popełnionych na szkodę osoby najbliższej – wówczas ściganie następuje na wniosek pokrzywdzonego, zgodnie z art. 286 § 4 K.k.

Pokrzywdzony składający zawiadomienie może zażądać potwierdzenia jego złożenia. Potwierdzenie powinno zawierać podstawowe informacje o zawiadomieniu, w tym datę i miejsce jego przyjęcia oraz dane organu przyjmującego.

Dobrze przygotowane zawiadomienie powinno zawierać:

• dane zawiadamiającego oraz – jeżeli są znane – dane osoby wskazanej w zawiadomieniu,
• krótki i chronologiczny opis zdarzeń,
• wyjaśnienie, na czym miał polegać oszukańczy sposób działania lub próba wprowadzenia w błąd,
• informację, jakiego żądania majątkowego dotyczyła sprawa i czy doszło do niekorzystnego rozporządzenia mieniem,
• listę dowodów i załączników,
• wskazanie świadków oraz wnioski o zabezpieczenie dokumentów lub akt sprawy cywilnej, jeżeli może to mieć znaczenie dowodowe.

Nie trzeba bezbłędnie wskazywać kwalifikacji prawnej czynu. Ostateczna kwalifikacja należy do organów postępowania. W zawiadomieniu można wskazać, że chodzi o podejrzenie oszustwa z art. 286 § 1 K.k. albo jego usiłowania, ale ważniejsze jest dokładne przedstawienie faktów i dowodów.

Trzeba też odróżnić status zawiadamiającego od statusu pokrzywdzonego. Pokrzywdzonym jest osoba, której dobro prawne zostało bezpośrednio naruszone lub zagrożone przez przestępstwo. Sam wniosek o traktowanie zawiadamiającego jako pokrzywdzonego nie tworzy tego statusu.

Przy przygotowaniu pisma pomocna może być osobna procedura zawiadomienia o podejrzeniu popełnienia przestępstwa. Jeżeli problem dotyczy oszustwa w relacji osobistej, przydatny może być również materiał wyjaśniający, gdzie zgłosić oszustwo matrymonialne.

Co dzieje się po złożeniu zawiadomienia i ile czeka się na decyzję?

Po otrzymaniu zawiadomienia właściwy organ ocenia, czy istnieje uzasadnione podejrzenie popełnienia przestępstwa. Zgodnie z art. 305 K.p.k. postanowienie o wszczęciu albo odmowie wszczęcia śledztwa powinno zostać wydane niezwłocznie po otrzymaniu zawiadomienia.

Jeżeli informacje zawarte w zawiadomieniu trzeba uzupełnić albo sprawdzić, organ może prowadzić czynności sprawdzające na podstawie art. 307 K.p.k. W takim przypadku postanowienie o wszczęciu albo odmowie wszczęcia powinno zostać wydane najpóźniej w ciągu 30 dni od otrzymania zawiadomienia.

Osobno Kodeks postępowania karnego chroni zawiadamiającego przed całkowitym brakiem informacji. Jeżeli osoba albo instytucja, która złożyła zawiadomienie, w ciągu 6 tygodni nie zostanie powiadomiona o wszczęciu albo odmowie wszczęcia postępowania, może wnieść zażalenie przewidziane w art. 306 § 3 K.p.k. Nie należy więc utożsamiać terminu 30 dni na czynności sprawdzające z terminem 6 tygodni, po którego upływie brak informacji otwiera możliwość wniesienia tego zażalenia.

Jeżeli organ odmówi wszczęcia postępowania albo później je umorzy, osobom uprawnionym – w szczególności pokrzywdzonemu w zakresie przewidzianym w art. 306 K.p.k. – może przysługiwać zażalenie. Termin, adresat oraz sposób jego wniesienia powinny wynikać z pouczenia dołączonego do doręczonego postanowienia.

Samo złożenie zawiadomienia nie oznacza, że osoba wskazana w piśmie zostanie oskarżona. Organ najpierw ocenia podstawy wszczęcia postępowania, a następnie – jeżeli postępowanie zostanie wszczęte – gromadzi materiał pozwalający ustalić, czy istnieją podstawy do przedstawienia zarzutów.

Kiedy spór o pieniądze jest sprawą cywilną, a nie oszustwem?

Granica między sporem cywilnym a oszustwem jest szczególnie istotna. Prawo karne nie powinno służyć do automatycznego karania strony tylko dlatego, że przegrała proces. Sprawa może pozostać wyłącznie cywilna, jeżeli:

• powód rzeczywiście uważał, że przysługuje mu dochodzone roszczenie,
• spór dotyczył odmiennej interpretacji umowy, zakresu wykonanych prac, wysokości rozliczeń albo przepisów,
• roszczenie zostało oddalone dlatego, że powód nie przedstawił wystarczających dowodów,
• nie ma materiału wskazującego, że od początku działał z zamiarem uzyskania korzyści za pomocą oszustwa,
• nieprawidłowość wynika z błędu, nieporozumienia lub wadliwej oceny sytuacji, a nie z oszukańczego zamiaru.

Podejrzenie oszustwa staje się poważniejsze, jeżeli pojawiają się podrobione dokumenty, przerobione potwierdzenia, fikcyjne umowy, świadomie nierzetelne faktury albo inne dowody przygotowane po to, aby stworzyć nieprawdziwy obraz rzeczywistości. Samo przemilczenie określonego faktu w sporze cywilnym nie przesądza jednak o odpowiedzialności karnej – trzeba ocenić cały mechanizm działania oraz zamiar sprawcy.

W niektórych sprawach trzeba równolegle rozważyć drogę karną i cywilną. Postępowanie karne nie zastępuje automatycznie pozwu o zapłatę, obrony przed roszczeniem, egzekucji ani innych instrumentów służących ochronie interesów majątkowych. Przykład takiego pogranicza sporu cywilnego i karnego omawiamy przy próbie wyłudzenia kary umownej.

Fałszywe zawiadomienie o przestępstwie – jakie jest ryzyko?

Opis zdarzeń w zawiadomieniu powinien odpowiadać dokumentom i innym znanym faktom. Jeżeli ktoś świadomie zawiadamia organ o przestępstwie, wiedząc, że go nie popełniono, może narazić się na odpowiedzialność na podstawie art. 238 K.k. Jeżeli świadomie fałszywie oskarża konkretną osobę o popełnienie czynu zabronionego, zastosowanie może znaleźć również art. 234 K.k.

Nie oznacza to, że zawiadomienie można złożyć dopiero wtedy, gdy zawiadamiający sam jest w stanie udowodnić wszystkie znamiona przestępstwa. Wystarczy przedstawić rzeczywiste okoliczności uzasadniające podejrzenie i wskazać dostępne dowody. Trzeba natomiast jasno odróżniać ustalone fakty od własnych przypuszczeń i nie przedstawiać jako pewnych informacji, których prawdziwości się nie zna.

FAQ

Czy samo podanie nieprawdy w pozwie oznacza oszustwo?

Nie. Nieprawdziwe twierdzenie może mieć znaczenie dowodowe, ale samo w sobie nie przesądza jeszcze o oszustwie procesowym. Konieczne jest ustalenie m.in. zamiaru osiągnięcia korzyści majątkowej, oszukańczego sposobu wprowadzenia w błąd oraz związku tego działania z zamierzonym lub dokonanym niekorzystnym rozporządzeniem mieniem.

Czy samo wezwanie do zapłaty może być próbą wyłudzenia?

Samo nawet bezzasadne wezwanie do zapłaty nie oznacza automatycznie usiłowania oszustwa. Może natomiast stanowić element szerszego oszukańczego działania. Ocena zależy od tego, czy sprawca działał z wymaganym zamiarem, posługiwał się wprowadzeniem w błąd i czy jego zachowanie osiągnęło etap bezpośredniego zmierzania do dokonania przestępstwa.

Czy w zawiadomieniu trzeba wskazać dokładny artykuł Kodeksu karnego?

Nie. Zawiadamiający powinien przede wszystkim opisać fakty, sposób działania i dowody. Można wskazać art. 286 § 1 K.k. oraz – w przypadku próby – art. 13 § 1 K.k., ale ostateczna kwalifikacja prawna należy do organów postępowania.

Czy można złożyć zawiadomienie bez uzasadnienia wyroku cywilnego?

Tak. Uzasadnienie wyroku nie jest warunkiem złożenia zawiadomienia, ale często jest bardzo przydatnym dowodem. Pozwala ustalić, czy powództwo oddalono tylko z powodu nieudowodnienia roszczenia, czy sąd stwierdził okoliczności mogące wskazywać na świadome posłużenie się nieprawdziwym materiałem.

Ile czasu ma Policja lub prokuratura po zawiadomieniu?

Nie ma jednego terminu dla całego postępowania. Jeżeli prowadzone są czynności sprawdzające z art. 307 § 1 K.p.k., postanowienie o wszczęciu albo odmowie wszczęcia powinno zostać wydane najpóźniej w ciągu 30 dni od otrzymania zawiadomienia. Jeżeli zawiadamiający przez 6 tygodni nie otrzyma informacji o wszczęciu albo odmowie wszczęcia, może skorzystać z zażalenia przewidzianego w art. 306 § 3 K.p.k.

Co zrobić, gdy prokuratura lub Policja odmówi wszczęcia postępowania?

Najpierw należy sprawdzić treść postanowienia i dołączone pouczenie. Jeżeli przysługuje zażalenie, warto odnieść się do powodów odmowy, wskazać pominięte dowody oraz wyjaśnić, dlaczego konkretne okoliczności mogą świadczyć o oszukańczym działaniu, a nie wyłącznie o sporze cywilnym.

Źródła

1. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny, w szczególności art. 13, art. 14, art. 234, art. 238 i art. 286 – tekst jedn. Dz.U. z 2025 r. poz. 383, ze zm. – Kodeks karny
2. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego, w szczególności art. 49 oraz art. 304–307 – tekst jedn. Dz.U. z 2026 r. poz. 490, ze zm. – Kodeks postępowania karnego
3. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 29 sierpnia 2012 r., sygn. V KK 419/11 – orzeczenie Sądu Najwyższego
4. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 28 marca 2018 r., sygn. V KK 318/17 – orzeczenie Sądu Najwyższego