Usunięte wiadomości z komunikatora jako dowód w sądzie

Czy usunięte wiadomości z komunikatora mogą być dowodem?

Tak, wiadomości z komunikatora internetowego, np. Messengera, WhatsAppa, Signala czy innej aplikacji, mogą zostać wykorzystane jako dowód, jeżeli mają znaczenie dla sprawy. W postępowaniu cywilnym podstawowe znaczenie ma art. 227 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego, zgodnie z którym przedmiotem dowodu są fakty mające dla rozstrzygnięcia sprawy istotne znaczenie. Strony powinny wskazywać dowody na poparcie swoich twierdzeń na podstawie art. 232 zdanie pierwsze Kodeksu postępowania cywilnego.

W postępowaniu karnym dowody przeprowadza się na wniosek stron albo z urzędu na podstawie art. 167 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks postępowania karnego. Organ procesowy może oddalić wniosek dowodowy w przypadkach określonych w art. 170 § 1 Kodeksu postępowania karnego, np. gdy okoliczność nie ma znaczenia dla rozstrzygnięcia albo dowodu nie da się przeprowadzić.

W praktyce sąd interesuje nie sam fakt, że wiadomości istniały, ale to, czy ich treść może wykazać konkretną okoliczność: groźby, ustalenia stron, przyznanie się do określonego zachowania, przebieg transakcji, nękanie, zniesławienie albo kontakt ze świadkiem. Podobnie jak inne dowody cyfrowe, wiadomości z komunikatora podlegają ocenie sądu.

Czy sąd może nakazać ujawnienie wiadomości z Messengera?

W sprawie cywilnej sąd może zobowiązać stronę albo inną osobę do przedstawienia dokumentu znajdującego się w jej posiadaniu, jeżeli dokument stanowi dowód faktu istotnego dla rozstrzygnięcia. Wynika to z art. 248 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Wniosek powinien możliwie dokładnie wskazywać, jakich wiadomości dotyczy, z jakiego okresu pochodzą, między kim były prowadzone i jakie fakty mają potwierdzić.

W sprawie karnej organy procesowe mogą żądać wydania rzeczy mogących stanowić dowód w sprawie na podstawie art. 217 § 1 Kodeksu postępowania karnego. Do danych informatycznych i nośników danych zastosowanie mogą mieć odpowiednio przepisy o zatrzymaniu rzeczy i przeszukaniu, o czym stanowi art. 236a Kodeksu postępowania karnego. W praktyce może to oznaczać zabezpieczenie telefonu, komputera, tabletu, kopii zapasowej albo innego nośnika, a następnie przekazanie go do analizy.

Trzeba jednak odróżnić dwie sytuacje. Po pierwsze, sąd lub prokurator może zobowiązać konkretną osobę do okazania urządzenia albo danych, które ma w swoim posiadaniu. Po drugie, uzyskanie treści wiadomości od dostawcy usługi, np. operatora komunikatora, zależy od przepisów, jurysdykcji, polityki retencji danych, zabezpieczeń technicznych oraz rodzaju szyfrowania. W wielu komunikatorach, zwłaszcza przy szyfrowaniu end-to-end, dostawca usługi może nie mieć dostępu do treści rozmowy.

Jeżeli spór dotyczy prywatnej korespondencji prowadzonej przez komunikator, trzeba uwzględnić również dowody i prywatność. Dopuszczalność dowodu nie oznacza automatycznie, że sposób jego zdobycia był prawidłowy ani że osoba, która go pozyskała, nie poniesie odrębnych konsekwencji prawnych.

Czy usunięte wiadomości da się odzyskać?

Nie ma jednej odpowiedzi. Odzyskanie wiadomości zależy od konkretnego stanu faktycznego i technicznego. Znaczenie mają przede wszystkim: model telefonu, system operacyjny, ustawienia aplikacji, istnienie kopii zapasowych, synchronizacja między urządzeniami, czas od usunięcia wiadomości, nadpisanie pamięci urządzenia oraz to, czy wiadomości zostały usunięte tylko lokalnie, czy także dla drugiej strony rozmowy.

W praktyce możliwe źródła danych to w szczególności:

• telefon lub komputer osoby, która prowadziła rozmowę,
• drugie urządzenie, na którym konto było zalogowane,
• kopie zapasowe w chmurze albo lokalne backupy,
• zrzuty ekranu, eksport danych z aplikacji albo archiwum konta,
• urządzenie drugiego uczestnika rozmowy, jeżeli on nadal ma wiadomości,
• dane zabezpieczone przez organ ścigania w toku postępowania.

Nie należy jednak zakładać, że każdą usuniętą rozmowę da się odtworzyć. Jeżeli dane zostały trwale skasowane, zaszyfrowane, nadpisane albo nigdy nie były przechowywane poza urządzeniem użytkownika, odzyskanie treści może być niemożliwe. Wtedy znaczenie mogą mieć inne dowody: zeznania świadków, potwierdzenia przelewów, historia połączeń, metadane, nagrania, e-maile, dokumenty albo opinia informatyczna wskazująca, że określonych danych nie da się już odtworzyć.

Kiedy potrzebny jest biegły informatyk?

Jeżeli ustalenie, czy wiadomości istniały, czy zostały usunięte, czy można je odzyskać albo czy zrzuty ekranu są autentyczne, wymaga wiedzy specjalistycznej, sąd może skorzystać z opinii biegłego. W postępowaniu cywilnym podstawą jest art. 278 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego, zgodnie z którym w wypadkach wymagających wiadomości specjalnych sąd może wezwać jednego lub kilku biegłych w celu zasięgnięcia ich opinii.

W postępowaniu karnym analogiczną funkcję pełni art. 193 § 1 Kodeksu postępowania karnego. Przepis ten stanowi, że jeżeli stwierdzenie okoliczności mających istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy wymaga wiadomości specjalnych, zasięga się opinii biegłego albo biegłych.

W sprawach dotyczących komunikatorów najczęściej potrzebny jest biegły sądowy z zakresu informatyki śledczej. Może on zbadać nośnik danych, ustalić możliwość odzyskania plików, porównać metadane, ocenić integralność zrzutów ekranu albo wskazać, czy przedstawiony materiał mógł zostać zmanipulowany.

Jak prawidłowo złożyć wniosek dowodowy?

W sprawie cywilnej wniosek dowodowy powinien być konkretny. Na podstawie art. 235¹ Kodeksu postępowania cywilnego we wniosku o przeprowadzenie dowodu strona powinna oznaczyć dowód w sposób umożliwiający jego przeprowadzenie oraz wyszczególnić fakty, które mają zostać wykazane tym dowodem.

W praktyce warto wskazać:

• jakiego komunikatora dotyczy wniosek,
• między kim prowadzono rozmowę,
• przybliżony okres rozmów,
• jakie fakty mają zostać wykazane wiadomościami,
• czy wiadomości znajdują się na konkretnym telefonie, komputerze albo w kopii zapasowej,
• czy konieczne jest dopuszczenie dowodu z opinii biegłego informatyka.

W postępowaniu karnym wniosek dowodowy również powinien wskazywać dowód i okoliczności, które mają zostać wykazane. Jeżeli dowód ma postać danych z telefonu lub komunikatora, warto wyjaśnić, dlaczego materiał dowodowy jest istotny dla sprawy i dlaczego konieczne jest jego zabezpieczenie. Zagadnienie to jest zbliżone do innych sytuacji, w których pojawiają się dowody w postępowaniu i trzeba wykazać ich znaczenie dla rozstrzygnięcia.

Co z prywatnością i legalnością zdobycia wiadomości?

Wiadomości z komunikatora często obejmują prywatną korespondencję. Jeżeli osoba uzyskała dostęp do cudzego konta, telefonu albo korespondencji bez uprawnienia, może narazić się na odpowiedzialność. Przykładowo art. 267 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny penalizuje uzyskanie bez uprawnienia dostępu do informacji dla sprawcy nieprzeznaczonej przez otwarcie zamkniętego pisma, podłączenie się do sieci telekomunikacyjnej albo przełamanie albo ominięcie zabezpieczenia elektronicznego, magnetycznego, informatycznego lub innego szczególnego zabezpieczenia.

W postępowaniu cywilnym sąd ocenia wiarygodność i moc dowodów według własnego przekonania na podstawie art. 233 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Może więc analizować także sposób pozyskania wiadomości, ich kompletność, kontekst i autentyczność. W postępowaniu karnym znaczenie ma m.in. art. 168a Kodeksu postępowania karnego, dotyczący dowodu uzyskanego z naruszeniem przepisów, jednak ocena dopuszczalności i znaczenia takiego dowodu zależy od konkretnego przypadku.

Najbezpieczniejsze dowodowo są materiały pochodzące z własnego konta lub własnego urządzenia, zabezpieczone w sposób pozwalający wykazać ich autentyczność: pełne zrzuty ekranu z datą i danymi rozmówcy, eksport danych, nagranie ekranu pokazujące ścieżkę dostępu do rozmowy, protokół notarialny z oględzin treści albo zabezpieczenie urządzenia przez organ procesowy.

Porównanie: sprawa cywilna i sprawa karna

Przykłady

Poniższe przykłady pokazują, jak w praktyce może wyglądać wykorzystanie usuniętych wiadomości z komunikatora. Każda sprawa wymaga jednak oddzielnej oceny, zwłaszcza pod kątem źródła danych i możliwości ich odzyskania.

FAQ

Czy sąd zawsze zgodzi się na odzyskanie usuniętych wiadomości?

Nie. Sąd może oddalić wniosek dowodowy, jeżeli wiadomości nie dotyczą faktów istotnych dla sprawy, wniosek jest zbyt ogólny, zmierza jedynie do przedłużenia postępowania albo dowodu nie da się przeprowadzić. W sprawie cywilnej podstawą pominięcia dowodu może być art. 235² § 1 Kodeksu postępowania cywilnego, a w sprawie karnej art. 170 § 1 Kodeksu postępowania karnego.

Czy zrzut ekranu rozmowy wystarczy jako dowód?

Czasem tak, ale zależy to od okoliczności. Zrzut ekranu jest łatwy do zakwestionowania, dlatego warto zachować pełną rozmowę, dane konta, daty, eksport z aplikacji, nagranie ekranu albo urządzenie, na którym rozmowa jest widoczna. Sąd ocenia taki dowód na podstawie całokształtu materiału.

Czy Meta albo inny dostawca komunikatora przechowuje usunięte wiadomości?

Nie można tego zakładać. Dostępność danych zależy od dostawcy, rodzaju usługi, ustawień konta, szyfrowania i czasu przechowywania. Przy szyfrowaniu end-to-end dostawca może nie mieć technicznej możliwości odczytania treści rozmowy. W praktyce częściej bada się urządzenia użytkowników i kopie zapasowe niż liczy na odzyskanie treści od operatora aplikacji.

Czy można samemu wejść na cudze konto, aby zdobyć wiadomości do sądu?

Nie. Uzyskanie dostępu do cudzego konta, telefonu lub korespondencji bez uprawnienia może naruszać art. 267 § 1 Kodeksu karnego. Jeżeli wiadomości są potrzebne do sprawy, bezpieczniej złożyć wniosek dowodowy, zawiadomić organ ścigania albo zabezpieczyć własne materiały pochodzące z legalnego źródła.

Co zrobić, jeśli wiadomości były ważne, ale zostały już usunięte?

Należy jak najszybciej zabezpieczyć urządzenie, nie instalować zbędnych aplikacji, nie przywracać telefonu do ustawień fabrycznych i sprawdzić kopie zapasowe. W postępowaniu warto złożyć konkretny wniosek o dopuszczenie dowodu z opinii biegłego informatyka oraz wskazać, gdzie dane mogły się znajdować.

Podsumowanie

Usunięte wiadomości z komunikatora mogą mieć znaczenie dowodowe, ale ich wykorzystanie zależy od dwóch elementów: przydatności prawnej i możliwości technicznej. Sąd może dopuścić taki dowód, jeżeli wiadomości dotyczą istotnych faktów, a w razie potrzeby może powołać biegłego informatyka. Nie ma jednak gwarancji, że usunięte rozmowy da się odzyskać.

Najlepiej działać szybko: zabezpieczyć własne urządzenia, kopie zapasowe, pełne zrzuty ekranu i dane konta, a następnie sformułować precyzyjny wniosek dowodowy. Jeżeli sprawa dotyczy cudzego telefonu lub konta, nie należy pozyskiwać danych samodzielnie z naruszeniem zabezpieczeń, lecz skorzystać z legalnych narzędzi procesowych.

Źródła

1. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296

2. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks postępowania karnego - Dz.U. 1997 nr 89 poz. 555

3. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny - Dz.U. 1997 nr 88 poz. 553