Odsetki wyższe niż maksymalne w umowie pożyczki – skutki

W opisanej sytuacji trzeba oddzielić dwa zagadnienia: skutek cywilnoprawny zastrzeżenia zbyt wysokich odsetek oraz skutek podatkowy faktycznej zapłaty takiej nadwyżki.

Odsetki wyższe niż maksymalne – co mówi dziś Kodeks cywilny?

Zgodnie z art. 359 § 2¹ ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny maksymalna wysokość odsetek wynikających z czynności prawnej nie może w stosunku rocznym przekraczać dwukrotności wysokości odsetek ustawowych (odsetki maksymalne).

Z kolei art. 359 § 2 ustawy – Kodeks cywilny stanowi, że jeżeli wysokość odsetek nie jest inaczej określona, należą się odsetki ustawowe równe sumie stopy referencyjnej Narodowego Banku Polskiego i 3,5 punktu procentowego. To oznacza, że odsetki maksymalne z art. 359 § 2¹ to obecnie dwukrotność tej wartości.

Najważniejszy praktycznie jest art. 359 § 2² ustawy – Kodeks cywilny: jeżeli wysokość odsetek wynikających z czynności prawnej przekracza wysokość odsetek maksymalnych, należą się odsetki maksymalne. Innymi słowy, sama umowa pożyczki nie staje się przez to nieważna w całości, ale zastrzeżenie ponadlimitowe nie działa w takim zakresie, w jakim przekracza ustawowy limit.

Warto też pamiętać o art. 359 § 2³ ustawy – Kodeks cywilny, zgodnie z którym postanowienia umowne nie mogą wyłączać ani ograniczać przepisów o odsetkach maksymalnych, także w razie dokonania wyboru prawa obcego. Takie zastrzeżenia są nieważne, a zamiast nich stosuje się przepisy ustawy.

Czy pożyczkobiorca miał obowiązek zapłacić nadwyżkę?

Nie. Jeżeli strony wpisały do umowy oprocentowanie wyższe niż dopuszczalne, wierzyciel mógł skutecznie domagać się wyłącznie odsetek maksymalnych. Nadwyżka ponad limit nie była należna już na etapie wykonywania umowy.

Podstawą jest tu wprost art. 359 § 2² ustawy – Kodeks cywilny. Pomocniczo można odwołać się także do art. 58 § 1 i § 3 ustawy – Kodeks cywilny, ale w praktyce najważniejsze jest to, że ustawodawca sam przewidział skutek przekroczenia limitu: zamiast zastrzeżonych odsetek należą się odsetki maksymalne.

Jeżeli temat dotyczy finansowania wewnątrzgrupowego albo relacji w spółce, warto porównać także zasady ustalania wynagrodzenia za finansowanie i odsetki od pożyczki spółki.

Czy pożyczkobiorca może żądać zwrotu nienależnej części odsetek?

Co do zasady tak. Nadwyżka ponad odsetki maksymalne może być kwalifikowana jako świadczenie nienależne.

Podstawę stanowi art. 410 § 1 ustawy – Kodeks cywilny, zgodnie z którym przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu stosuje się w szczególności do świadczenia nienależnego. Z kolei art. 410 § 2 ustawy – Kodeks cywilny wskazuje, że świadczenie jest nienależne m.in. wtedy, gdy ten, kto je spełnił, nie był w ogóle zobowiązany albo gdy podstawa świadczenia odpadła. Uzupełniająco działa art. 405 ustawy – Kodeks cywilny, który nakazuje wydanie korzyści uzyskanej bez podstawy prawnej kosztem innej osoby.

W praktyce roszczenie o zwrot nadwyżki ponad odsetki maksymalne jest więc co do zasady uzasadnione. To, czy będzie skuteczne w konkretnej sprawie, zależy jednak od pełnego stanu faktycznego, w szczególności od:

• treści umowy i ewentualnych aneksów,
• sposobu zapłaty i opisu przelewu,
• tego, czy pożyczkobiorca działał dobrowolnie, pod presją, czy w celu uniknięcia sporu,
• tego, czy doszło później do potrącenia, ugody albo innego rozliczenia nadwyżki,
• terminu przedawnienia roszczenia o zwrot.

Trzeba też uwzględnić art. 411 ustawy – Kodeks cywilny, który przewiduje wyjątki od obowiązku zwrotu świadczenia nienależnego. W niektórych stanach faktycznych może pojawić się argument, że świadczący wiedział, iż nie był zobowiązany. Jednak przy odsetkach maksymalnych nie można tego automatycznie przesądzać na korzyść wierzyciela, bo zapłata mogła nastąpić np. w wykonaniu błędnie sformułowanej umowy, dla zamknięcia rozliczeń albo pod wpływem błędnej oceny prawnej. Dlatego skuteczność zarzutu z art. 411 Kodeksu cywilnego zawsze trzeba badać indywidualnie.

Czy nadwyżka stanowi przychód podatkowy spółki?

Podatkowo sprawa jest bardziej złożona niż cywilnie. Nie wystarczy samo stwierdzenie, że pieniądze wpłynęły na rachunek.

Zgodnie z art. 12 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 15 lutego 1992 r. o podatku dochodowym od osób prawnych przychodami są w szczególności otrzymane pieniądze i wartości pieniężne. Jednocześnie w prawie podatkowym przychód powinien mieć cechę definitywnego przysporzenia majątkowego. Jeżeli więc podatnik otrzymuje środki, które powinien zwrócić albo co najmniej istnieje skonkretyzowany obowiązek ich rozliczenia na rzecz kontrahenta, pojawia się poważny argument przeciw uznaniu ich za ostateczny przychód.

W przypadku odsetek od pożyczek należy też pamiętać, że art. 12 ust. 4 pkt 2 ustawy o CIT wyłącza z przychodów kwoty naliczonych, lecz nieotrzymanych odsetek od należności, w tym od udzielonych pożyczek. Oznacza to, że co do zasady odsetki stają się podatkowo istotne przy ich otrzymaniu. Ale nadal chodzi o odsetki należne w sensie materialnym, a nie o każdą wpłatę nazwaną przez strony odsetkami.

W opisanej sprawie bezpieczniej jest przyjąć następujące rozróżnienie:

Nie zgodziłbym się więc z kategorycznym twierdzeniem, że każda zapłacona nadwyżka musi być opodatkowanym przychodem tylko dlatego, że wpłynęła na konto. Jeżeli spółka wie, że otrzymała kwotę nienależną i powinna ją zwrócić, to istnieją mocne argumenty za tym, że po stronie spółki nie dochodzi do definitywnego przysporzenia majątkowego.

Z drugiej strony, jeżeli spółka zatrzymała środki, nie uznała obowiązku zwrotu, a kontrahent nie wystąpił z roszczeniem, praktyka księgowa i podatkowa może wymagać bardziej ostrożnego podejścia oraz ewentualnej korekty po późniejszym rozliczeniu zwrotu. Właśnie dlatego w sprawach o większej wartości warto wystąpić o interpretację indywidualną podatkową.

Czy można powołać się na art. 2 ustawy o CIT?

Co do zasady nie jest to najsilniejsza podstawa argumentacji. Art. 2 ust. 1 pkt 4 ustawy o CIT wyłącza z zakresu ustawy przychody wynikające z czynności, które nie mogą być przedmiotem prawnie skutecznej umowy. W opisanej sprawie nie mamy jednak do czynienia z nieważnością całej umowy pożyczki. Sama umowa pożyczki pozostaje skuteczna, a problem dotyczy tylko części postanowienia odsetkowego ponad ustawowy limit.

Dlatego w praktyce trafniejsza jest argumentacja oparta nie na całkowitym wyłączeniu z ustawy o CIT, lecz na tym, że nadwyżka ponad odsetki maksymalne nie stanowi trwałego, należnego ekonomicznie przysporzenia po stronie wierzyciela, jeśli podlega zwrotowi.

Przy podobnych rozliczeniach wewnątrz spółki lub między spółką a wspólnikiem warto przeanalizować także zasady, jakie ma pożyczka właścicielowi, bo tam również istotne są prawidłowe warunki umowy i skutki podatkowe.

Jak postąpić praktycznie po wykryciu błędu?

Najbezpieczniejsze rozwiązanie to szybkie uporządkowanie rozliczeń. W praktyce warto:

1. obliczyć prawidłową wysokość odsetek maksymalnych za cały okres finansowania,
2. ustalić wysokość nadpłaty ponad limit z art. 359 § 2¹ Kodeksu cywilnego,
3. sporządzić pisemne uzgodnienie albo aneks potwierdzający korektę rozliczeń,
4. zwrócić nadwyżkę lub rozliczyć ją przez potrącenie, jeżeli istnieją wzajemne wierzytelności i są spełnione przesłanki z art. 498 ustawy – Kodeks cywilny,
5. wprowadzić odpowiednie korekty księgowe i przeanalizować ich skutki dla CIT.

Jeżeli pożyczkodawcą jest spółka kapitałowa, zarząd powinien zadbać także o prawidłowe udokumentowanie przyczyn korekty. Ma to znaczenie dowodowe wobec wspólników, audytora, organów podatkowych i ewentualnego sporu z kontrahentem.

Czy świadomość pożyczkobiorcy, że płaci za dużo, przekreśla zwrot?

Niekoniecznie. Sama świadomość zapłaty nie zamyka automatycznie drogi do żądania zwrotu. Wierzyciel może próbować bronić się art. 411 pkt 1 ustawy – Kodeks cywilny, ale skuteczność tego zarzutu zależy od szczegółów sprawy. Istotne jest np. to, czy zapłata nastąpiła dobrowolnie bez zastrzeżeń, czy raczej w wykonaniu błędnie rozumianego obowiązku umownego, dla uniknięcia negatywnych skutków biznesowych albo z zastrzeżeniem późniejszego rozliczenia.

Dlatego odpowiedź na pytanie o zwrot nadwyżki w konkretnej sprawie wymaga oceny dokumentów i okoliczności zapłaty. Sam fakt, że pożyczkobiorca wiedział o przekroczeniu limitu, nie oznacza jeszcze automatycznie przegranej.

Przykłady

Poniższe przykłady pokazują, jak te same przepisy mogą działać w różnych konfiguracjach rozliczeń.

FAQ

Czy umowa pożyczki jest nieważna w całości, jeśli wpisano za wysokie odsetki?

Nie. Co do zasady umowa pozostaje ważna, a w miejsce ponadlimitowych odsetek wchodzą odsetki maksymalne na podstawie art. 359 § 2² ustawy – Kodeks cywilny.

Czy pożyczkodawca może zatrzymać odsetki ponad limit, jeśli pożyczkobiorca sam je zapłacił?

Co do zasady nie powinien. Nadwyżka może być dochodzona jako świadczenie nienależne na podstawie art. 410 § 1 i § 2 w związku z art. 405 ustawy – Kodeks cywilny.

Czy nadwyżka ponad odsetki maksymalne zawsze jest przychodem CIT?

Nie zawsze. Trzeba ocenić, czy spółka uzyskała definitywne przysporzenie. Jeżeli kwota podlega zwrotowi albo strony dokonują korekty, nie należy automatycznie traktować jej jak trwałego przychodu.

Czy można skorygować rozliczenie bez procesu?

Tak. Najlepiej sporządzić pisemne uzgodnienie stron, wyliczyć prawidłowe odsetki, zwrócić nadwyżkę lub rozliczyć ją przez potrącenie i odpowiednio skorygować księgi.

Źródła

• art. 58 § 1 i § 3, art. 359 § 1, § 2, § 2¹, § 2², § 2³, art. 405, art. 410 § 1 i § 2, art. 411 pkt 1, art. 498 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 12 ust. 1 pkt 1, art. 12 ust. 4 pkt 2, art. 2 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 15 lutego 1992 r. o podatku dochodowym od osób prawnych
• ustawa z dnia 9 października 2015 r. o zmianie ustawy o terminach zapłaty w transakcjach handlowych, ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw