Publikacja prześmiewczego wizerunku Jezusa a obraza uczuć religijnych

Podstawa prawna i na czym polega ryzyko

Podstawowym przepisem jest art. 196 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny, zgodnie z którym: „kto obraża uczucia religijne innych osób, znieważając publicznie przedmiot czci religijnej lub miejsce przeznaczone do publicznego wykonywania obrzędów religijnych, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2”. Trzeba przy tym odróżnić ochronę uczuć religijnych od przepisów chroniących państwo i naród; osobno analizujemy obrazę uczuć patriotycznych i znieważenie Narodu Polskiego.

Przepis ten nadal obowiązuje. Postępowanie w takiej sprawie prowadzone jest z oskarżenia publicznego, czyli po zawiadomieniu prokuratura lub policja mogą wszcząć postępowanie przygotowawcze na zasadach wynikających z art. 10 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego.

Ochrona uczuć religijnych jest łączona z konstytucyjną wolnością sumienia i wyznania, o której mowa w art. 53 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Jednocześnie trzeba pamiętać, że wolność wypowiedzi także korzysta z ochrony konstytucyjnej na podstawie art. 54 ust. 1 Konstytucji RP. Dlatego w praktyce sądy oceniają takie sprawy z uwzględnieniem kolizji obu wartości.

Jakie elementy muszą wystąpić, aby można było mówić o art. 196 Kodeksu karnego

Aby w ogóle rozważać odpowiedzialność z art. 196 Kodeksu karnego, organy ścigania i sąd badają łącznie kilka elementów:

1. czy doszło do znieważenia;
2. czy przedmiotem znieważenia był przedmiot czci religijnej albo miejsce przeznaczone do publicznego wykonywania obrzędów religijnych;
3. czy działanie miało charakter publiczny;
4. czy nastąpiła obraza uczuć religijnych innych osób.

Brak któregokolwiek z tych elementów może wyłączyć odpowiedzialność karną z tego przepisu. Nie oznacza to jednak automatycznie braku jakiegokolwiek ryzyka prawnego, bo w konkretnych sytuacjach mogą wchodzić w grę także inne podstawy odpowiedzialności, np. cywilnoprawna ochrona dóbr osobistych na podstawie art. 23 i art. 24 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny.

Co może być uznane za znieważenie

Kodeks karny nie zawiera definicji legalnej „znieważenia”, dlatego znaczenie tego pojęcia wypracowano w orzecznictwie i doktrynie. Co do zasady chodzi o zachowanie o charakterze poniżającym, obelżywym, uwłaczającym albo pogardliwym.

W praktyce znaczenie mają nie tylko same słowa lub obraz, ale cały kontekst: podpis pod grafiką, miejsce publikacji, sposób przedstawienia postaci religijnej, cel satyryczny, artystyczny albo prowokacyjny oraz to, czy przekaz ma charakter debaty publicznej, komentarza społecznego czy zwykłego wyśmiewania.

Nie każda krytyka religii, kościoła czy osób duchownych będzie automatycznie znieważeniem. Krytyka poglądów religijnych, debata światopoglądowa czy wypowiedź satyryczna nie są z góry zakazane. Ryzyko rośnie wtedy, gdy materiał nie ogranicza się do krytyki idei lub instytucji, lecz przyjmuje formę uwłaczającą wobec tego, co dla danej religii stanowi przedmiot czci.

Co jest przedmiotem czci religijnej

Za przedmiot czci religijnej w rozumieniu art. 196 Kodeksu karnego mogą być uznawane nie tylko rzeczy materialne, ale również symbole, wizerunki, postacie, znaki i treści mające dla wyznawców określonej religii charakter święty lub szczególnie czczony. W praktyce może chodzić np. o wizerunek Jezusa, krzyż, ikonę, hostię, relikwię czy inne symbole sakralne.

Nie każda postać związana z religią będzie jednak automatycznie kwalifikowana tak samo. Ocena zależy od znaczenia danego symbolu lub wizerunku w konkretnej wspólnocie religijnej oraz od formy jego użycia.

Publiczny charakter publikacji internetowej

W przypadku internetu najczęściej nie ma większych wątpliwości, że publiczny charakter może wystąpić. Jeżeli materiał jest dostępny na ogólnodostępnej stronie, w mediach społecznościowych, na forum lub w serwisie wideo, zwykle spełniona jest przesłanka publicznego działania.

Nawet ograniczenie dostępu wyłącznie do zarejestrowanych użytkowników nie daje pełnego bezpieczeństwa. Jeżeli krąg odbiorców pozostaje szeroki, nieoznaczony albo łatwo dostępny, organ ścigania nadal może uznać, że przekaz ma charakter publiczny. Sam login, hasło albo kliknięcie „mam ponad 18 lat” nie tworzą automatycznej ochrony przed odpowiedzialnością z art. 196 Kodeksu karnego.

Podobnie sam fakt, że ktoś „dobrowolnie wszedł” na stronę, nie przesądza jeszcze o braku bezprawności. W polskim prawie karnym nie ma przepisu, który wprost stanowiłby, że zgoda odbiorcy wyłącza odpowiedzialność za czyn z art. 196 Kodeksu karnego. Dlatego traktowanie takiej zgody jako pewnego „kontratypu” byłoby zbyt ryzykowne.

Zobacz również:

• ośmieszający filmik w internecie a odpowiedzialność prawna

Czy ostrzeżenie na stronie wystarczy

Nie. Ostrzeżenie typu „treść może obrazić uczucia religijne” może mieć pewne znaczenie dowodowe i pokazywać, że administrator próbował uprzedzić odbiorców o charakterze materiału, ale samo w sobie nie legalizuje publikacji.

Jeżeli materiał obiektywnie może zostać oceniony jako publiczne znieważenie przedmiotu czci religijnej, a przynajmniej jedna osoba wykaże, że jej uczucia religijne zostały obrażone, samo ostrzeżenie nie zneutralizuje odpowiedzialności. Nie ma przepisu, który przewidywałby, że odpowiedni disclaimer wyłącza karalność.

Ostrzeżenie może natomiast pomóc przy ocenie całokształtu sprawy, zwłaszcza gdy publikacja ma charakter zamknięty, kontekst artystyczny lub satyryczny i nie jest nastawiona na poniżenie. Nadal jednak jest to tylko jeden z elementów, a nie skuteczna „tarcza prawna”.

Jak realnie ograniczyć ryzyko prawne

Jeżeli chcecie Państwo zmniejszyć ryzyko, warto działać wielotorowo:

1. unikać formy uwłaczającej – im bardziej przekaz przypomina czystą kpinę z przedmiotu czci religijnej, tym większe ryzyko;
2. zadbać o kontekst – materiał satyryczny, publicystyczny lub artystyczny powinien być osadzony w czytelnym komentarzu, a nie podany jako gołe wyśmiewanie symbolu religijnego;
3. ograniczyć dostęp – zamknięta grupa, konieczność rejestracji czy dodatkowe potwierdzenie wejścia mogą obniżać ryzyko, ale go nie eliminują;
4. dodać ostrzeżenie – nie jako zabezpieczenie prawne, lecz jako element informacyjny;
5. unikać promowania materiału w sposób masowy – np. przez reklamy, otwarte podlinkowanie na stronie głównej czy publiczne profile społecznościowe;
6. przeprowadzić ocenę przed publikacją – szczególnie gdy materiał dotyczy wizerunku Jezusa, Maryi, hostii, krzyża albo innych centralnych symboli religijnych.

Jak może wyglądać komunikat ostrzegawczy

Jeżeli mimo ryzyka decydują się Państwo na publikację materiału granicznego, komunikat powinien pełnić funkcję informacyjną, a nie udawać gwarancję zgodności z prawem. Przykładowo:

Taki komunikat może być rozsądniejszy niż stwierdzenie, że treść „na pewno jest zgodna z prawem” albo że odbiorca „zrzeka się wszelkich roszczeń”, bo takie sformułowania nie wywołają oczekiwanego skutku w postępowaniu karnym.

Czy znaczenie ma zamiar autora

Tak, ale nie wyłącznie. W prawie karnym znaczenie ma strona podmiotowa czynu, czyli to, czy sprawca działał umyślnie. Jednak tłumaczenie, że coś było „tylko żartem”, nie zamyka sprawy. Jeżeli forma przekazu jest ewidentnie pogardliwa wobec przedmiotu czci religijnej, taki argument może nie wystarczyć.

Przy ocenie bierze się pod uwagę m.in. treść materiału, podpisy, komentarze autora, historię publikacji, sposób rozpowszechnienia i to, czy przekaz był nastawiony na skandal, prowokację lub ośmieszenie.

Czy mogą grozić także inne konsekwencje

Tak. Poza odpowiedzialnością karną mogą pojawić się także inne problemy:

• postępowanie cywilne o ochronę dóbr osobistych na podstawie art. 23 i art. 24 Kodeksu cywilnego, jeżeli publikacja narusza cześć, godność lub inne dobra konkretnej osoby;
• naruszenie regulaminu platformy internetowej i usunięcie materiału;
• odpowiedzialność administratora lub redakcji za brak reakcji na zgłoszenia, zależnie od modelu publikacji i roli w rozpowszechnianiu treści;
• ryzyko reputacyjne i utrata partnerów biznesowych lub reklamodawców.

Zobacz również:

• konsekwencje karne publikowania treści naruszających prawa innych osób

Wnioski praktyczne

Na zadane pytanie trzeba odpowiedzieć wprost: nie, samo zamieszczenie informacji ostrzegawczej nie wystarczy, aby uznać publikację za bezpieczną prawnie. Taki komunikat może ograniczyć część ryzyka, ale nie usuwa przesłanek z art. 196 Kodeksu karnego.

Jeżeli materiał ma prześmiewczy charakter i dotyczy wizerunku Jezusa, to jest to obszar podwyższonego ryzyka. Najbezpieczniejszym rozwiązaniem jest albo rezygnacja z publikacji, albo głęboka zmiana formy przekazu tak, aby nie miał cech znieważenia. Dopiero w dalszej kolejności można stosować ograniczenie dostępu i ostrzeżenia dla użytkowników.

Tabela: co zmniejsza ryzyko, a co go nie usuwa

FAQ

Czy samo usunięcie zdjęcia kończy sprawę?

Nie zawsze. Usunięcie materiału może ograniczyć dalsze naruszenie i działa na korzyść sprawcy, ale nie wyklucza odpowiedzialności za okres, w którym treść była publicznie dostępna.

Czy trzeba, aby wiele osób poczuło się obrażonych?

Nie ma ustawowego minimum liczbowego. W praktyce znaczenie może mieć nawet reakcja jednej osoby, jeżeli organ uzna, że doszło do publicznego znieważenia i faktycznej obrazy jej uczuć religijnych.

Czy krytyka kościoła lub religii jest zakazana?

Nie. Sama krytyka poglądów religijnych, instytucji kościelnych czy osób duchownych nie jest automatycznie przestępstwem. Ryzyko dotyczy zwłaszcza formy uwłaczającej wobec przedmiotu czci religijnej.

Czy ograniczenie dostępu do zalogowanych użytkowników wystarczy?

Nie daje pewności. Może zmniejszyć ryzyko, ale jeśli materiał nadal trafia do szerszego i nieoznaczonego kręgu odbiorców, publiczny charakter może zostać zachowany.

Czy warto skonsultować materiał przed publikacją?

Tak, zwłaszcza gdy treść wykorzystuje wizerunek Jezusa, hostii, krzyża lub innych centralnych symboli religijnych w konwencji satyrycznej, prowokacyjnej albo memicznej.

Źródła

• art. 196 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny
• art. 10 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego
• art. 23 i art. 24 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 53 i art. 54 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej
• wyrok Sądu Najwyższego z 17 lutego 1993 r., III KRN 24/92
• orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego z 7 czerwca 1994 r., K 17/93