Adopcja dziecka a prawa biologicznego ojca – co można zrobić

Czy biologiczny ojciec może odzyskać dziecko po adopcji?

W praktyce odpowiedź najczęściej brzmi: nie, jeżeli doszło już do prawomocnego przysposobienia pełnego nierozwiązywalnego. Taki skutek wynika z art. 121 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, zgodnie z którym przez przysposobienie powstaje między przysposabiającym a przysposobionym taki stosunek, jak między rodzicami a dziećmi, a jednocześnie ustają prawa i obowiązki wynikające z pokrewieństwa względem rodziny naturalnej w zakresie przewidzianym przez ustawę.

Jeżeli więc dziecko zostało już skutecznie przysposobione, prawo chroni stabilność nowej rodziny. Sam fakt, że biologiczny ojciec nie wiedział o urodzeniu dziecka, nie oznacza automatycznie, że po kilku latach może doprowadzić do cofnięcia adopcji.

Decydujący jest jednak konkretny stan faktyczny: czy ojcostwo było ustalone, czy ojciec był znany sądowi, czy matka podała nieprawdziwe informacje oraz jaki dokładnie rodzaj przysposobienia został orzeczony.

Podstawy prawne przysposobienia

Przysposobienie reguluje dział II rozdział II ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Zgodnie z art. 114 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego przysposobić można osobę małoletnią, tylko dla jej dobra. Oznacza to, że sąd rodzinny zawsze bada przede wszystkim interes dziecka, a nie oczekiwania dorosłych.

W myśl art. 114¹ § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego między przysposabiającym a przysposobionym powinna istnieć odpowiednia różnica wieku. Z kolei art. 114¹ § 2 i § 3 tego aktu wymaga odpowiednich kwalifikacji osobistych po stronie przysposabiającego oraz co do zasady posiadania opinii kwalifikacyjnej i świadectwa ukończenia szkolenia adopcyjnego.

Zgody potrzebne do przysposobienia określają przede wszystkim art. 116–119² Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Co do zasady do przysposobienia potrzebna jest zgoda rodziców dziecka, chyba że zachodzą ustawowe wyjątki, np. rodzice są nieznani, nie mają pełnej zdolności do czynności prawnych albo zostali pozbawieni władzy rodzicielskiej – art. 119 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Jakie znaczenie ma wpis „ojciec nieznany” w akcie urodzenia?

Sam wpis „ojciec nieznany” oznacza zwykle, że ojcostwo nie zostało ustalone ani przez uznanie ojcostwa, ani przez wyrok sądu. Nie daje to jednak automatycznie odpowiedzi, czy biologiczny ojciec miał realną możliwość uczestniczenia w sprawie o przysposobienie.

Jeżeli mężczyzna nie uznał ojcostwa przed kierownikiem urzędu stanu cywilnego albo przed sądem opiekuńczym, a także nie zapadł wyrok ustalający ojcostwo, to formalnie nie miał on statusu ojca w rozumieniu prawa rodzinnego. Zasady uznania ojcostwa regulują art. 72–78 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, a sądowe ustalenie ojcostwa – art. 84–86 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

To ma zasadnicze znaczenie, bo sąd adopcyjny ocenia sytuację według istniejącego stanu prawnego. Jeżeli więc biologiczny ojciec nie był formalnie ustalony, w sprawie mogły znaleźć zastosowanie przepisy dotyczące zgody rodziców nieznanych albo sytuacji, w której brak jest prawnie ustalonego ojca.

Rodzaje przysposobienia i ich skutki

W praktyce trzeba odróżnić przede wszystkim dwa skutki prawne:

Art. 124¹ § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego przewiduje tzw. przysposobienie nierozwiązywalne, jeżeli rodzice wyrazili przed sądem opiekuńczym zgodę na przysposobienie dziecka bez wskazania osoby przysposabiającego, czyli zgodę blankietową. Po jego orzeczeniu nie ma drogi do rozwiązania adopcji.

Z kolei art. 125 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego stanowi, że z ważnych powodów zarówno przysposabiający, jak i przysposobiony mogą żądać rozwiązania stosunku przysposobienia. Jednocześnie art. 125 § 1 zdanie drugie wyraźnie zastrzega, że rozwiązanie nie jest dopuszczalne, jeżeli wskutek niego miałoby ucierpieć dobro małoletniego dziecka.

Czy po adopcji można jeszcze ustalić ojcostwo?

To zagadnienie zależy od rodzaju przysposobienia i momentu, w którym chce Pan podjąć działania. Co do zasady powództwo o ustalenie ojcostwa dopuszcza art. 84 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Przepis ten stanowi, że sądowego ustalenia ojcostwa może żądać dziecko, jego matka oraz domniemany ojciec.

Jednak po prawomocnym przysposobieniu ustalenie ojcostwa zwykle nie daje już możliwości wejścia w miejsce rodziców adopcyjnych. W szczególności nie prowadzi automatycznie do przywrócenia władzy rodzicielskiej ani do zmiany aktualnej sytuacji rodzinnej dziecka.

Jeżeli natomiast ojcostwo zostałoby ustalone przed zakończeniem sprawy o przysposobienie, sytuacja wygląda inaczej. Wówczas formalny ojciec co do zasady powinien uczestniczyć w postępowaniu, a jego zgoda może być wymagana na podstawie art. 119 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, chyba że zachodzi ustawowy wyjątek.

Wątek finansowych skutków przysposobienia omawia też materiał: alimenty po przysposobieniu dziecka.

Czy można podważyć adopcję, jeśli biologiczny ojciec nie wiedział o dziecku?

Brak wiedzy o ciąży lub narodzinach dziecka jest bardzo istotny z ludzkiego punktu widzenia, ale prawnie nie zawsze wystarcza do wzruszenia skutków adopcji. Trzeba odróżnić kilka możliwych sytuacji:

• jeżeli ojcostwo nie było ustalone i sąd działał na podstawie formalnie istniejącego stanu prawnego, szanse na wzruszenie skutków adopcji są zwykle bardzo małe;
• jeżeli w toku postępowania doszło do podania przez matkę nieprawdziwych danych lub zatajenia istotnych okoliczności, należałoby przeanalizować akta sprawy i sposób doręczeń oraz ustalić, czy istnieją nadzwyczajne środki procesowe;
• jeżeli orzeczono przysposobienie nierozwiązywalne z art. 124¹ § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, nie ma drogi do jego rozwiązania.

W praktyce po upływie kilku lat najważniejszą przeszkodą jest dobro dziecka i zasada stabilności więzi rodzinnych. Sąd rodzinny nie będzie traktował biologicznego pochodzenia jako wartości automatycznie ważniejszej od kilkuletniego, trwałego funkcjonowania dziecka w rodzinie adopcyjnej.

Jakie działania można realnie podjąć?

Jeżeli znajduje się Pan w podobnej sytuacji, rozsądna kolejność działań wygląda następująco:

1. ustalenie, czy ojcostwo było kiedykolwiek formalnie ustalone lub czy było możliwe jego wcześniejsze uznanie;
2. uzyskanie informacji o postępowaniu adopcyjnym i rodzaju przysposobienia;
3. analiza akt sprawy przez pełnomocnika pod kątem prawidłowości postępowania i ewentualnych nadzwyczajnych środków zaskarżenia;
4. ocena, czy jakiekolwiek dalsze działanie ma podstawę prawną i nie pozostaje oczywiście sprzeczne z dobrem dziecka.

W sprawach o tak dużym ładunku emocjonalnym trzeba działać ostrożnie. Samo przekonanie, że jest się biologicznym ojcem, nie tworzy jeszcze pełni praw rodzicielskich. Te wynikają z ustalenia ojcostwa oraz z obowiązujących orzeczeń sądowych.

Kontakty biologicznego ojca z dzieckiem po adopcji

Po przysposobieniu biologiczny ojciec nie nabywa automatycznie prawa do kontaktów z dzieckiem. Przepisy o kontaktach z dzieckiem z art. 113 § 1 i nast. Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego odnoszą się do rodziców i dziecka, a po skutecznym przysposobieniu pełnym status rodzica przysługuje rodzicom adopcyjnym.

W szczególnych, wyjątkowych przypadkach rozważane bywają kwestie kontaktów z osobami bliskimi dziecku, ale to wymaga odrębnej oceny i przede wszystkim wykazania, że kontakt rzeczywiście służy dobru dziecka, a nie destabilizuje jego sytuacji rodzinnej. Po kilku latach od adopcji takie żądania są w praktyce bardzo trudne.

Przykłady

Poniższe przykłady pokazują, jak bardzo wynik sprawy zależy od momentu ustalenia ojcostwa i rodzaju przysposobienia.

FAQ

Czy biologiczny ojciec może cofnąć adopcję po kilku latach?

Co do zasady nie. Jeżeli orzeczono przysposobienie nierozwiązywalne z art. 124¹ § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, adopcji nie można rozwiązać. Przy przysposobieniu rozwiązywalnym i tak decydujące jest dobro dziecka.

Czy można ustalić ojcostwo po adopcji?

Formalnie może to zależeć od stanu sprawy, ale nawet ustalenie ojcostwa po prawomocnym przysposobieniu zwykle nie prowadzi do odzyskania dziecka ani przejęcia władzy rodzicielskiej.

Czy brak wiedzy o narodzinach dziecka daje podstawę do odzyskania dziecka?

Nie automatycznie. Trzeba zbadać, czy ojcostwo było ustalone, jaki był rodzaj przysposobienia oraz czy w postępowaniu adopcyjnym doszło do istotnych uchybień.

Od czego zacząć w podobnej sprawie?

Najpierw od ustalenia dokumentów i stanu prawnego: aktu urodzenia, ewentualnego uznania lub ustalenia ojcostwa oraz rodzaju prawomocnego przysposobienia. Bez tego nie da się ocenić szans procesowych.

Źródła

1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 72–78, art. 84–86, art. 113–113⁶, art. 114–125 – ISAP.

2. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 3 marca 1970 r., sygn. akt I CR 11/70 – powoływany w praktyce przy omawianiu skutków rozwiązania przysposobienia.

3. Zakres możliwych działań w konkretnej sprawie zawsze zależy od treści akt sądowych, rodzaju przysposobienia oraz tego, czy i kiedy ojcostwo zostało formalnie ustalone.