Kontakty ojca biologicznego i dziadków po adopcji dziecka

Czy biologiczny ojciec ma prawo do kontaktów po adopcji?

Nie można udzielić jednej odpowiedzi bez sprawdzenia, jaki rodzaj przysposobienia został orzeczony. Kluczowe znaczenie ma prawomocne postanowienie sądu o przysposobieniu. Samo potoczne stwierdzenie, że dziecko zostało adoptowane, nie wyjaśnia jeszcze wszystkich skutków prawnych.

Zgodnie z art. 121 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego przez przysposobienie powstaje między przysposabiającym a dzieckiem taki stosunek jak między rodzicem a dzieckiem. Przy przysposobieniu pełnym art. 121 § 3 przewiduje ustanie praw i obowiązków wynikających z pokrewieństwa między dzieckiem a jego dotychczasowymi krewnymi. Jednocześnie na podstawie art. 123 § 1 ustaje dotychczasowa władza rodzicielska lub opieka. Skutki przysposobienia pozostają istotne również po ewentualnym rozstaniu rodziców adopcyjnych; osobno omawiamy sytuację adoptowanego dziecka po rozwodzie, w tym alimenty i rozwiązanie przysposobienia.

W konsekwencji po pełnym przysposobieniu biologiczny ojciec nie jest osobą uprawnioną do kontaktów na podstawie art. 113 wyłącznie z racji biologicznego pochodzenia dziecka. Przepis ten chroni relację prawną rodzica z dzieckiem, a pełne przysposobienie zastępuje tę relację nowym stosunkiem rodzicielskim.

Ojciec biologiczny nie może po prostu zrzec się praw rodzicielskich

W polskim prawie rodzic nie może jednostronnym oświadczeniem zrzec się władzy rodzicielskiej. Może natomiast wyrazić przed sądem zgodę na przysposobienie dziecka, a sąd może go pozbawić władzy rodzicielskiej, gdy zachodzą ustawowe przesłanki. Sama utrata lub pozbawienie władzy rodzicielskiej nie odbiera jeszcze prawa do kontaktów, ponieważ art. 113 § 1 oddziela kontakty od władzy rodzicielskiej.

Inaczej działa prawomocne przysposobienie. To ono tworzy nowy stosunek rodzicielski i przy adopcji pełnej wygasza więzi prawne z drugim biologicznym rodzicem. Jeżeli rodzice wyrazili zgodę na przysposobienie bez wskazania osoby przysposabiającego, zgodnie z art. 119¹ § 1 już od chwili wyrażenia tej zgody nie przysługują im władza rodzicielska ani prawo do kontaktów z dzieckiem.

Skutki adopcji dotyczą również obowiązku utrzymania dziecka. Zależnie od rodzaju przysposobienia może ustać bieżący obowiązek alimentacyjny biologicznego rodzica, co szerzej omawia materiał adopcja a alimenty.

Czy biologiczni dziadkowie mogą widywać adoptowane dziecko?

Art. 113⁶ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego pozwala stosować przepisy o kontaktach odpowiednio do rodzeństwa, dziadków, powinowatych w linii prostej oraz innych osób, które przez dłuższy czas sprawowały pieczę nad dzieckiem. Przepis ten nie oznacza jednak, że biologiczni dziadkowie zawsze zachowują uprawnienie po pełnym przysposobieniu.

Po adopcji pełnej dotychczasowe pokrewieństwo przestaje wywoływać prawa i obowiązki, dlatego byli dziadkowie nie mogą skutecznie oprzeć żądania wyłącznie na dawnym pokrewieństwie. Jeżeli jednak przez długi czas faktycznie wychowywali dziecko, mieszkali z nim i zastępowali mu rodziców, mogą próbować wykazać niezależną podstawę z art. 113⁶ jako inne osoby, które sprawowały długotrwałą pieczę. Nie daje to gwarancji ustalenia kontaktów. Sąd musi najpierw ocenić dopuszczalność takiego żądania w realiach konkretnego rodzaju przysposobienia, a następnie zbadać, czy podtrzymanie relacji rzeczywiście służy dziecku i nie destabilizuje rodziny adopcyjnej.

Przy przysposobieniu niepełnym sytuacja jest inna, ponieważ więzi prawne dziecka z biologicznymi krewnymi co do zasady pozostają. Dziadkowie mogą wtedy wystąpić o kontakty jako dziadkowie, ale nadal nie mają prawa narzucać rodzicom ani dziecku dowolnego harmonogramu.

Wyjątek dotyczy także przysposobienia pasierba po śmierci drugiego biologicznego rodzica. Zgodnie z art. 121¹ § 2 sąd może w orzeczeniu o przysposobieniu zachować skutki pokrewieństwa wobec krewnych zmarłego rodzica. Treść postanowienia adopcyjnego trzeba więc zawsze dokładnie sprawdzić.

Dobrowolne kontakty a prawo dziecka do poznania pochodzenia

Brak sądowego prawa do kontaktów nie oznacza, że każde spotkanie z rodziną biologiczną jest zakazane. Rodzice adopcyjni mogą dobrowolnie dopuścić bezpieczne kontakty, jeżeli oceniają, że służą one dziecku. Powinni jednak kierować się jego wiekiem, stanem emocjonalnym, historią relacji i zaleceniami specjalistów, a nie presją dorosłych.

Kontakty należy odróżnić od prawa dziecka do informacji o własnym pochodzeniu. Z czasem dziecko może chcieć poznać swoją historię lub krewnych. Praktyczne znaczenie ma wtedy sposób, w jaki dziecko adoptowane szuka rodziny, oraz to, jak bezpiecznie przeprowadzić ujawnienie prawdy o ojcu. Informacja o pochodzeniu nie tworzy jednak sama przez się prawa biologicznego rodzica do odwiedzin.

Jak wystąpić do sądu o uregulowanie kontaktów?

Jeżeli istnieje podstawa prawna do żądania kontaktów, wniosek składa się do sądu rejonowego, wydziału rodzinnego i nieletnich, właściwego dla miejsca zamieszkania dziecka, a gdy nie ma ono miejsca zamieszkania w Polsce, dla miejsca jego pobytu. Wynika to z art. 568 i 569 Kodeksu postępowania cywilnego.

Opłata stała od wniosku wynosi 100 zł. Osoba, która nie może jej ponieść bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania siebie i rodziny, może złożyć wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych wraz z oświadczeniem o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania.

We wniosku należy dokładnie określić:

• kim wnioskodawca jest dla dziecka i z jakiej podstawy wywodzi uprawnienie do kontaktów;
• jaki rodzaj przysposobienia został orzeczony i jakie skutki wynikają z postanowienia sądu;
• jak długo i w jaki sposób była sprawowana piecza nad dzieckiem;
• jak wyglądała więź emocjonalna przed adopcją i po niej;
• jak mają wyglądać kontakty, w tym ich częstotliwość, miejsce, czas oraz ewentualna obecność rodzica adopcyjnego, kuratora lub specjalisty;
• dlaczego proponowane rozwiązanie służy dobru dziecka.

Do wniosku warto dołączyć odpis prawomocnego postanowienia o przysposobieniu, jeżeli wnioskodawca nim dysponuje, dokumenty potwierdzające wcześniejszą opiekę, korespondencję, zdjęcia, zeznania świadków oraz inne dowody na istnienie trwałej więzi. Można także złożyć wniosek o zabezpieczenie kontaktów na czas postępowania, ale przy pełnym przysposobieniu najpierw trzeba wykazać, że wnioskodawca w ogóle ma legitymację do żądania kontaktów.

Co bierze pod uwagę sąd rodzinny?

Najważniejszym kryterium jest dobro dziecka, a nie interes biologicznego ojca, dziadków ani rodziców adopcyjnych rozpatrywany w oderwaniu od potrzeb małoletniego. Sąd ocenia między innymi:

• wiek, dojrzałość i rozsądne życzenia dziecka;
• siłę oraz jakość wcześniejszej więzi;
• czas, jaki upłynął od ostatnich kontaktów;
• stabilność dziecka w rodzinie adopcyjnej;
• ryzyko konfliktu lojalnościowego, lęku, przemocy, manipulacji lub ujawnienia informacji w niewłaściwy sposób;
• zdolność dorosłych do współpracy i respektowania roli rodziców adopcyjnych;
• opinię opiniodawczego zespołu sądowych specjalistów, psychologa lub kuratora, jeżeli sąd zleci takie dowody.

Uchwała Sądu Najwyższego z 28 listopada 2012 r., sygn. akt III CZP 74/12, potwierdza, że kontakty osób wskazanych w art. 113⁶ są ich własnym uprawnieniem, ale muszą być wykonywane z poszanowaniem władzy rodzicielskiej i dobra dziecka. Z kolei w uchwale z 13 kwietnia 2022 r., sygn. akt III CZP 90/22, Sąd Najwyższy podkreślił, że przy kontaktach innych osób trzeba uwzględniać dobro dziecka oraz pierwszeństwo jego relacji z rodzicami.

Jeżeli kontakty wymagają ograniczenia, sąd może zastosować rozwiązania z art. 113², na przykład zakazać zabierania dziecka poza miejsce pobytu, dopuścić spotkania tylko w obecności wskazanej osoby albo ograniczyć relację do rozmów telefonicznych lub komunikacji elektronicznej. Gdy kontakty poważnie zagrażają dobru dziecka lub je naruszają, art. 113³ nakazuje ich zakazanie.

Najczęstsze pytania

Podsumowanie

Po pełnym przysposobieniu biologiczny ojciec i jego krewni co do zasady nie zachowują automatycznego prawa do kontaktów z dzieckiem. Przy adopcji niepełnej więzi prawne z rodziną biologiczną pozostają, dlatego kontakty mogą zostać uregulowane na podstawie art. 113 i 113⁶. Szczególnej analizy wymagają sytuacje, w których byli dziadkowie lub inne osoby przez długi czas faktycznie wychowywały dziecko. W każdej sprawie rozstrzygające są treść postanowienia o przysposobieniu oraz dobro dziecka, a nie samo biologiczne pokrewieństwo.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, tekst jednolity: Dz.U. z 2026 r. poz. 236 – oficjalny tekst w ELI.
2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 568–570 – oficjalny tekst w ELI.
3. Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, w szczególności art. 23 – tekst jednolity w ELI.
4. Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 28 listopada 2012 r., sygn. akt III CZP 74/12 – treść orzeczenia.
5. Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 13 kwietnia 2022 r., sygn. akt III CZP 90/22 – treść orzeczenia.
6. Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 21 marca 1969 r., sygn. akt III CRN 460/68.
7. Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 7 listopada 2000 r., sygn. akt I CKN 1115/00.