Ustanowienie rodziny zastępczej dla rodzeństwa – co zrobić?

Kiedy rodzeństwo może przejąć opiekę nad małoletnim?

Jeżeli rodzice nie wykonują prawidłowo władzy rodzicielskiej, nadużywają jej albo rażąco zaniedbują swoje obowiązki wobec dziecka, sąd opiekuńczy może ingerować w sposób wykonywania tej władzy. Podstawę daje art. 95 § 1 i § 3 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, zgodnie z którym władza rodzicielska służy pieczy nad osobą i majątkiem dziecka i ma być wykonywana zgodnie z dobrem dziecka.

Jeżeli dobro dziecka jest zagrożone, sąd opiekuńczy wydaje odpowiednie zarządzenia na podstawie art. 109 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Jednym z takich środków może być umieszczenie dziecka w pieczy zastępczej. W poważniejszych sytuacjach sąd może też pozbawić rodziców władzy rodzicielskiej na podstawie art. 111 § 1 tej ustawy, ale nie dzieje się to automatycznie w każdej sprawie.

Oznacza to, że pełnoletnia siostra albo pełnoletni brat mogą doprowadzić do prawnego uregulowania opieki nad małoletnim rodzeństwem, jeżeli faktycznie to oni zapewniają dziecku bezpieczeństwo i stabilne warunki, a rodzice zawodzą.

Czy siostra lub brat mogą zostać rodziną zastępczą spokrewnioną?

Tak. Zgodnie z art. 41 ust. 1 oraz art. 41 ust. 2 ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, rodzinę zastępczą spokrewnioną mogą tworzyć wstępni albo rodzeństwo dziecka. Oznacza to, że pełnoletnia siostra lub pełnoletni brat mieszczą się wprost w tej kategorii.

Nie oznacza to jednak, że sąd ma obowiązek automatycznie powierzyć dziecko rodzeństwu. Kandydat musi dawać rękojmię należytego sprawowania pieczy, a jego sytuacja osobista, mieszkaniowa i wychowawcza będzie oceniana w praktyce przez organizatora rodzinnej pieczy zastępczej lub PCPR. Znaczenie mają m.in. warunki mieszkaniowe, źródło utrzymania, niekaralność w określonych zakresach, stan zdrowia, motywacja oraz relacja z dzieckiem.

Jeżeli chcesz szerzej porównać zasady funkcjonowania takiej formy opieki, zobacz też materiał: pobyt dziecka w rodzinie zastępczej.

Jakie przepisy pozwalają sądowi umieścić dziecko u rodzeństwa?

W praktyce najważniejsze są dwa akty prawne:

Jeżeli więc dziecko nie może bezpiecznie pozostawać pod opieką rodziców, sąd może skierować je do rodzinnej pieczy zastępczej właśnie u pełnoletniego rodzeństwa, jeśli to rozwiązanie najlepiej zabezpiecza interes małoletniego.

Gdzie i jaki wniosek złożyć?

Wniosek składa się do sądu rejonowego, wydziału rodzinnego i nieletnich, właściwego dla miejsca zamieszkania lub pobytu dziecka. W praktyce można wnosić przede wszystkim o:

• wgląd w sytuację małoletniego,
• wydanie zarządzeń na podstawie art. 109 § 2 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy,
• umieszczenie dziecka w rodzinie zastępczej spokrewnionej u wnioskodawcy,
• ewentualnie zabezpieczenie na czas trwania postępowania, jeżeli sytuacja jest pilna.

Jeżeli dziecko już faktycznie mieszka z siostrą lub bratem, trzeba to wyraźnie opisać. Warto wskazać od kiedy, z jakich powodów i kto faktycznie ponosi koszty utrzymania oraz zapewnia opiekę szkolną, medyczną i codzienną.

W niektórych stanach faktycznych zamiast samego wniosku o pieczę zastępczą rozważa się również opiekę nad dzieckiem siostry, ale to nie jest to samo co rodzina zastępcza. Zakres właściwego rozwiązania zależy od tego, czy rodzice żyją, czy mają władzę rodzicielską i czy można ją wykonywać.

Jakie dokumenty i dowody warto dołączyć?

Im bardziej konkretne dowody, tym większa szansa na szybką reakcję sądu. W praktyce przydatne są:

• odpis skrócony aktu urodzenia dziecka i dokument potwierdzający pokrewieństwo,
• opis sytuacji rodzinnej i zaniedbań rodziców w układzie chronologicznym,
• zaświadczenia ze szkoły, przedszkola, od pedagoga lub psychologa, jeżeli potwierdzają problemy opiekuńcze,
• dokumentacja medyczna, jeżeli dziecko było zaniedbane zdrowotnie,
• notatki policyjne, zaświadczenia z procedury „Niebieskiej Karty”, zawiadomienia do OPS, MOPS, GOPS lub PCPR,
• zeznania świadków: sąsiadów, członków rodziny, nauczycieli, kuratora,
• dokumenty potwierdzające Twoje warunki mieszkaniowe i dochodowe.

Nie trzeba udowodnić sprawy „jak w procesie karnym”, ale trzeba przekonać sąd, że zagrożenie dobra dziecka jest realne, a nie hipotetyczne. Sam ogólny konflikt rodzinny zwykle nie wystarczy.

Jakie warunki musi spełniać kandydat na rodzinę zastępczą?

Zgodnie z art. 42 ust. 1 ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej rodzinę zastępczą może tworzyć osoba, która m.in. daje rękojmię należytego sprawowania pieczy zastępczej, nie jest i nie była pozbawiona władzy rodzicielskiej, wypełnia obowiązek alimentacyjny – jeżeli taki obowiązek wynika z tytułu egzekucyjnego – oraz ma odpowiednie warunki bytowe i mieszkaniowe umożliwiające zaspokajanie indywidualnych potrzeb dziecka.

W przypadku rodziny zastępczej spokrewnionej wymogi szkoleniowe i organizacyjne są w praktyce nieco inne niż przy rodzinach niezawodowych lub zawodowych, ale nadal konieczna jest współpraca z organizatorem rodzinnej pieczy zastępczej. Sąd zwykle zasięga opinii odpowiednich służb przed wydaniem rozstrzygnięcia.

Jeżeli dzieckiem mają zająć się dziadkowie, pomocny może być także materiał: dziadkowie opiekunowie.

Czy trzeba zgłaszać sprawę do policji albo prokuratury?

Nie w każdej sprawie, ale czasem jest to konieczne. Jeżeli rodzice dopuszczają się przemocy, porzucenia, uporczywego zaniedbywania, narażania dziecka na niebezpieczeństwo lub innych czynów zabronionych, zawiadomienie organów ścigania może być uzasadnione. Przykładowo art. 160 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny dotyczy narażenia człowieka na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, a art. 207 § 1 tej ustawy penalizuje znęcanie się.

Jeżeli zagrożenie jest natychmiastowe, nie należy czekać na wynik postępowania rodzinnego. Wtedy priorytetem jest bezpieczeństwo dziecka i szybka interwencja służb.

Czy rodzeństwo może od razu „dostać opiekę prawną”?

Nie zawsze. W sprawach takich jak ta trzeba odróżnić kilka instytucji:

• rodzina zastępcza – dziecko pozostaje poza domem rodziców, ale nie dochodzi do przysposobienia;
• ograniczenie albo pozbawienie władzy rodzicielskiej rodziców – o tym rozstrzyga sąd na podstawie Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego;
• opiekun prawny – jest ustanawiany wtedy, gdy dziecko nie pozostaje pod władzą rodzicielską, zgodnie z art. 145 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy.

Dlatego w Twojej sprawie najczęściej punktem wyjścia będzie piecza zastępcza, a nie od razu ustanowienie opiekuna prawnego. Ostateczne rozwiązanie zależy od tego, czy rodzice nadal mają władzę rodzicielską i jaki jest zakres ich zaniedbań.

Jak wygląda postępowanie w praktyce?

Po wpłynięciu wniosku sąd może zażądać informacji z OPS, PCPR, szkoły, policji, kuratora lub opinii specjalistów. Może też wysłuchać małoletniego, jeżeli pozwala na to jego rozwój, stosownie do art. 216¹ § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego. Znaczenie ma nie tylko to, co mówią dorośli, ale też więź dziecka z rodzeństwem i jego poczucie bezpieczeństwa.

W sprawach pilnych warto we wniosku złożyć także żądanie zabezpieczenia, czyli tymczasowego uregulowania pobytu dziecka na czas postępowania. To szczególnie ważne wtedy, gdy dziecko nie powinno wracać do domu rodziców.

FAQ

Czy pełnoletnia siostra może zostać rodziną zastępczą dla młodszego brata?

Tak, ponieważ rodzeństwo dziecka może tworzyć rodzinę zastępczą spokrewnioną zgodnie z art. 41 ust. 2 ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej. Ostatecznie decyduje jednak sąd i ocena dobra dziecka.

Czy potrzebna jest zgoda rodziców?

Nie zawsze. Jeżeli dobro dziecka jest zagrożone, sąd może wydać odpowiednie zarządzenia także bez zgody rodziców na podstawie art. 109 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy.

Czy trzeba najpierw zgłosić sprawę do PCPR?

Nie jest to bezwzględny warunek złożenia wniosku do sądu, ale w praktyce bardzo pomaga. PCPR lub organizator rodzinnej pieczy zastępczej zwykle uczestniczą w ocenie kandydata i sytuacji dziecka.

Czy sąd może tymczasowo zostawić dziecko u rodzeństwa?

Tak, w pilnych przypadkach można wnosić o zabezpieczenie na czas postępowania. Sąd ocenia wtedy, czy natychmiastowa zmiana miejsca pobytu dziecka jest konieczna dla jego dobra.

Czy rodzina zastępcza to to samo co opiekun prawny?

Nie. Rodzina zastępcza i opieka prawna to odrębne instytucje. Opiekun prawny jest ustanawiany wtedy, gdy dziecko nie pozostaje pod władzą rodzicielską, zgodnie z art. 145 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy – Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59

2. Ustawa z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej – Dz.U. 2011 nr 149 poz. 887

3. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego – Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296

4. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny – Dz.U. 1997 nr 88 poz. 553