Problem syna z narkotykami i możliwe działania prawne rodziców

Co mogą zrobić rodzice, gdy syn jest jeszcze niepełnoletni?

Jeżeli syn nie ukończył jeszcze 18 lat, rodzice nadal wykonują władzę rodzicielską i mają obowiązek troszczyć się o jego osobę, bezpieczeństwo, leczenie i wychowanie. W praktyce oznacza to, że mogą umawiać konsultacje terapeutyczne, kontaktować się z poradnią leczenia uzależnień, szkołą, pedagogiem, kuratorem, sądem rodzinnym lub ośrodkiem pomocy społecznej. Sama odmowa leczenia przez nastolatka nie zamyka drogi prawnej, ale trzeba działać szybko i udokumentować problem.

Najważniejszym przepisem w sprawach narkomanii niepełnoletnich jest art. 30 ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii. Zgodnie z nim sąd rodzinny może, na wniosek przedstawiciela ustawowego, krewnych w linii prostej, rodzeństwa, faktycznego opiekuna albo z urzędu, skierować niepełnoletnią osobę uzależnioną na przymusowe leczenie i rehabilitację. Czasu leczenia nie określa się z góry, ale nie może on trwać dłużej niż 2 lata. Jeżeli osoba ukończy 18 lat przed zakończeniem leczenia, sąd rodzinny może je przedłużyć na czas potrzebny do osiągnięcia celu leczenia, nadal jednak w granicy 2 lat.

Wniosek powinien być konkretny. Warto dołączyć dokumenty z poradni, notatki policyjne, informacje ze szkoły, dokumentację medyczną, korespondencję z terapeutami, opis zachowań syna, informacje o wcześniejszych sprawach sądowych oraz wskazanie, jakie środki były już podejmowane. Samo oświadczenie syna o używaniu marihuany może być pomocne, ale zwykle nie wystarczy, jeżeli nie pokazuje rzeczywistej skali problemu, zagrożenia i potrzeby leczenia.

Przymusowe leczenie osoby uzależnionej od narkotyków

Trzeba wyraźnie rozróżnić sytuację małoletniego i osoby dorosłej. W ustawie o przeciwdziałaniu narkomanii zasadą jest dobrowolność leczenia, rehabilitacji i reintegracji osób uzależnionych, chyba że sama ustawa przewiduje wyjątek. Takim wyjątkiem jest właśnie art. 30 dotyczący osoby niepełnoletniej. Dlatego przy synu, który za kilka tygodni kończy 18 lat, czas ma praktyczne znaczenie.

Po osiągnięciu pełnoletności nie ma ogólnej procedury, która pozwalałaby rodzicom skierować dorosłego syna na leczenie odwykowe wyłącznie dlatego, że używa narkotyków i odmawia terapii. Możliwe są natomiast interwencje w stanach nagłych, zwłaszcza gdy istnieje bezpośrednie zagrożenie życia lub zdrowia jego albo innych osób. Wtedy należy korzystać z pomocy medycznej, pogotowia ratunkowego, policji lub procedur przewidzianych w ustawie o ochronie zdrowia psychicznego, jeżeli zachodzą jej przesłanki.

Ubezwłasnowolnienie pełnoletniego syna z powodu narkomanii

Ubezwłasnowolnienie jest możliwe, ale nie powinno być traktowane jako sposób na zdyscyplinowanie dorosłego dziecka. Zgodnie z art. 13 Kodeksu cywilnego osoba, która ukończyła 13 lat, może zostać ubezwłasnowolniona całkowicie, jeżeli wskutek choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych, w szczególności narkomanii, nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem. Z kolei art. 16 Kodeksu cywilnego pozwala na ubezwłasnowolnienie częściowe osoby pełnoletniej, jeżeli jej stan nie uzasadnia ubezwłasnowolnienia całkowitego, ale potrzebna jest pomoc do prowadzenia jej spraw.

Wniosek o ubezwłasnowolnienie rozpoznaje sąd okręgowy. Mogą go złożyć m.in. małżonek, krewni w linii prostej, rodzeństwo oraz przedstawiciel ustawowy. Wniosek o ubezwłasnowolnienie częściowe można zgłosić już na rok przed dojściem osoby do pełnoletności. W praktyce rodzice powinni przygotować dowody nie tylko na samo używanie narkotyków, lecz także na to, że uzależnienie powoduje brak realnej zdolności kierowania swoim postępowaniem, poważne ryzyko dla osoby, majątku lub otoczenia, zadłużanie się, brak kontroli nad decyzjami, agresję albo trwałą dezorganizację życia.

Sąd w sprawie o ubezwłasnowolnienie nie opiera się wyłącznie na twierdzeniach rodziny. Zasadnicze znaczenie mają wysłuchanie osoby, dokumentacja medyczna i opinie biegłych. Jeżeli sprawa dotyczy osoby pełnoletniej, sąd może ustanowić doradcę tymczasowego, gdy uzna to za konieczne dla ochrony osoby lub jej mienia. Doradca tymczasowy nie jest jednak prostym narzędziem do przymusowego leczenia; jego rola dotyczy przede wszystkim ochrony prawnej i majątkowej osoby, której dotyczy postępowanie.

Czy można nie wpuścić syna do domu, gdy jest pod wpływem narkotyków?

Nie ma jednej odpowiedzi dla każdej sytuacji. Inaczej należy oceniać spokojnego siedemnastolatka, który wraca odurzony, inaczej osobę agresywną, która grozi domownikom, a jeszcze inaczej dorosłego syna, który nie ma tytułu prawnego do lokalu i stosuje przemoc domową. Rodzice nie powinni jednak samodzielnie organizować „wyrzucenia” niepełnoletniego dziecka z domu w sposób, który naraża je na utratę zdrowia, życie na ulicy albo brak opieki.

Jeżeli syn jest niepełnoletni, obowiązek pieczy rodzicielskiej nadal istnieje. Przy silnym odurzeniu, agresji, utracie kontaktu, groźbach, przemocy albo ryzyku samookaleczenia należy wezwać policję lub pogotowie. Takie wezwanie nie jest „donosem”, lecz zabezpieczeniem sytuacji. Pozwala też stworzyć dokumentację, która może być później ważna w sądzie rodzinnym albo w postępowaniu o przymusowe leczenie.

W skrajnych sytuacjach porzucenie małoletniego poniżej 15 lat albo osoby nieporadnej ze względu na stan psychiczny lub fizyczny może wypełniać znamiona przestępstwa z art. 210 Kodeksu karnego. Przy starszym małoletnim nadal trzeba liczyć się z odpowiedzialnością za naruszenie obowiązków rodzicielskich lub narażenie dziecka na niebezpieczeństwo, jeżeli rodzice pozostawią go bez realnej pomocy w stanie zagrożenia.

Dorosły syn, narkotyki i bezpieczeństwo domowników

Po ukończeniu 18 lat syn uzyskuje pełną zdolność do czynności prawnych, a władza rodzicielska wygasa. Nie oznacza to jednak, że rodzice automatycznie mogą stosować samopomoc i usuwać go z mieszkania siłą. Jeżeli mieszka u rodziców bez umowy najmu, najczęściej można analizować sytuację jako użyczenie lokalu albo zgodę grzecznościową na zamieszkiwanie. Taką zgodę można wypowiedzieć, najlepiej pisemnie, wyznaczając rozsądny termin wyprowadzki. Gdy dorosły syn odmawia opuszczenia lokalu, dalsza droga może wymagać postępowania sądowego.

Inaczej jest, gdy dochodzi do przemocy domowej. Aktualnie ustawa posługuje się pojęciem przemocy domowej, a nie przemocy w rodzinie. Na podstawie art. 11a ustawy o przeciwdziałaniu przemocy domowej osoba doznająca przemocy może żądać, aby sąd zobowiązał osobę stosującą przemoc do opuszczenia wspólnie zajmowanego mieszkania i jego bezpośredniego otoczenia albo zakazał jej zbliżania się do mieszkania. Możliwe są też zakazy zbliżania się, kontaktowania lub wstępu do określonych miejsc, jeżeli zachowanie sprawcy stwarza zagrożenie dla życia lub zdrowia.

W sytuacji bezpośredniego zagrożenia nie trzeba czekać na sprawę sądową. Policja może wydać wobec osoby stosującej przemoc domową nakaz natychmiastowego opuszczenia wspólnie zajmowanego mieszkania i zakaz zbliżania się do niego. Dlatego przy groźbach, szarpaniu, niszczeniu rzeczy, atakach na domowników albo zagrożeniu dla młodszego rodzeństwa należy zgłaszać interwencje i domagać się sporządzenia dokumentacji.

Znalezione narkotyki w pokoju syna

Posiadanie środków odurzających lub substancji psychotropowych jest co do zasady przestępstwem z art. 62 ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii. Dotyczy to także niewielkich ilości. Rodzice, którzy znaleźli narkotyki w pokoju dziecka, nie powinni traktować ich jak zwykłego „dowodu rodzinnego” i przechowywać przez dłuższy czas. Bezpieczniejsze jest wezwanie policji, przekazanie substancji lub uzyskanie jasnej instrukcji, jak ją zabezpieczyć, zwłaszcza gdy sprawa może wrócić do sądu rodzinnego albo karnego.

Warto natomiast zachowywać legalne dowody problemu: dokumenty z poradni, notatki ze szkoły, wiadomości, zapisy interwencji, informacje o wcześniejszych postępowaniach, potwierdzenia wizyt terapeutycznych i opis konkretnych zachowań. Taka dokumentacja jest zwykle ważniejsza niż sam fakt, że rodzic znalazł w domu niewielką ilość substancji.

Meldunek, wyprowadzka i wymeldowanie dorosłego dziecka

Zameldowanie nie daje tytułu prawnego do lokalu. Jest administracyjnym potwierdzeniem miejsca pobytu. Jeżeli dorosły syn faktycznie wyprowadzi się i nie mieszka już w domu rodziców, można rozważyć jego wymeldowanie. Jeżeli sam podpisze zgłoszenie wymeldowania, procedura jest prostsza. Jeżeli nie chce tego zrobić, konieczne może być postępowanie administracyjne i wykazanie, że opuścił lokal dobrowolnie i trwale.

Wymeldowanie nie zastępuje jednak postępowania o opuszczenie mieszkania. Jeżeli dorosły syn nadal faktycznie mieszka w lokalu, samo wymeldowanie nie spowoduje, że przestanie tam przebywać. Najpierw trzeba uporządkować kwestię tytułu do mieszkania, bezpieczeństwa domowników i ewentualnej przemocy domowej.

FAQ

Źródła

• Ustawa z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu narkomanii, w szczególności art. 25, art. 30 i art. 62: tekst ustawy.
• Kodeks cywilny, w szczególności art. 10, art. 13, art. 16, art. 25, art. 26, art. 710 i art. 713: tekst ustawy.
• Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 544-560 oraz art. 730 i następne: tekst ustawy.
• Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 92 i następne oraz art. 145 i następne.
• Kodeks karny, w szczególności art. 210 dotyczący porzucenia małoletniego lub osoby nieporadnej.
• Ustawa o przeciwdziałaniu przemocy domowej, w szczególności art. 11a, art. 11aa i art. 11ab: tekst ustawy.
• Ustawa z dnia 6 kwietnia 1990 r. o Policji, w szczególności art. 15aa i art. 15aaa dotyczące nakazów i zakazów wobec osoby stosującej przemoc domową.
• Ustawa z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego.