Czy dziecko z rodziny zastępczej dziedziczy po rodzicu zastępczym?

Rodzina zastępcza a dziedziczenie ustawowe

Najważniejsze rozróżnienie dotyczy tego, czy między zmarłym a osobą wychowywaną w rodzinie zastępczej doszło do przysposobienia, czyli adopcji. Sama piecza zastępcza, nawet wieloletnia i faktycznie bardzo bliska, nie tworzy takiej więzi prawnej jak między rodzicem a dzieckiem. Rodzic zastępczy wykonuje obowiązki opiekuńcze, ale nie staje się z tego powodu rodzicem w rozumieniu przepisów o dziedziczeniu ustawowym.

Jeżeli więc nie było przysposobienia i nie ma testamentu, osoba wychowywana przez zmarłego jako dziecko zastępcze nie należy do kręgu spadkobierców ustawowych. Nie ma również prawa do zachowku tylko dlatego, że była wychowywana przez zmarłego. Zachowek przysługuje określonym najbliższym członkom rodziny, a dziecko z rodziny zastępczej bez adopcji nie jest w tym zakresie traktowane jak zstępny spadkodawcy.

Inaczej wyglądałaby sytuacja po formalnym przysposobieniu. Zgodnie z art. 121 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego przez przysposobienie powstaje między przysposabiającym a przysposobionym taki stosunek jak między rodzicami a dziećmi. Wtedy osoba przysposobiona co do zasady dziedziczy po przysposabiającym jak dziecko.

Kto dziedziczy po bezdzietnym wdowcu bez testamentu?

Jeżeli zmarły nie pozostawił dzieci, nie miał żyjącego małżonka i nie sporządził skutecznego testamentu, kolejność dziedziczenia określa art. 932 Kodeksu cywilnego. W pierwszej kolejności, przy braku zstępnych, dziedziczyliby małżonek i rodzice. Ponieważ w opisanej sprawie zmarły był wdowcem, małżonek nie wchodzi do dziedziczenia.

Jeżeli żyje tylko matka zmarłego, a ojciec nie dożył otwarcia spadku, udział ojca przypada rodzeństwu zmarłego w częściach równych. Przy dwóch osobach z rodzeństwa oznacza to najczęściej taki podział: matka dziedziczy 1/2 spadku, a każde z dwojga rodzeństwa po 1/4 spadku. Gdyby ojciec zmarłego jednak żył, sytuacja byłaby inna: rodzice dziedziczyliby po 1/2, a rodzeństwo nie doszłoby do spadku.

Partnerka lub partner zmarłego nie dziedziczy z ustawy. Polski Kodeks cywilny nie traktuje związku partnerskiego ani konkubinatu tak jak małżeństwa w zakresie dziedziczenia ustawowego. Taka osoba może dziedziczyć tylko wtedy, gdy została powołana do spadku w testamencie.

W praktyce przed podjęciem jakichkolwiek decyzji o majątku trzeba ustalić, czy istnieje testament oraz kto jest spadkobiercą. Może to nastąpić u notariusza przez akt poświadczenia dziedziczenia, jeżeli nie ma sporu i wszyscy wymagani uczestnicy stawią się u notariusza, albo w sądzie w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku.

Jak sprawdzić, czy zmarły zostawił testament?

Najpierw warto ustalić, czy zmarły sporządził testament notarialny. Informację o testamencie zarejestrowanym w Notarialnym Rejestrze Testamentów można uzyskać za pośrednictwem notariusza po przedstawieniu aktu zgonu testatora. Rejestr nie przechowuje treści testamentu, lecz informację, że testament został zarejestrowany i gdzie można go szukać. Trzeba też pamiętać, że rejestracja testamentu nie jest obowiązkowa, więc brak wpisu nie daje pełnej pewności, że testamentu nie było.

Testament mógł zostać sporządzony własnoręcznie. Wtedy zwykle trzeba sprawdzić dokumenty w mieszkaniu, sejfie, skrytce, u osób bliskich albo u prawnika czy notariusza, któremu zmarły mógł powierzyć dokument. Osoba, u której znajduje się testament, powinna złożyć go w sądzie spadku albo u notariusza po dowiedzeniu się o śmierci spadkodawcy. Bezzasadne ukrywanie testamentu może rodzić odpowiedzialność za szkodę, a sąd może nałożyć grzywnę.

Notariusz nie ma ogólnego obowiązku samodzielnego poszukiwania wszystkich możliwych spadkobierców po śmierci testatora. Co do zasady to osoby zainteresowane spadkiem inicjują czynności: składają wniosek do sądu, umawiają czynność u notariusza albo występują o sprawdzenie rejestru testamentów. Jeżeli istnieje spór co do kręgu spadkobierców, testamentu lub ważności testamentu, bezpieczniejszą drogą będzie postępowanie sądowe.

Czy można mieszkać w lokalu zmarłego i korzystać z jego samochodu?

Jeżeli osoba z rodziny zastępczej nie jest spadkobiercą, najemcą, współwłaścicielem ani osobą uprawnioną na podstawie innego tytułu prawnego, nie powinna samodzielnie traktować mieszkania zmarłego jak własnego. Krótkotrwała obecność w lokalu w związku z pogrzebem lub zabezpieczeniem rzeczy zmarłego może być życiowo zrozumiała, ale nie daje prawa do dalszego zamieszkiwania bez zgody spadkobierców albo osoby zarządzającej spadkiem.

Podobnie jest z samochodem. Pojazd z chwilą śmierci właściciela wchodzi do spadku. Korzystanie z niego, wyjazd za granicę, przekazanie innej osobie albo sprzedaż bez zgody spadkobierców może prowadzić do sporu cywilnego, a w skrajnych przypadkach także do zawiadomień o bezprawnym rozporządzeniu cudzym mieniem. Jeżeli trzeba przestawić auto, zabezpieczyć je albo przewieźć do bezpiecznego miejsca, najlepiej uzyskać zgodę osób, które prawdopodobnie będą spadkobiercami, i udokumentować zakres tej zgody.

Bezpieczne działania to przede wszystkim zabezpieczenie mieszkania, dokumentów, kluczy, auta, kart bankowych i rzeczy wartościowych oraz sporządzenie listy czynności. W razie konfliktu można zwrócić się do sądu o odpowiednie zabezpieczenie spadku albo spis inwentarza. Samowolne korzystanie z majątku zmarłego, nawet przy bliskiej relacji osobistej, jest ryzykowne.

Co z umowami najmu mieszkań po śmierci wynajmującego?

Śmierć wynajmującego zasadniczo nie powoduje automatycznego wygaśnięcia umowy najmu. Prawa i obowiązki majątkowe zmarłego przechodzą na spadkobierców. Oznacza to, że spadkobiercy wchodzą w miejsce wynajmującego i to oni powinni wykonywać prawa z umowy najmu, przyjmować czynsz oraz rozliczać obowiązki związane z lokalem.

Najemców warto poinformować o śmierci wynajmującego, ale zmiana numeru rachunku, rozwiązanie umowy, podpisanie aneksu albo odbiór czynszu powinny być dokonywane przez osobę mającą tytuł do działania: spadkobiercę legitymującego się aktem poświadczenia dziedziczenia lub postanowieniem sądu, wykonawcę testamentu, kuratora spadku albo inną osobę umocowaną. Sama partnerka zmarłego, brat lub osoba z rodziny zastępczej nie uzyskują automatycznie prawa do zarządzania najmem tylko dlatego, że mają kontakt do najemców.

Najemcy nadal powinni płacić czynsz, ale w razie uzasadnionych wątpliwości, komu zapłacić, mogą potrzebować potwierdzenia następstwa prawnego albo innego bezpiecznego rozwiązania. W praktyce bywa tak, że do czasu zakończenia sprawy spadkowej czynsz wpływa na dotychczasowy rachunek, jeżeli jest aktywny, albo strony ustalają sposób rozliczenia po przedstawieniu dokumentów spadkowych. Przy większym sporze możliwe są również rozwiązania sądowe, np. depozyt sądowy, ale wymagają one oceny konkretnego przypadku.

Co dzieje się z kontami bankowymi zmarłego?

Rachunek bankowy nie zawsze jest blokowany w tej samej sekundzie, w której następuje śmierć posiadacza. W praktyce bank blokuje lub ogranicza dostęp do rachunku po uzyskaniu wiarygodnej informacji o śmierci, np. po przedstawieniu aktu zgonu. Pełnomocnictwa do rachunku co do zasady wygasają wraz ze śmiercią mocodawcy, dlatego osoba wcześniej upoważniona nie powinna po śmierci zmarłego wypłacać środków ani wykonywać przelewów tak, jakby pełnomocnictwo nadal działało.

Dostęp do środków uzyskują spadkobiercy po wykazaniu praw do spadku, zwykle przez akt poświadczenia dziedziczenia albo prawomocne postanowienie sądu o stwierdzeniu nabycia spadku. Od tej zasady istnieją szczególne wyjątki, m.in. zwrot udokumentowanych kosztów pogrzebu osobie, która je poniosła, oraz dyspozycja wkładem na wypadek śmierci, jeżeli została ustanowiona na rzecz osoby z kręgu wskazanego w Prawie bankowym.

Jeżeli nie wiadomo, czy ktoś był współposiadaczem rachunku, pełnomocnikiem albo osobą wskazaną w dyspozycji na wypadek śmierci, należy to ustalić w banku. Nie należy jednak posługiwać się kartą zmarłego, hasłami do bankowości elektronicznej ani środkami z konta bez formalnej podstawy.

Jak praktycznie uporządkować sprawę po śmierci rodzica zastępczego?

Najbezpieczniej zacząć od dokumentów. Potrzebny będzie odpis aktu zgonu, dokumenty rodzinne pozwalające ustalić rodziców i rodzeństwo zmarłego, ewentualne dokumenty dotyczące przysposobienia oraz informacje o testamencie. Jeżeli osoba wychowywana w rodzinie zastępczej twierdzi, że doszło do adopcji, warto sprawdzić akt urodzenia i orzeczenie sądu opiekuńczego. To właśnie formalne przysposobienie, a nie sama historia opieki, decyduje o dziedziczeniu ustawowym.

Następnie trzeba wybrać tryb potwierdzenia dziedziczenia. Gdy nie ma sporu i wszyscy wymagani uczestnicy mogą stawić się u notariusza, możliwe jest sporządzenie aktu poświadczenia dziedziczenia. Jeżeli część osób mieszka za granicą, nie zgadza się co do spadku, nie chce współpracować albo trzeba badać testament, zwykle konieczne będzie postępowanie sądowe.

Po potwierdzeniu, kto dziedziczy, spadkobiercy mogą zdecydować, jak zarządzać majątkiem: mieszkaniami, najmem, samochodem, rachunkami bankowymi i rzeczami osobistymi. Jeżeli jest kilku spadkobierców, każdy ma udział w całym spadku, a nie automatycznie własność konkretnego mieszkania czy samochodu. Dopiero dział spadku pozwala przyznać poszczególne składniki konkretnym osobom albo rozliczyć spłaty.

W szerszych sprawach spadkowych pomocne mogą być także informacje z działu dział spadku oraz z kategorii testament, zwłaszcza gdy w grę wchodzi podział kilku nieruchomości albo spór o ostatnią wolę zmarłego.

FAQ

Czy dziecko z rodziny zastępczej dziedziczy po rodzicu zastępczym?

Nie z samego faktu pozostawania w rodzinie zastępczej. Dziedziczenie ustawowe jest możliwe wtedy, gdy doszło do przysposobienia, albo gdy zmarły wskazał taką osobę w testamencie.

Czy adopcja zmienia sytuację spadkową?

Tak. Przysposobienie powoduje powstanie stosunku jak między rodzicem a dzieckiem. Osoba przysposobiona co do zasady dziedziczy po przysposabiającym tak jak dziecko.

Czy partner życiowy zmarłego dziedziczy bez testamentu?

Nie. Partner albo partnerka zmarłego nie należy do ustawowego kręgu spadkobierców tylko dlatego, że pozostawał ze zmarłym we wspólnym pożyciu. Dziedziczenie jest możliwe na podstawie testamentu.

Jakie udziały mają matka i rodzeństwo bezdzietnego wdowca?

Jeżeli zmarły nie miał dzieci ani małżonka, jego ojciec nie żyje, żyje matka i jest dwoje rodzeństwa, matka dziedziczy 1/2 spadku, a rodzeństwo dziedziczy po 1/4. Gdyby ojciec żył, rodzice dziedziczyliby po 1/2.

Czy notariusz sam zawiadamia spadkobierców o testamencie?

Nie należy na to liczyć. Informację o testamencie zarejestrowanym w NORT uzyskuje się za pośrednictwem notariusza po przedstawieniu aktu zgonu. Osoby zainteresowane powinny same podjąć działania, aby sprawdzić testament i przeprowadzić sprawę spadkową.

Czy umowa najmu wygasa po śmierci właściciela mieszkania?

Co do zasady nie. Prawa i obowiązki wynajmującego przechodzą na spadkobierców. Najemcy nadal powinni regulować czynsz, ale w razie wątpliwości powinni oczekiwać potwierdzenia, kto jest uprawniony do działania po stronie wynajmującego.

Czy można używać samochodu zmarłego przed sprawą spadkową?

Bez zgody spadkobierców albo innej podstawy prawnej jest to ryzykowne. Samochód wchodzi do spadku i nie powinien być używany, wywożony za granicę ani sprzedawany przez osobę, która nie ma do tego umocowania.

Czy bank od razu blokuje rachunek po śmierci właściciela?

Bank zwykle blokuje lub ogranicza dostęp do rachunku po uzyskaniu informacji o śmierci posiadacza. Spadkobiercy uzyskują dostęp po wykazaniu praw do spadku, z wyjątkami przewidzianymi w Prawie bankowym, np. dotyczącymi kosztów pogrzebu.

Podsumowanie

Rodzina zastępcza nie jest tym samym co adopcja. Jeżeli zmarły rodzic zastępczy nie przysposobił osoby, którą wychowywał, i nie wskazał jej w testamencie, taka osoba nie dziedziczy po nim ustawowo. W opisanym stanie faktycznym, przy założeniu że ojciec zmarłego nie żyje, a testamentu nie ma, spadek przypadnie matce i rodzeństwu zmarłego. Partnerka zmarłego również nie dziedziczy z ustawy.

Do czasu potwierdzenia dziedziczenia trzeba ostrożnie podchodzić do mieszkań, najmu, samochodu i rachunków bankowych. Najlepiej zabezpieczyć majątek, ustalić, czy istnieje testament, a następnie przeprowadzić postępowanie spadkowe u notariusza albo w sądzie.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93, w szczególności art. 922 i art. 932.

2. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy - Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59, w szczególności art. 121.

3. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296, w szczególności art. 646.

4. Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Prawo bankowe - Dz.U. 1997 nr 140 poz. 939, w szczególności art. 55 i art. 56.

5. Informacje Krajowej Rady Notarialnej o Notarialnym Rejestrze Testamentów - Notarialny Rejestr Testamentów.