Jak odzyskać pieniądze wyłożone na dom żony po rozwodzie?

Gdy pieniądze pochodziły z Pana majątku osobistego, a dom należał do żony

Jeżeli w małżeństwie obowiązywała rozdzielność majątkowa, to co do zasady każdy z małżonków zachowuje własny majątek. Wynika to z art. 51¹ ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Oznacza to, że pieniądze należące do Pana nie stawały się automatycznie majątkiem żony tylko dlatego, że pozostawaliście w małżeństwie.

Jeżeli więc przekazał Pan środki na budowę domu posadowionego na działce należącej wyłącznie do żony, trzeba oddzielić dwie kwestie: własność nieruchomości oraz rozliczenie przepływu pieniędzy. Zgodnie z art. 46 § 1 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny budynki trwale związane z gruntem są co do zasady częścią składową gruntu, a według art. 48 Kodeksu cywilnego do części składowych gruntu należą w szczególności budynki i inne urządzenia trwale z gruntem związane. W praktyce oznacza to, że dom wybudowany na działce żony co do zasady należy do właścicielki gruntu.

Sama okoliczność, że dom został później sprzedany, nie przekreśla jeszcze roszczenia o zwrot pieniędzy. Może natomiast wpływać na sposób obliczenia żądania i ocenę wzbogacenia po stronie byłej żony.

Czy takie rozliczenie odbywa się w podziale majątku?

Nie zawsze. Art. 45 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego dotyczy rozliczeń między majątkiem wspólnym a majątkami osobistymi małżonków oraz nakładów z majątku osobistego na majątek wspólny. Przepis ten nie obejmuje wprost sytuacji, w której jeden małżonek finansuje ze swojego majątku osobistego majątek osobisty drugiego małżonka.

Z kolei art. 567 § 1 ustawy z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego stanowi, że w postępowaniu o podział majątku wspólnego sąd rozstrzyga także o wydatkach, nakładach i innych świadczeniach między majątkiem wspólnym a osobistym. To również nie jest typowa podstawa do rozliczenia przepływu między dwoma majątkami osobistymi.

Dlatego w opisanym stanie faktycznym najczęściej właściwy jest zwykły proces o zapłatę, a nie wniosek o podział majątku wspólnego. Takie podejście od lat potwierdza orzecznictwo, w tym postanowienie Sądu Najwyższego z 3 kwietnia 1970 r., sygn. akt III CRN 70/70.

Zobacz również:

dom na działce żony oraz prawo do domu na działce.

Najczęstsza podstawa pozwu: bezpodstawne wzbogacenie

Jeżeli nie było ważnej umowy darowizny, pożyczki, współwłasności ani innej wyraźnej podstawy rozliczeń, najczęściej rozważa się roszczenie z bezpodstawnego wzbogacenia.

Zgodnie z art. 405 Kodeksu cywilnego kto bez podstawy prawnej uzyskał korzyść majątkową kosztem innej osoby, obowiązany jest do wydania korzyści w naturze, a gdyby to nie było możliwe, do zwrotu jej wartości. Natomiast art. 410 § 1 Kodeksu cywilnego przewiduje, że przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu stosuje się w szczególności do świadczenia nienależnego. Zgodnie z art. 410 § 2 Kodeksu cywilnego świadczenie jest nienależne m.in. wtedy, gdy odpadła podstawa świadczenia albo zamierzony cel świadczenia nie został osiągnięty.

W praktyce można argumentować, że pieniądze były przekazane na wspólne budowanie życia rodzinnego, wspólne zamieszkanie albo trwałość związku, a po rozpadzie małżeństwa i zatrzymaniu efektu nakładów wyłącznie przez żonę doszło do przesunięcia majątkowego bez podstawy prawnej. To jednak zawsze wymaga oceny konkretnych faktów: treści ustaleń między stronami, charakteru wpłat i tego, czy nie były one w istocie darowizną.

Co trzeba udowodnić w sądzie

W procesie to powód powinien wykazać fakty, z których wywodzi roszczenie, zgodnie z art. 6 Kodeksu cywilnego oraz art. 232 Kodeksu postępowania cywilnego. W tego typu sprawie zwykle trzeba wykazać:

• że pieniądze rzeczywiście pochodziły z Pana majątku osobistego,
• że zostały przekazane na budowę domu żony,
• że nie była to darowizna definitywna,
• że żona uzyskała korzyść majątkową Pana kosztem,
• jaka jest wartość dochodzonego roszczenia.

Przydatne dowody to przede wszystkim: potwierdzenia przelewów, historia rachunku, tytuły przelewów, korespondencja SMS lub e-mail, wiadomości z komunikatorów, zeznania świadków, faktury za materiały lub usługi opłacone przez Pana, dokumenty dotyczące budowy oraz umowa sprzedaży domu, jeśli uda się ją uzyskać w toku postępowania.

Jeżeli chciałby Pan wykazać, że żona wzbogaciła się w większym rozmiarze niż sama nominalna wpłata, sąd może badać, jaki był realny wpływ Pana środków na wartość nieruchomości. W niektórych sprawach potrzebna jest opinia biegłego.

Czy żona może bronić się twierdzeniem, że to była darowizna?

Tak. To jedna z najczęstszych linii obrony. Zgodnie z art. 888 § 1 Kodeksu cywilnego przez umowę darowizny darczyńca zobowiązuje się do bezpłatnego świadczenia na rzecz obdarowanego kosztem swego majątku. Jeżeli sąd uzna, że przekazane środki były darowizną, odzyskanie pieniędzy może być bardzo utrudnione.

Trzeba jednak pamiętać, że nie każde finansowanie potrzeb rodziny albo wspólnej inwestycji automatycznie oznacza darowiznę. Sąd bada rzeczywisty zamiar stron, sposób przekazania pieniędzy i cały kontekst relacji. Jeżeli środki były przekazane z myślą o wspólnym domu, a nie o nieodpłatnym przysporzeniu dla żony, argument o darowiźnie może być do podważenia.

Osobną kwestią jest forma darowizny. Art. 890 § 1 Kodeksu cywilnego przewiduje dla oświadczenia darczyńcy formę aktu notarialnego, ale darowizna staje się ważna także bez zachowania tej formy, jeżeli przyrzeczone świadczenie zostało spełnione. Sam brak aktu notarialnego nie obala więc automatycznie zarzutu darowizny pieniędzy już przekazanych przelewem.

Przedawnienie – czy po latach nadal można dochodzić zwrotu?

To najważniejsza praktyczna kwestia. Obecnie zgodnie z art. 118 Kodeksu cywilnego, jeżeli przepis szczególny nie stanowi inaczej, termin przedawnienia wynosi 6 lat, a dla roszczeń związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej oraz świadczeń okresowych – 3 lata. Koniec terminu przedawnienia przypada na ostatni dzień roku kalendarzowego, chyba że termin jest krótszy niż 2 lata.

Nie można jednak automatycznie przyjąć, że termin biegnie zawsze od dnia przelewu. Zgodnie z art. 120 § 1 Kodeksu cywilnego bieg przedawnienia rozpoczyna się od dnia, w którym roszczenie stało się wymagalne. W sprawach opartych na bezpodstawnym wzbogaceniu ustalenie chwili wymagalności bywa sporne. Często wiąże się ją z momentem, w którym odpadła podstawa świadczenia lub stało się jasne, że cel świadczenia nie został osiągnięty, a następnie z wezwaniem wzbogaconego do zapłaty, jeżeli wcześniej termin nie był oznaczony.

W praktyce trzeba więc przeanalizować co najmniej:

• kiedy dokładnie przekazywał Pan środki,
• kiedy nastąpił trwały rozpad pożycia lub rozwód,
• kiedy żona odmówiła rozliczenia,
• czy i kiedy wysłał Pan wezwanie do zapłaty,
• czy bieg przedawnienia był w międzyczasie przerwany, np. przez wniesienie pozwu lub zawezwanie do próby ugodowej – art. 123 § 1 pkt 1 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli zdarzenia miały miejsce w latach 2012-2013, nie da się uczciwie odpowiedzieć jednym zdaniem, że roszczenie na pewno jest albo nie jest przedawnione. Wymaga to analizy dat i dokumentów. Dodatkowo do roszczeń powstałych przed nowelizacją Kodeksu cywilnego z 13 kwietnia 2018 r. stosuje się przepisy przejściowe z art. 5 ustawy z 13 kwietnia 2018 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw, co w praktyce może modyfikować sposób liczenia terminu.

Jak przygotować działania krok po kroku

Jakiej kwoty można żądać

Najczęściej dochodzi się zwrotu konkretnej sumy pieniędzy rzeczywiście wyłożonej na budowę, ewentualnie z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia wskazanego w wezwaniu do zapłaty, na podstawie art. 481 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego. W części spraw pojawia się też spór, czy należy żądać pełnej wpłaconej kwoty, czy wartości wzbogacenia istniejącego po stronie pozwanej.

Znaczenie ma tu art. 409 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym obowiązek wydania korzyści lub zwrotu jej wartości wygasa, jeżeli ten, kto korzyść uzyskał, zużył ją lub utracił w taki sposób, że nie jest już wzbogacony, chyba że zużywając korzyść lub wyzbywając się jej powinien był liczyć się z obowiązkiem zwrotu. W sprawie sprzedaży domu argument o braku wzbogacenia może być trudniejszy do obrony, ale nie wolno tego przesądzać bez znajomości ceny sprzedaży i dalszych losów pieniędzy.

Zobacz również:

nakłady na dom żony oraz rozliczenie budowy.

Do jakiego sądu złożyć pozew

Sprawa o zwrot pieniędzy jest co do zasady sprawą o zapłatę. Właściwość rzeczową sądu ustala się według wartości przedmiotu sporu zgodnie z art. 16 i art. 17 pkt 4 Kodeksu postępowania cywilnego. Jeżeli wartość roszczenia przekracza 100 000 zł, sprawę co do zasady rozpoznaje sąd okręgowy, a poniżej tej kwoty – sąd rejonowy.

Właściwość miejscową ustala się zasadniczo według miejsca zamieszkania pozwanego – art. 27 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. W pozwie trzeba dokładnie opisać podstawę roszczenia, wskazać dowody i sformułować żądanie zapłaty określonej kwoty.

Przykłady

Poniższe sytuacje pokazują, jak podobne sprawy mogą być oceniane w praktyce. O wyniku zawsze decydują szczegóły i dowody.

FAQ

Czy przy rozdzielności majątkowej mogę żądać zwrotu pieniędzy wyłożonych na dom żony?

Tak, co do zasady jest to możliwe. Najczęściej nie robi się tego w podziale majątku wspólnego, lecz w procesie o zapłatę, zwykle na podstawie art. 405 i art. 410 Kodeksu cywilnego.

Czy sprzedaż domu przez żonę przekreśla roszczenie?

Nie. Sprzedaż domu nie zamyka automatycznie drogi do dochodzenia roszczenia, ale może wpływać na sposób ustalenia wysokości wzbogacenia i obronę pozwanej.

Czy przelew na konto żony oznacza od razu darowiznę?

Nie. O charakterze wpłaty decyduje cel świadczenia, ustalenia stron i całokształt okoliczności. Sąd bada, czy była to rzeczywiście nieodpłatna darowizna, czy raczej środki przekazane na określony cel związany ze wspólnym życiem.

Czy mogę żądać całej wpłaconej kwoty?

Często tak, ale zależy to od podstawy prawnej i od tego, jak sąd oceni rozmiar wzbogacenia po stronie pozwanej. Niekiedy konieczne jest wykazanie, jaka korzyść majątkowa rzeczywiście pozostała po stronie byłej żony.

Czy po latach sprawa może być już przedawniona?

Może, ale nie musi. Trzeba ustalić moment wymagalności roszczenia według art. 120 § 1 Kodeksu cywilnego oraz uwzględnić przepisy przejściowe i ewentualne przerwanie biegu przedawnienia.

Źródła

• art. 45 § 1 i art. 51¹ ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy
• art. 6, art. 46 § 1, art. 48, art. 118, art. 120 § 1, art. 123 § 1 pkt 1, art. 405, art. 409, art. 410 § 1-2, art. 481 § 1-2, art. 888 § 1, art. 890 § 1 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 16, art. 17 pkt 4, art. 27 § 1, art. 232, art. 567 § 1 ustawy z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego
• art. 5 ustawy z 13 kwietnia 2018 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw
• postanowienie Sądu Najwyższego z 3 kwietnia 1970 r., III CRN 70/70
• uchwała Sądu Najwyższego z 27 kwietnia 1995 r., III CZP 46/95