Stwierdzenie nieważności małżeństwa kościelnego a udział drugiego małżonka

Stwierdzenie nieważności małżeństwa kościelnego a rozwód cywilny

W języku potocznym często mówi się o „unieważnieniu ślubu kościelnego” albo nawet o „rozwodzie kościelnym”. Prawidłowo chodzi jednak o stwierdzenie nieważności małżeństwa. Oznacza to, że trybunał kościelny nie rozwiązuje ważnego małżeństwa, lecz bada, czy w chwili jego zawierania istniała przyczyna powodująca nieważność zgody, przeszkoda małżeńska albo wada formy kanonicznej.

Zgodnie z zasadą prawa kanonicznego małżeństwo cieszy się przychylnością prawa, a w razie wątpliwości uważa się je za ważne, dopóki nie zostanie udowodnione co innego. Równie istotna jest zasada nierozerwalności: małżeństwo zawarte i dopełnione nie może być rozwiązane żadną ludzką władzą ani z żadnej przyczyny, poza śmiercią.

Dlatego sam fakt, że małżonkowie mają już rozwód cywilny, nawet z orzeczeniem o winie jednej strony, nie oznacza automatycznie, że istnieją przesłanki unieważnienia małżeństwa w rozumieniu prawa kanonicznego. Rozwód cywilny może mieć znaczenie dowodowe, np. gdy pokazuje okoliczności rozpadu relacji, ale nie zastępuje badania tego, co istniało w chwili zawierania małżeństwa.

Kiedy małżeństwo kościelne może zostać uznane za nieważne?

Trybunał kościelny bada, czy już w chwili zawierania małżeństwa istniała konkretna przyczyna jego nieważności. W praktyce może chodzić o przeszkodę małżeńską, wadę zgody małżeńskiej albo niezachowanie wymaganej formy kanonicznej. Sam późniejszy rozpad związku, zdrada czy konflikt małżonków nie wystarczają bez wykazania przyczyny istniejącej przy zawieraniu małżeństwa.

W tym artykule najważniejsza jest jednak nie pełna lista możliwych tytułów nieważności, lecz pozycja procesowa drugiego małżonka: prawidłowe wezwanie, możliwość przedstawienia własnych twierdzeń i dowodów, udział w postępowaniu oraz środki zaskarżenia. Konkretna podstawa nieważności musi zostać wskazana i udowodniona w danej sprawie.

Jeżeli spór dotyczy zatajenia istotnych informacji, podstępu, błędu albo innej wady zgody, trzeba odrębnie ocenić, czy dana okoliczność rzeczywiście dotyczyła zgody małżeńskiej i mogła mieć znaczenie dla ważności małżeństwa.

Czy można zablokować proces przez nieodbieranie pism?

Nie. Nieodbieranie listów poleconych z sądu biskupiego jest rozwiązaniem ryzykownym i co do zasady nieskutecznym. Zgodnie z kan. 1509 Kodeksu prawa kanonicznego zawiadomienie o wezwaniach, dekretach, wyrokach i innych aktach sądowych powinno być dokonane przez publiczne usługi pocztowe albo w inny najpewniejszy sposób, z zachowaniem przepisów prawa partykularnego.

Najważniejszy w opisanej sytuacji jest kan. 1510 Kodeksu prawa kanonicznego: pozwany, który odmawia przyjęcia wezwania albo przeszkadza w jego doręczeniu, jest uznawany za wezwanego zgodnie z prawem. Innymi słowy, celowe unikanie korespondencji może spowodować, że trybunał potraktuje wezwanie jako skuteczne i będzie prowadził sprawę dalej.

Jeżeli wezwanie rzeczywiście nie zostało prawidłowo doręczone, może to mieć znaczenie procesowe. Trzeba jednak odróżnić brak prawidłowego doręczenia od sytuacji, w której strona wie o sprawie, ale świadomie nie odbiera listów albo utrudnia kontakt z trybunałem. Taka taktyka zwykle działa przeciwko stronie pozwanej.

Czy proces może toczyć się bez drugiego małżonka?

Tak, proces o stwierdzenie nieważności małżeństwa może toczyć się bez aktywnego udziału drugiego małżonka, jeżeli został on prawidłowo wezwany i nie korzysta ze swoich uprawnień. Kan. 1592 Kodeksu prawa kanonicznego przewiduje, że jeżeli pozwany prawidłowo wezwany nie stawił się, nie usprawiedliwił nieobecności albo nie odpowiedział, sędzia może stwierdzić jego nieobecność w sądzie i zarządzić dalsze prowadzenie sprawy aż do wyroku.

Brak udziału w procesie nie oznacza więc, że druga strona „wygra z automatu”, ale oznacza, że nieobecny małżonek nie wykorzystuje możliwości obrony: nie przedstawia własnej wersji wydarzeń, nie wskazuje świadków, nie składa dokumentów, nie odnosi się do twierdzeń powoda i nie reaguje na ewentualne nieścisłości.

Jeżeli pozwany pojawi się później albo wyśle odpowiedź przed rozstrzygnięciem sprawy, może przedstawić wnioski i dowody. Sędzia powinien jednak pilnować, aby spóźniona aktywność nie służyła wyłącznie przewlekaniu postępowania.

Jak bronić się przed nieprawdziwymi zeznaniami?

Jeżeli obawia się Pan, że była małżonka będzie składać fałszywe albo jednostronne zeznania, najważniejsze jest aktywne przedstawienie materiału dowodowego. W procesie kościelnym sędzia nie opiera się wyłącznie na samych twierdzeniach jednej strony. Ocenia całość akt, wiarygodność stron, zeznania świadków, dokumenty, opinie biegłych, a w niektórych sprawach również okoliczności psychologiczne lub medyczne.

W praktyce warto przygotować:

• pisemną odpowiedź na skargę powodową, z odniesieniem się do najważniejszych twierdzeń drugiej strony;
• listę świadków, którzy znali narzeczonych przed ślubem i w pierwszym okresie małżeństwa;
• dokumenty pokazujące przebieg relacji, okoliczności zawarcia małżeństwa i fakty przeczące twierdzeniom powoda;
• informacje o tym, które zdarzenia nastąpiły dopiero po ślubie i nie istniały w chwili wyrażania zgody małżeńskiej;
• wnioski o zwrócenie uwagi na sprzeczności, przesadę albo pomijanie istotnych faktów przez drugą stronę.

W sprawach o nieważność szczególnie ważne są okoliczności sprzed ślubu i z samego momentu zawierania małżeństwa. Późniejszy konflikt, rozstanie albo wina w rozwodzie cywilnym mogą być tłem sprawy, ale zwykle nie wystarczają bez wykazania przyczyny istniejącej w chwili zawarcia małżeństwa.

Jakie prawa ma pozwany małżonek w procesie kościelnym?

Strona pozwana ma prawo znać przedmiot sprawy, odpowiedzieć na skargę, przedstawiać dowody, wskazywać świadków, korzystać z pomocy adwokata kościelnego lub pełnomocnika dopuszczonego przez trybunał oraz korzystać ze środków zaskarżenia przewidzianych prawem. Zakres dostępu do akt i sposób udziału w czynnościach procesowych zależą od przepisów kanonicznych i decyzji trybunału w konkretnej sprawie.

Po reformie procesu małżeńskiego dokonanej przez papieża Franciszka wyrok stwierdzający po raz pierwszy nieważność małżeństwa staje się wykonalny po upływie terminów na zaskarżenie. Nie ma już wymogu automatycznego uzyskania drugiego zgodnego wyroku. Strona, która czuje się pokrzywdzona, a także obrońca węzła, mogą jednak wnieść apelację albo skargę o nieważność wyroku na zasadach określonych w Kodeksie prawa kanonicznego.

W zwykłych terminach procesowych apelację wnosi się do sędziego, który wydał wyrok, w terminie 15 użytecznych dni od wiadomości o publikacji wyroku, a następnie popiera przed sądem wyższej instancji w terminie miesiąca, chyba że ustalono dłuższy termin. W konkretnej sprawie należy zawsze sprawdzić pouczenie przesłane przez trybunał.

Dlaczego aktywny udział jest lepszy niż blokowanie sprawy?

Jeżeli celem jest obrona ważności małżeństwa, najlepszym rozwiązaniem jest udział w procesie, a nie jego bojkotowanie. Nieodbieranie korespondencji, niestawiennictwo albo milczenie mogą zostać odebrane jako brak zainteresowania sprawą, a w określonych sytuacjach mogą prowadzić również do konsekwencji kosztowych, zwłaszcza gdy nieobecność powoduje dodatkowe wydatki.

Aktywna postawa nie oznacza zgody na twierdzenia byłego małżonka. Przeciwnie — pozwala jasno wykazać, że małżeństwo było zawarte świadomie i dobrowolnie, że nie istniała przeszkoda zrywająca, że nie było wady zgody albo że wskazywane przez drugą stronę okoliczności są przesadzone, późniejsze lub nieprawdziwe.

FAQ

Źródła

• Kodeks prawa kanonicznego, w szczególności kan. 1055, 1060, 1083-1094, 1095-1107, 1108-1123, 1141, 1509, 1510, 1511, 1592, 1593, 1595, 1619-1640 oraz 1671-1691.
• Franciszek, list apostolski motu proprio Mitis Iudex Dominus Iesus, reformujący kanony dotyczące spraw o orzeczenie nieważności małżeństwa.
• Konferencja Episkopatu Polski, Kodeks prawa kanonicznego - tekst ujednolicony.