Małżeństwo między krewnymi – kiedy jest możliwe?

Przeszkody małżeńskie związane z pokrewieństwem

Przy ocenie, czy osoby spokrewnione mogą zawrzeć małżeństwo, trzeba rozróżnić dwie płaszczyzny: prawo cywilne, które decyduje o skutecznym zawarciu małżeństwa w Polsce, oraz prawo kanoniczne, które ma znaczenie dla ślubu kościelnego. To rozróżnienie jest ważne zwłaszcza wtedy, gdy para planuje ślub wyznaniowy ze skutkami cywilnymi.

Zgodnie z art. 14 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego nie mogą zawrzeć ze sobą małżeństwa krewni w linii prostej, rodzeństwo ani powinowaci w linii prostej. Z ważnych powodów sąd może jednak zezwolić na zawarcie małżeństwa między powinowatymi. Oznacza to, że polskie prawo małżeńskie nie zakazuje automatycznie małżeństwa wszystkich krewnych w linii bocznej.

Zakaz cywilny obejmuje więc przykładowo małżeństwo rodzica z dzieckiem, dziadka z wnuczką, babci z wnukiem oraz małżeństwo rodzeństwa. Obejmuje także powinowatych w linii prostej, czyli np. teścia i synową, teściową i zięcia, ojczyma i pasierbicę albo macochę i pasierba. W przypadku powinowactwa w linii prostej ustawa dopuszcza jednak możliwość uzyskania zgody sądu, jeżeli przemawiają za tym ważne powody.

Pokrewieństwo i powinowactwo – podstawowe różnice

Krewnymi są osoby pochodzące od wspólnego przodka. Kodeks rodzinny i opiekuńczy rozróżnia krewnych w linii prostej oraz krewnych w linii bocznej. Krewnymi w linii prostej są osoby, z których jedna pochodzi od drugiej, np. rodzic i dziecko, dziadek i wnuk, pradziadek i prawnuczka. Krewnymi w linii bocznej są osoby, które mają wspólnego przodka, ale jedna nie pochodzi od drugiej, np. rodzeństwo, wuj i bratanek, ciotka i siostrzenica, kuzyni.

Powinowactwo nie jest pokrewieństwem krwi. Powstaje z małżeństwa między jednym małżonkiem a krewnymi drugiego małżonka i trwa mimo ustania małżeństwa. Linię oraz stopień powinowactwa określa się według linii i stopnia pokrewieństwa. Dlatego teść jest powinowatym w linii prostej pierwszego stopnia, a pasierb lub pasierbica również pozostają w relacji powinowactwa w linii prostej z ojczymem albo macochą.

Osobno należy traktować przysposobienie. Zgodnie z art. 15 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego przysposabiający i przysposobiony nie mogą zawrzeć ze sobą małżeństwa, a unieważnienia takiego małżeństwa może żądać każdy z małżonków. Nie można jednak unieważnić małżeństwa z powodu stosunku przysposobienia, jeżeli stosunek ten ustał.

Jak liczyć stopień pokrewieństwa?

Stopień pokrewieństwa określa się według liczby urodzeń, wskutek których powstało pokrewieństwo. W linii prostej liczenie jest proste: rodzic i dziecko to I stopień, dziadek i wnuk to II stopień, pradziadek i prawnuk to III stopień.

W linii bocznej liczy się drogę od jednej osoby do wspólnego przodka, a następnie od tego przodka do drugiej osoby, pomijając samego wspólnego przodka. Rodzeństwo jest więc spokrewnione w II stopniu linii bocznej, wuj i bratanek w III stopniu, a kuzyni – dzieci rodzeństwa – w IV stopniu linii bocznej.

W opisanej w artykule sytuacji, gdy dziadek jednej osoby i matka drugiej osoby byli rodzeństwem, strony mają wspólnego przodka w poprzednich pokoleniach i są krewnymi w linii bocznej dalszego stopnia niż rodzeństwo. Dla prawa cywilnego najważniejsze jest to, że nie są krewnymi w linii prostej ani rodzeństwem, więc sama ta relacja nie tworzy przeszkody z art. 14 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Czy kuzyni mogą zawrzeć ślub cywilny?

Tak, kuzyni mogą co do zasady zawrzeć ślub cywilny. W polskim prawie rodzinnym zakaz małżeństwa między krewnymi w linii bocznej obejmuje tylko rodzeństwo. Kuzyni są krewnymi w linii bocznej IV stopnia, a więc nie są objęci cywilnym zakazem z art. 14 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Przed zawarciem małżeństwa strony składają przed kierownikiem USC zapewnienie, że nie wiedzą o istnieniu okoliczności wyłączających zawarcie małżeństwa. Jeżeli kierownik USC poweźmie wątpliwości, może odmówić przyjęcia oświadczeń albo zwrócić się do sądu o rozstrzygnięcie, czy małżeństwo może być zawarte.

Jeżeli para ma wątpliwości, jak zakwalifikować relację rodzinną, warto przygotować prosty schemat pokrewieństwa: wskazać wspólnego przodka, kolejne urodzenia i ustalić, czy chodzi o linię prostą, linię boczną czy powinowactwo. W sprawach rodzinnych, w których znaczenie ma nie tylko możliwość zawarcia małżeństwa, ale także skutki małżeństwa, pomocne mogą być również materiały dotyczące szerszej kategorii małżeństwa w prawie rodzinnym.

Ślub kościelny a pokrewieństwo

Prawo kanoniczne jest bardziej rygorystyczne niż prawo cywilne. Kanon 1091 Kodeksu prawa kanonicznego stanowi, że w linii prostej pokrewieństwa nieważne jest małżeństwo między wszystkimi wstępnymi i zstępnymi. W linii bocznej małżeństwo jest nieważne aż do czwartego stopnia włącznie. Oznacza to, że przeszkoda kanoniczna obejmuje nie tylko rodzeństwo, ale także np. relację wuj–siostrzenica lub ciotka–bratanek oraz kuzynów.

Nie oznacza to jednak, że każda taka sprawa kończy się definitywną odmową ślubu kościelnego. Kodeks prawa kanonicznego przewiduje możliwość dyspensy od niektórych przeszkód z prawa kościelnego. Dyspensy nigdy nie udziela się od przeszkody pokrewieństwa w linii prostej oraz w drugim stopniu linii bocznej, czyli między rodzeństwem. W przypadku dalszych stopni linii bocznej, w szczególności IV stopnia między kuzynami, sprawę należy przedstawić w kancelarii parafialnej, która wskaże procedurę uzyskania ewentualnej dyspensy od właściwej władzy kościelnej.

Kanon 1092 Kodeksu prawa kanonicznego przewiduje także przeszkodę powinowactwa w linii prostej we wszystkich stopniach. Dlatego również przy relacjach wynikających z wcześniejszego małżeństwa, np. między teściem i synową albo ojczymem i pasierbicą, trzeba osobno zbadać skutki cywilne i kanoniczne.

Ślub konkordatowy – trzeba spełnić dwa porządki prawne

Przy ślubie wyznaniowym ze skutkami cywilnymi trzeba spełnić zarówno wymagania prawa polskiego, jak i prawa wewnętrznego danego związku wyznaniowego. Jeżeli w prawie cywilnym nie ma przeszkody, ale występuje przeszkoda kanoniczna, duchowny nie powinien asystować przy zawarciu małżeństwa kościelnego bez jej usunięcia w przewidzianej procedurze.

W praktyce oznacza to, że kuzyni mogą zawrzeć ślub cywilny, ale przed ślubem kościelnym powinni ujawnić pokrewieństwo i ustalić, czy potrzebna jest dyspensa. Ukrycie istotnych okoliczności rodzinnych może później prowadzić do poważnych problemów, w tym do badania ważności małżeństwa kościelnego. Zbliżone zagadnienia omawiamy także w materiale o unieważnieniu kościelnego ślubu.

Co grozi za zawarcie małżeństwa mimo przeszkody?

Jeżeli małżeństwo cywilne zostanie zawarte mimo przeszkody pokrewieństwa albo powinowactwa, może powstać podstawa do żądania jego unieważnienia. W przypadku pokrewieństwa między małżonkami unieważnienia może żądać każdy, kto ma w tym interes prawny. W przypadku powinowactwa między małżonkami żądać unieważnienia może każdy z małżonków.

Unieważnienie małżeństwa cywilnego wymaga orzeczenia sądu. Samo istnienie przeszkody nie oznacza, że małżeństwo przestaje istnieć automatycznie w obrocie cywilnym. Sąd bada podstawę prawną, interes prawny osoby występującej z żądaniem oraz okoliczności sprawy.

W prawie kanonicznym skutki są oceniane inaczej: jeżeli przeszkoda zrywająca istnieje i nie została skutecznie usunięta dyspensą, małżeństwo kanoniczne jest nieważne. W konkretnych sprawach może być potrzebne postępowanie przed sądem kościelnym. Warto wtedy sprawdzić również, czy problem dotyczy wyłącznie pokrewieństwa, czy także innych przyczyn, takich jak zatajenie istotnych informacji przed ślubem. Przykładem takiej tematyki jest unieważnienie małżeństwa z powodu zatajenia prawdy.

Jak przygotować się do sprawdzenia przeszkody?

Najlepiej zacząć od sporządzenia prostego drzewa rodzinnego. Należy wskazać wspólnego przodka, osoby pośrednie oraz daty i dokumenty potwierdzające relacje rodzinne, jeżeli są dostępne. Następnie trzeba ustalić, czy relacja jest pokrewieństwem w linii prostej, pokrewieństwem w linii bocznej, powinowactwem czy stosunkiem przysposobienia.

Przy ślubie cywilnym wątpliwości można wyjaśnić w USC, a w razie odmowy lub poważniejszych wątpliwości – przed sądem. Przy ślubie kościelnym sprawę należy zgłosić w kancelarii parafialnej, zanim zostanie wyznaczony termin ślubu. Jeżeli wymagana jest dyspensa, para powinna uzyskać ją przed zawarciem małżeństwa.

FAQ

Źródła

• Kodeks rodzinny i opiekuńczy: art. 14, art. 15, art. 61⁷ i art. 61⁸, tekst aktu w Internetowym Systemie Aktów Prawnych: isap.sejm.gov.pl.
• Kodeks prawa kanonicznego: kan. 1078, kan. 1091 i kan. 1092, tekst ujednolicony Konferencji Episkopatu Polski: episkopat.pl.