Unieważnienie małżeństwa z powodu zatajenia prawdy o rodzinie żony

Czy zatajenie prawdy o rodzinie żony uzasadnia unieważnienie małżeństwa?

W opisanej sytuacji chodzi o informację dotyczącą brata żony i jej matki. Jest to okoliczność bardzo trudna emocjonalnie, ale sama w sobie nie oznacza jeszcze, że Pana małżeństwo zostało zawarte nieważnie. Dla sądu cywilnego kluczowe jest to, czy w dniu ślubu istniała jedna z ustawowych przesłanek unieważnienia małżeństwa. Dla trybunału kościelnego istotne będzie natomiast to, czy w chwili ślubu istniała wada zgody, przeszkoda kanoniczna albo brak wymaganej formy.

Trzeba odróżnić rozczarowanie, poczucie oszukania i utratę zaufania od prawnej nieważności małżeństwa. W prawie polskim nie wystarczy wykazać, że małżonek lub jego rodzina nie powiedzieli prawdy o bolesnych faktach rodzinnych. Należałoby wykazać konkretną przesłankę przewidzianą w ustawie.

Unieważnienie małżeństwa cywilnego w prawie polskim

Zgodnie z Kodeksem rodzinnym i opiekuńczym małżeństwo może być unieważnione tylko z przyczyn przewidzianych w przepisach. Nie jest to więc ogólna sankcja za nieuczciwość przedślubną ani sposób na zakończenie nieudanego związku. W praktyce podstawy unieważnienia można podzielić na trzy grupy.

Przeszkody małżeńskie

Pierwsza grupa to przeszkody małżeńskie. Chodzi o sytuacje, w których określone osoby nie powinny zawrzeć ważnego małżeństwa. Do najważniejszych należą:

• brak wymaganego wieku, z uwzględnieniem wyjątków przewidzianych przez sąd opiekuńczy,
• ubezwłasnowolnienie całkowite,
• choroba psychiczna albo niedorozwój umysłowy w rozumieniu przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego,
• pozostawanie już w innym małżeństwie, czyli bigamia,
• pokrewieństwo w linii prostej oraz między rodzeństwem,
• powinowactwo w linii prostej, chyba że sąd zezwolił na małżeństwo,
• stosunek przysposobienia między przyszłymi małżonkami.

W Pana sprawie sama informacja, że brat żony ma dziecko ze swoją matką, nie oznacza jeszcze istnienia przeszkody między Panem a żoną. Inaczej byłoby tylko wtedy, gdyby okazało się, że między samymi małżonkami istnieje prawnie istotne pokrewieństwo, powinowactwo albo inna przeszkoda ustawowa.

Wady oświadczenia woli przy zawarciu małżeństwa

Druga grupa dotyczy wad oświadczenia o wstąpieniu w związek małżeński. Zgodnie z art. 15¹ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego małżeństwo może być unieważnione, jeżeli oświadczenie zostało złożone:

1. przez osobę, która z jakichkolwiek powodów znajdowała się w stanie wyłączającym świadome wyrażenie woli,
2. pod wpływem błędu co do tożsamości drugiej strony,
3. pod wpływem bezprawnej groźby drugiej strony lub osoby trzeciej, jeżeli z okoliczności wynikało, że składający oświadczenie mógł obawiać się poważnego niebezpieczeństwa osobistego dla siebie albo innej osoby.

Najważniejsze w Pana przypadku jest to, że błąd musi dotyczyć tożsamości drugiej strony, a nie wszystkich informacji, które mogłyby wpłynąć na decyzję o ślubie. Zatajenie faktów o rodzicach, rodzeństwie czy dalszej rodzinie małżonka zwykle nie jest błędem co do tożsamości żony. Nie jest nim także późniejsze odkrycie rodzinnego skandalu, nawet jeżeli wywołuje ono poczucie krzywdy.

Terminy są krótkie. Powództwo o unieważnienie małżeństwa z powodu wad oświadczenia woli trzeba wytoczyć w ciągu 6 miesięcy od ustania stanu wyłączającego świadome wyrażenie woli, od wykrycia błędu albo od ustania obawy wywołanej groźbą. W każdym przypadku nie można tego zrobić później niż po upływie 3 lat od zawarcia małżeństwa.

Wadliwe pełnomocnictwo i konwalidacja małżeństwa

Trzecia grupa dotyczy małżeństwa zawieranego przez pełnomocnika. Małżeństwo może być unieważnione, jeżeli brakowało wymaganego zezwolenia sądu na złożenie oświadczenia przez pełnomocnika, pełnomocnictwo było nieważne albo zostało skutecznie odwołane. Ta podstawa ma znaczenie tylko w szczególnych sprawach, gdy ślub nie był zawierany osobiście przez oboje nupturientów.

Należy też pamiętać o konwalidacji, czyli sytuacji, w której małżeństwo pierwotnie wadliwe nie może już zostać unieważnione. Przykładowo znaczenie może mieć ustanie określonej przeszkody, nawiązanie pożycia po zawarciu małżeństwa przez pełnomocnika albo upływ terminów przewidzianych dla wad oświadczenia woli. Po ustaniu małżeństwa zasadą jest brak możliwości jego unieważnienia, z wyjątkami dotyczącymi przede wszystkim bigamii, pokrewieństwa oraz śmierci jednego z małżonków po wytoczeniu powództwa.

Stwierdzenie nieważności małżeństwa kościelnego

W przypadku ślubu kościelnego precyzyjniej mówi się o stwierdzeniu nieważności małżeństwa, a nie o jego unieważnieniu. Trybunał kościelny nie rozwiązuje ważnie zawartego sakramentalnego małżeństwa, lecz bada, czy ważny węzeł małżeński w ogóle powstał w chwili ślubu. Kodeks Prawa Kanonicznego w kan. 1141 wskazuje, że małżeństwo zawarte i dopełnione nie może być rozwiązane żadną ludzką władzą i z żadnej przyczyny poza śmiercią.

W prawie kanonicznym znaczenie mogą mieć m.in. przeszkody małżeńskie, brak wymaganej formy kanonicznej oraz wady zgody małżeńskiej. Do przeszkód należą m.in. wiek, uprzednia i trwała impotencja, istniejący węzeł małżeński, różnica religii bez dyspensy, święcenia, publiczny wieczysty ślub czystości, uprowadzenie, małżonkobójstwo, pokrewieństwo, powinowactwo, przyzwoitość publiczna i adopcja.

W praktyce wiele spraw przed trybunałem dotyczy zgody małżeńskiej. Znaczenie mogą mieć zwłaszcza poważny brak rozeznania co do istotnych praw i obowiązków małżeńskich, niezdolność psychiczna do ich podjęcia, podstęp, błąd co do osoby lub szczególnie istotnej cechy osoby, symulacja zgody, wykluczenie potomstwa, wykluczenie wierności, wykluczenie nierozerwalności, przymus lub ciężka bojaźń.

Czy podstęp w prawie kanonicznym może mieć znaczenie?

Najbliższą podstawą w opisanej sprawie byłby kan. 1098 Kodeksu Prawa Kanonicznego. Zgodnie z nim nieważnie zawiera małżeństwo ten, kto zawiera je zwiedziony podstępem dokonanym dla uzyskania zgody, dotyczącym jakiegoś przymiotu drugiej strony, który ze swojej natury może poważnie zakłócić wspólnotę życia małżeńskiego.

To ważne rozróżnienie: przepis mówi o przymiocie drugiej strony, czyli współmałżonka, a nie o każdej przemilczanej informacji dotyczącej jego rodziny. Sam fakt, że brat żony ma dziecko ze swoją matką, co do zasady nie przesądza o nieważności Pana małżeństwa kanonicznego. Inaczej można byłoby oceniać sprawę, gdyby zatajona informacja dotyczyła bezpośrednio żony, jej zdolności do podjęcia obowiązków małżeńskich, jej istotnych zamiarów przy ślubie albo gdyby była elementem szerszego podstępu nakierowanego na uzyskanie Pana zgody.

Dlatego w sprawie kanonicznej trzeba badać nie tylko sam fakt rodzinny, ale też to, kto o nim wiedział, czy był celowo ukrywany po to, aby doprowadzić do ślubu, jaki miał związek z osobą żony oraz czy realnie dotyczył istotnych obowiązków małżeńskich.

Co można zrobić w praktyce?

Jeżeli celem jest zakończenie małżeństwa cywilnego, a brak jest ustawowych podstaw do unieważnienia, właściwą drogą może być rozwód albo separacja. Przy rozwodzie sąd nie bada ważności małżeństwa w chwili ślubu, lecz to, czy nastąpił zupełny i trwały rozkład pożycia małżeńskiego. Okoliczności związane z zatajeniem prawdy mogą mieć znaczenie dla relacji małżonków i oceny winy, ale zależy to od całokształtu sprawy.

Jeżeli celem jest uporządkowanie sytuacji w Kościele, można rozważyć konsultację z prawnikiem kanonistą i przygotowanie skargi powodowej do właściwego trybunału kościelnego. Trzeba jednak liczyć się z tym, że sprawa nie będzie opierała się wyłącznie na tezie: rodzina żony zataiła prawdę. Konieczne są konkretne fakty, dowody, świadkowie i wskazanie tytułu nieważności.

FAQ

Czy można unieważnić małżeństwo cywilne dlatego, że żona ukryła skandal w rodzinie?

Co do zasady nie. Sąd cywilny bada tylko ustawowe podstawy unieważnienia małżeństwa. Samo zatajenie informacji o krewnych małżonka zwykle nie jest błędem co do tożsamości drugiej strony ani przeszkodą małżeńską.

Czy kazirodztwo w rodzinie żony jest przeszkodą do mojego małżeństwa?

Nie, jeżeli nie dotyczy pokrewieństwa między samymi małżonkami. Przeszkody pokrewieństwa i powinowactwa ocenia się w relacji między osobami zawierającymi małżeństwo, a nie przez sam fakt istnienia patologii w dalszej rodzinie.

Ile jest czasu na żądanie unieważnienia małżeństwa z powodu wady oświadczenia woli?

W przypadku wad oświadczenia woli termin wynosi 6 miesięcy od ustania stanu wyłączającego świadome wyrażenie woli, wykrycia błędu albo ustania obawy wywołanej groźbą. Nie można jednak wystąpić z takim żądaniem później niż po 3 latach od zawarcia małżeństwa.

Czy w Kościele można dostać rozwód kościelny?

Nie. W prawie kanonicznym chodzi o stwierdzenie nieważności małżeństwa, czyli ustalenie, że ważne małżeństwo nie powstało w chwili ślubu. Trybunał kościelny nie rozwiązuje ważnie zawartego sakramentalnego małżeństwa.

Czy zatajenie informacji może być podstępem w prawie kanonicznym?

Może, ale nie każde zatajenie. Podstęp musi dotyczyć istotnego przymiotu drugiej strony, który ze swojej natury może poważnie zakłócić wspólnotę życia małżeńskiego, i musi być dokonany dla uzyskania zgody małżeńskiej.

Podsumowanie

Zatajenie prawdy o rodzinie żony, nawet bardzo poważnej, zwykle nie wystarcza do unieważnienia małżeństwa cywilnego. W prawie polskim konieczna jest konkretna podstawa z Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, np. przeszkoda małżeńska, wada oświadczenia woli albo problem z pełnomocnictwem. W prawie kanonicznym trzeba badać, czy w chwili ślubu istniała przeszkoda, brak formy albo wada zgody małżeńskiej, w tym ewentualny podstęp dotyczący istotnej cechy współmałżonka. Jeżeli problem dotyczy wyłącznie później ujawnionej tajemnicy rodzinnej, częściej właściwą drogą będzie rozwód cywilny lub indywidualna konsultacja kanoniczna niż proste stwierdzenie nieważności.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy - Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59

2. Kodeks Prawa Kanonicznego - tekst ujednolicony opublikowany przez Konferencję Episkopatu Polski - episkopat.pl