Czy można zbierać datki na własne potrzeby?

Czy osoba prywatna może zbierać datki na własne potrzeby?

Tak, osoba prywatna może prosić inne osoby o dobrowolne wsparcie, także na własne potrzeby, na przykład leczenie, rehabilitację, trudną sytuację rodzinną, utratę mieszkania albo inne życiowe problemy. Nie oznacza to jednak, że każda forma takiej pomocy jest prawnie obojętna.

Kluczowe jest rozróżnienie pomiędzy prywatnym przyjmowaniem darowizn a zbiórką publiczną. Zgodnie z art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 14 marca 2014 r. o zasadach prowadzenia zbiórek publicznych zbiórką publiczną jest zbieranie ofiar w gotówce lub w naturze w miejscu publicznym na określony, zgodny z prawem cel pozostający w sferze zadań publicznych, o których mowa w art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie, oraz na cele religijne.

Oznacza to, że o zbiórce publicznej decydują łącznie przede wszystkim: forma zbierania, miejsce oraz cel. Typowym przykładem jest zbieranie gotówki do puszki na ulicy, przy sklepie, na festynie, na cmentarzu albo w innym miejscu dostępnym dla nieoznaczonego kręgu osób.

Zbiórka internetowa, przelewy i SMS-y

Jeżeli środki są przekazywane przelewem bankowym, przez platformę crowdfundingową, operatora płatności albo SMS-em, taka akcja co do zasady nie jest zbiórką publiczną w rozumieniu art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 14 marca 2014 r. o zasadach prowadzenia zbiórek publicznych. Powód jest praktyczny: nie dochodzi do anonimowego zbierania gotówki lub rzeczy w miejscu publicznym, a przepływ pieniędzy jest rejestrowany.

Nie oznacza to jednak braku jakichkolwiek obowiązków. Trzeba uwzględnić w szczególności przepisy podatkowe, regulamin platformy, zasady ochrony danych osobowych, a także odpowiedzialność za prawdziwość informacji podawanych w opisie zbiórki. Jeżeli wpłacający przekazuje środki bez świadczenia wzajemnego, najczęściej mamy do czynienia z darowizną w rozumieniu art. 888 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny.

Jeżeli natomiast wpłacający otrzymuje w zamian towar, usługę, dostęp do treści, nagrodę albo inne świadczenie, ocena może być inna. W zależności od okoliczności może powstać przychód z działalności gospodarczej, sprzedaży albo innego stosunku prawnego. W takim przypadku nie należy automatycznie traktować wpłat jako darowizn.

Kiedy zbiórka wymaga zgłoszenia?

Zgłoszenie jest potrzebne wtedy, gdy planowana akcja spełnia definicję zbiórki publicznej z art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 14 marca 2014 r. o zasadach prowadzenia zbiórek publicznych. Chodzi więc przede wszystkim o publiczne zbieranie gotówki albo darów rzeczowych w miejscach publicznych.

Zgodnie z art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 14 marca 2014 r. o zasadach prowadzenia zbiórek publicznych zbiórka publiczna może zostać przeprowadzona po jej zgłoszeniu przez organizatora i po zamieszczeniu informacji o zgłoszeniu na ogólnopolskim elektronicznym portalu zbiórek publicznych. Obecnie nie uzyskuje się klasycznego zezwolenia administracyjnego, które funkcjonowało w poprzednim stanie prawnym. Obowiązuje system zgłoszeniowy.

W praktyce zgłoszenie składa się przez portal zbiorki.gov.pl albo w postaci papierowej. Zgłoszenie powinno zawierać dane organizatora, cel zbiórki, miejsce, sposób i termin jej prowadzenia oraz informacje pozwalające ocenić, czy zbiórka mieści się w zakresie ustawy. Zgodnie z art. 9 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 14 marca 2014 r. o zasadach prowadzenia zbiórek publicznych minister właściwy do spraw administracji publicznej zamieszcza informację o prawidłowym zgłoszeniu na portalu co do zasady w terminie 3 dni roboczych od otrzymania zgłoszenia elektronicznego albo 7 dni roboczych od otrzymania zgłoszenia papierowego.

Kto może być organizatorem zbiórki publicznej?

Jedna osoba prywatna nie zgłasza samodzielnie zbiórki publicznej jako organizator, jeżeli działa wyłącznie we własnym imieniu. Zgodnie z art. 3 ustawy z dnia 14 marca 2014 r. o zasadach prowadzenia zbiórek publicznych organizatorem zbiórki publicznej może być organizacja pozarządowa w rozumieniu art. 3 ust. 2 ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie, podmiot wymieniony w art. 3 ust. 3 tej ustawy albo komitet społeczny powołany w celu przeprowadzenia zbiórki publicznej.

Komitet społeczny tworzą co najmniej 3 osoby fizyczne. Wymagania dotyczące członków komitetu wynikają z art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 14 marca 2014 r. o zasadach prowadzenia zbiórek publicznych. Osoby te muszą mieć pełną zdolność do czynności prawnych i nie mogą być karane za określone przestępstwa, w szczególności przeciwko wiarygodności dokumentów, mieniu, obrotowi gospodarczemu oraz obrotowi pieniędzmi i papierami wartościowymi.

Jeżeli zbiórka ma służyć konkretnej osobie, często praktycznym rozwiązaniem jest współpraca z fundacją lub stowarzyszeniem, którego cele statutowe obejmują dany rodzaj pomocy. Trzeba jednak pamiętać, że organizacja nie może dowolnie rozdysponowywać środków poza swoim statutem i poza celem wskazanym w zgłoszeniu.

Najczęstsze formy zbierania datków

Wyłączenia z ustawy o zbiórkach publicznych

Nie każda akcja polegająca na przyjmowaniu pieniędzy lub rzeczy podlega ustawie o zasadach prowadzenia zbiórek publicznych. Art. 2 ustawy z dnia 14 marca 2014 r. o zasadach prowadzenia zbiórek publicznych przewiduje wyłączenia, między innymi dla określonych zbiórek prowadzonych wśród grona osób znajomych osobiście przeprowadzającym zbiórkę, zbiórek w lokalach szkolnych wśród młodzieży szkolnej za zgodą władz szkolnych, a także niektórych zbiórek na cele religijne, kościelną działalność charytatywno-opiekuńczą, naukową, oświatową i wychowawczą, jeżeli spełniają warunki wskazane w tym przepisie.

Wyłączenia należy interpretować ostrożnie. Jeżeli akcja jest kierowana do nieoznaczonego kręgu osób i odbywa się w przestrzeni publicznej, samo nazwanie jej zbiórką prywatną nie wyłącza obowiązków ustawowych.

Podatki od datków na własne potrzeby

Otrzymane datki mogą być darowiznami w rozumieniu art. 888 § 1 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z art. 1 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn nabycie przez osoby fizyczne własności rzeczy lub praw majątkowych tytułem darowizny podlega podatkowi od spadków i darowizn.

Limity podatkowe zależą od relacji między darczyńcą a obdarowanym. Zgodnie z art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn opodatkowaniu podlega nabycie od jednej osoby, jeżeli czysta wartość nabycia przekracza:

• 36 120 zł od osoby zaliczonej do I grupy podatkowej,
• 27 090 zł od osoby zaliczonej do II grupy podatkowej,
• 5 733 zł od osoby zaliczonej do III grupy podatkowej.

Limity te liczy się od jednej osoby, z uwzględnieniem nabycia od tej samej osoby w okresie 5 lat poprzedzających rok, w którym nastąpiło ostatnie nabycie. Przy dużej liczbie drobnych wpłat od obcych osób zwykle problemem praktycznym jest udokumentowanie, od kogo i w jakiej wysokości pochodziła wpłata.

Jeżeli limit zostanie przekroczony, może powstać obowiązek złożenia zeznania podatkowego SD-3 w terminie miesiąca od dnia powstania obowiązku podatkowego, co wynika z art. 17a ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn. W przypadku darowizn od najbliższej rodziny możliwe jest zwolnienie przewidziane w art. 4a tej ustawy, ale wymaga ono spełnienia warunków formalnych, w tym zgłoszenia darowizny na formularzu SD-Z2 w terminie 6 miesięcy, o ile nie zachodzi ustawowy wyjątek.

Darowizny objęte ustawą o podatku od spadków i darowizn nie są jednocześnie opodatkowane podatkiem dochodowym od osób fizycznych, ponieważ art. 2 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych wyłącza z zakresu tej ustawy przychody podlegające przepisom o podatku od spadków i darowizn. Inaczej może być jednak wtedy, gdy wpłaty są zapłatą za świadczenie, usługę, towar albo elementem działalności zarobkowej.

Obowiązki po zgłoszonej zbiórce publicznej

Zgłoszona zbiórka publiczna wiąże się z obowiązkami sprawozdawczymi. Zgodnie z art. 16 ust. 1 ustawy z dnia 14 marca 2014 r. o zasadach prowadzenia zbiórek publicznych organizator sporządza i doręcza ministrowi właściwemu do spraw administracji publicznej sprawozdanie z przeprowadzonej zbiórki, z podaniem wartości i rodzaju zebranych ofiar, w terminie 30 dni od zakończenia zbiórki.

Jeżeli zbiórka trwa dłużej niż rok, art. 16 ust. 2 tej ustawy przewiduje obowiązek składania sprawozdań także za kolejne okresy prowadzenia zbiórki. Odrębne sprawozdanie dotyczy sposobu rozdysponowania zebranych ofiar. Obowiązek ten wynika z art. 17 ustawy z dnia 14 marca 2014 r. o zasadach prowadzenia zbiórek publicznych, a konkretny termin zależy między innymi od rodzaju organizatora oraz tego, czy środki zostały rozdysponowane od razu, czy są wydatkowane przez dłuższy czas.

Konsekwencje nieprawidłowej zbiórki

Jeżeli ktoś organizuje albo przeprowadza zbiórkę publiczną bez wymaganego zgłoszenia albo niezgodnie ze zgłoszeniem, naraża się na odpowiedzialność z art. 56 § 1 ustawy z dnia 20 maja 1971 r. Kodeks wykroczeń. Przepis ten przewiduje karę grzywny. Zgodnie z art. 56 § 3 Kodeksu wykroczeń można także orzec przepadek przedmiotów uzyskanych ze zbiórki przeprowadzonej bez wymaganego zgłoszenia lub niezgodnie ze zgłoszeniem.

Osobny problem powstaje, gdy opis zbiórki jest nieprawdziwy albo gdy organizator od początku nie zamierza przeznaczyć środków na deklarowany cel. W zależności od stanu faktycznego może to prowadzić do roszczeń cywilnych darczyńców, odpowiedzialności za naruszenie dóbr osobistych lub odpowiedzialności karnej. Jeżeli sprawca w celu osiągnięcia korzyści majątkowej doprowadza inną osobę do niekorzystnego rozporządzenia mieniem przez wprowadzenie jej w błąd, zastosowanie może mieć art. 286 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny.

Jak bezpiecznie zorganizować prywatną zbiórkę?

Przed rozpoczęciem zbiórki warto ustalić, czy będzie to zbiórka internetowa, przelewy na rachunek, zbieranie gotówki do puszek, czy zbieranie darów rzeczowych w miejscu publicznym. Od tej decyzji zależą obowiązki formalne.

• Jeżeli zbierasz środki przez przelewy lub platformę internetową, opisz cel jasno i prawdziwie oraz zachowuj dokumentację wpłat i wydatków.
• Jeżeli planujesz zbierać gotówkę lub rzeczy w miejscach publicznych, sprawdź, czy trzeba powołać komitet społeczny albo działać przez organizację uprawnioną i dokonać zgłoszenia.
• Jeżeli środki mają być przeznaczone na leczenie, rehabilitację lub pomoc rodzinie, gromadź dokumenty potwierdzające potrzebę i późniejsze wydatki.
• Jeżeli wpłaty od jednej osoby przekroczą limit podatkowy, ustal właściwą grupę podatkową i obowiązki wobec urzędu skarbowego.
• Nie obiecuj darczyńcom świadczeń wzajemnych, jeżeli chcesz, aby wpłaty miały charakter darowizny.

FAQ

Źródła

• Art. 1, art. 2, art. 3, art. 4, art. 5, art. 9, art. 16 i art. 17 ustawy z dnia 14 marca 2014 r. o zasadach prowadzenia zbiórek publicznych.
• Art. 3 ust. 2, art. 3 ust. 3 i art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie.
• Art. 888 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny.
• Art. 1 ust. 1 pkt 2, art. 4a, art. 9 ust. 1 i art. 17a ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn.
• Art. 2 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych.
• Art. 56 § 1 i § 3 ustawy z dnia 20 maja 1971 r. Kodeks wykroczeń.
• Art. 286 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny.