Fundator, fundacja i własna działalność – kiedy powstaje konflikt interesów?

Kiedy współpraca fundatora z otoczeniem fundacji budzi problem prawny?

Opisana sytuacja nie jest z góry zakazana. Fundator może prowadzić jednoosobową działalność gospodarczą, a fundacja może współpracować z innymi podmiotami, które z kolei współpracują z fundatorem. Problem zaczyna się wtedy, gdy pojawia się konflikt interesów, czyli ryzyko, że osoba wpływająca na decyzje fundacji działa jednocześnie we własnym interesie majątkowym.

W praktyce trzeba ocenić przede wszystkim:

• czy fundator zasiada w zarządzie, radzie fundacji albo innym organie decydującym o wydatkach,
• czy brał udział w wyborze firmy, której fundacja zleca zadania,
• czy wynagrodzenie otrzymywane przez fundatora ma charakter rynkowy,
• czy nie dochodzi do obchodzenia zakazu finansowania prywatnych korzyści ze środków fundacji,
• czy źródło pieniędzy nakłada szczególne ograniczenia dotyczące podmiotów powiązanych.

Sama zależność biznesowa nie przesądza więc o naruszeniu prawa. Znaczenie ma konkretny stan faktyczny oraz dokumenty, na podstawie których fundacja działa i wydatkuje środki.

Jakie przepisy mają tu największe znaczenie?

Podstawowym aktem jest ustawa z 6 kwietnia 1984 r. o fundacjach. Zgodnie z art. 5 ust. 1 tej ustawy fundacja działa na podstawie przepisów ustawy i statutu. To oznacza, że dla oceny dopuszczalności określonej współpracy kluczowe są nie tylko przepisy powszechne, ale również konkretne postanowienia statutu.

Jeżeli fundacja prowadzi działalność gospodarczą, to musi ona pozostawać w rozmiarach służących realizacji celów fundacji, co wynika z art. 5 ust. 5 ustawy o fundacjach. Warto więc dodatkowo zweryfikować, czy przepływy finansowe nie prowadzą do sytuacji, w której aktywność fundacji faktycznie służy przede wszystkim interesowi prywatnemu fundatora, a nie celom statutowym.

Jeżeli fundacja ma status organizacji pożytku publicznego, zastosowanie ma także ustawa z 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie. Zgodnie z art. 20 ust. 1 pkt 6 tej ustawy statut organizacji pożytku publicznego musi zakazywać:

• udzielania pożyczek lub zabezpieczania zobowiązań majątkiem organizacji wobec członków organów, członków, pracowników oraz osób im bliskich,
• przekazywania majątku na rzecz tych osób na zasadach innych niż wobec osób trzecich, w szczególności bezpłatnie lub na preferencyjnych warunkach,
• wykorzystywania majątku na rzecz tych osób na zasadach innych niż wobec osób trzecich, chyba że wynika to bezpośrednio z celu statutowego,
• zakupu towarów lub usług od podmiotów, w których uczestniczą te osoby, na zasadach innych niż wobec osób trzecich lub po cenach wyższych niż rynkowe.

To właśnie ostatni element ma szczególne znaczenie przy współpracy fundacji z firmą powiązaną z fundatorem lub członkiem organu.

Czy fundator może zarabiać pośrednio na współpracy związanej z fundacją?

Tak, ale tylko wtedy, gdy nie dochodzi do naruszenia przepisów, statutu albo warunków finansowania. Sama okoliczność, że fundator otrzymuje wynagrodzenie od firmy współpracującej z fundacją, nie jest jeszcze bezprawna. Trzeba jednak ocenić, czy fundacja nie stała się narzędziem kierowania środków do fundatora.

Ryzyko naruszenia rośnie szczególnie wtedy, gdy łącznie występują następujące okoliczności:

• fundator ma realny wpływ na wybór kontrahenta fundacji,
• nie ma procedury wyłączenia go z podejmowania decyzji,
• umowy nie są zawierane na warunkach rynkowych,
• brakuje porównania ofert albo uzasadnienia wyboru wykonawcy,
• fundacja korzysta ze środków publicznych, grantów albo dotacji z zakazem finansowania podmiotów powiązanych.

Jeżeli fundacja zleca zadania firmie, a fundator jest następnie wynagradzany przez tę firmę za rzeczywiście wykonywane usługi, to z punktu widzenia prawa nie wystarczy stwierdzenie: „wynagrodzenie jest normalne”. Potrzebna jest jeszcze możliwość wykazania, że relacja jest przejrzysta, uczciwa i niepreferencyjna.

Znaczenie statutu, uchwał i procedury wyłączenia z decyzji

W wielu fundacjach najważniejsze ograniczenia nie wynikają bezpośrednio z ustawy, lecz ze statutu. Statut może przewidywać np. zakaz zawierania umów z podmiotami powiązanymi, obowiązek uzyskania zgody rady fundacji albo konieczność wyłączenia zainteresowanej osoby z głosowania.

Jeżeli fundator zasiada w organie fundacji, bezpiecznym rozwiązaniem jest:

• ujawnienie powiązania przed podjęciem decyzji,
• odnotowanie tego w protokole,
• wyłączenie się z głosowania lub podejmowania decyzji,
• pozyskanie porównania ofert albo innego uzasadnienia rynkowości warunków,
• zawarcie umowy w sposób transparentny i możliwy do późniejszej kontroli.

Takie działania nie eliminują automatycznie ryzyka, ale znacząco ograniczają zarzut działania w warunkach konfliktu interesów.

Zobacz również:

• działalność fundacji
• jakie opłaty i podatki płaci fundacja

Środki publiczne, granty i dotacje – tu ryzyko jest największe

Jeżeli fundacja finansuje projekt z dotacji samorządowej, ministerialnej, unijnej lub z konkursu grantowego, trzeba sprawdzić regulamin konkursu, umowę dotacyjną i wytyczne kwalifikowalności wydatków. To właśnie tam bardzo często znajdują się dodatkowe ograniczenia dotyczące konfliktu interesów, konkurencyjności i podmiotów powiązanych.

W praktyce sponsor lub grantodawca może wymagać:

• złożenia oświadczeń o bezstronności,
• stosowania zasady konkurencyjności,
• wyłączenia osób powiązanych z procesu wyboru wykonawcy,
• zakazu udzielania zamówień podmiotom powiązanym osobowo lub kapitałowo,
• zwrotu części albo całości środków w razie naruszenia procedur.

Nawet jeśli ustawa o fundacjach nie zakazuje danej współpracy wprost, złamanie warunków dotacji może skutkować obowiązkiem zwrotu finansowania, korektą finansową lub odpowiedzialnością członków zarządu za nienależyte wykonywanie obowiązków.

Jak ocenić, czy warunki współpracy są bezpieczne?

Najlepiej przejść przez prostą checklistę:

Jeżeli na któreś z tych pytań odpowiedź brzmi „nie” albo „nie wiem”, warto przeprowadzić audyt dokumentów przed dalszą współpracą.

Jakie mogą być konsekwencje naruszenia?

Konsekwencje zależą od rodzaju nieprawidłowości. Mogą obejmować:

• zakwestionowanie wydatku przez grantodawcę lub organ kontrolny,
• obowiązek zwrotu dotacji albo części finansowania,
• zarzut naruszenia statutu i zasad należytego zarządzania fundacją,
• odpowiedzialność członków zarządu wobec fundacji na zasadach ogólnych prawa cywilnego,
• utratę statusu organizacji pożytku publicznego, jeśli naruszenia mają charakter istotny i dotyczą warunków z art. 20 ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie,
• ryzyko podatkowe, jeśli wydatek zostanie uznany za niezwiązany z celem statutowym lub za świadczenie preferencyjne.

W skrajnych przypadkach, gdy dochodzi do pozornego obrotu lub wyprowadzania środków, mogą pojawić się również dalsze konsekwencje cywilne, podatkowe, a nawet karne. To jednak wymagałoby ustalenia konkretnych okoliczności, a nie samego faktu istnienia powiązania.

Wniosek praktyczny

W opisanej sytuacji może występować konflikt interesów, ale nie da się tego przesądzić wyłącznie na podstawie samego schematu współpracy. Decydujące są:

• rola fundatora w organach fundacji i jego wpływ na decyzje,
• postanowienia statutu,
• źródło środków przekazywanych przez fundację,
• warunki umowy z kontrahentem fundacji,
• sposób udokumentowania rynkowości i bezstronności.

Jeżeli fundator nie decyduje o wyborze wykonawcy, wynagrodzenie jest rynkowe, a dokumentacja projektu nie zakazuje takich powiązań, sama współpraca nie musi być sprzeczna z prawem. Jeżeli jednak fundator ma wpływ na rozdysponowanie środków fundacji i jednocześnie prywatnie na tym korzysta, ryzyko prawne jest realne i wymaga szczegółowej analizy dokumentów.

FAQ

Czy sam fundator może otrzymywać wynagrodzenie w związku z działalnością fundacji?

Tak, ale nie może to naruszać statutu, zasad OPP, warunków dotacji ani prowadzić do preferencyjnego korzystania z majątku fundacji. Znaczenie ma też to, czy fundator decyduje o przyznaniu takiego wynagrodzenia.

Czy konflikt interesów musi być wprost zapisany w ustawie?

Nie. Często wynika on z połączenia przepisów ustawowych, postanowień statutu, zasad grantowych i ogólnego obowiązku działania w interesie fundacji, a nie prywatnym interesie osoby powiązanej.

Czy wystarczy, że cena usługi jest rynkowa?

Nie zawsze. Rynkowa cena jest bardzo ważna, ale trzeba jeszcze wykazać przejrzystość procedury, brak uprzywilejowania i zgodność z warunkami finansowania projektu.

Czy problem dotyczy tylko fundacji mających status OPP?

Nie. W fundacjach bez statusu OPP również może dojść do naruszeń statutu, zasad zarządzania majątkiem lub warunków dotacji. Status OPP tylko wprowadza dodatkowe, wyraźne wymogi ustawowe.

Jak najlepiej zabezpieczyć fundację?

Warto wprowadzić do statutu i praktyki działania zasady ujawniania powiązań, wyłączania z decyzji, dokumentowania wyboru kontrahentów oraz archiwizowania porównań ofert i uchwał.

Źródła

• Ustawa z 6 kwietnia 1984 r. o fundacjach (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 166).
• Ustawa z 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 1491).
• Statut konkretnej fundacji oraz uchwały jej organów.
• Umowy dotacyjne, regulaminy konkursów, wytyczne grantodawców i dokumentacja wyboru wykonawców – jeśli fundacja korzysta ze środków zewnętrznych.