Odejście z zarządu stowarzyszenia zwykłego a odpowiedzialność za długi

Odpowiedzialność za zobowiązania stowarzyszenia zwykłego

W opisanej sytuacji najważniejsze jest to, że chodzi o stowarzyszenie zwykłe, a nie stowarzyszenie rejestrowe wpisane do KRS. To rozróżnienie ma zasadnicze znaczenie dla odpowiedzialności za długi.

Zgodnie z art. 40 ust. 1b ustawy z 7 kwietnia 1989 r. – Prawo o stowarzyszeniach, za zobowiązania stowarzyszenia zwykłego odpowiada przede wszystkim samo stowarzyszenie zwykłe całym swoim majątkiem, a członek stowarzyszenia zwykłego odpowiada solidarnie ze stowarzyszeniem i pozostałymi członkami bez ograniczenia całym swoim majątkiem, ale dopiero gdy egzekucja z majątku stowarzyszenia okaże się bezskuteczna. Jest to więc odpowiedzialność subsydiarna.

Oznacza to w praktyce, że wierzyciel powinien najpierw próbować uzyskać zaspokojenie z majątku stowarzyszenia zwykłego. Dopiero gdy to się nie powiedzie, może kierować roszczenia do członków.

Takie rozumienie art. 40 ust. 1b Prawa o stowarzyszeniach potwierdza m.in. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z 24 listopada 2017 r., sygn. I SA/Lu 671/17, w którym sąd wskazał na pomocniczy, wtórny charakter odpowiedzialności członków stowarzyszenia zwykłego.

Czy po odejściu z zarządu nadal można odpowiadać za wcześniejsze zobowiązania?

Tak – samo odejście z zarządu nie zamyka automatycznie odpowiedzialności za wcześniej istniejące zobowiązania stowarzyszenia zwykłego. Decydujące znaczenie ma tu nie tyle sama funkcja w zarządzie, ile status członka stowarzyszenia zwykłego w czasie istnienia zobowiązania.

Art. 40 ust. 1b Prawa o stowarzyszeniach wiąże odpowiedzialność z byciem członkiem stowarzyszenia zwykłego. Jeżeli więc zobowiązanie powstało w okresie, gdy był Pan członkiem stowarzyszenia, późniejsze ustanie funkcji lub nawet ustanie członkostwa co do zasady nie daje pewności, że wierzyciel nie będzie mógł dochodzić zapłaty po bezskutecznej egzekucji wobec stowarzyszenia.

W Pana sprawie szczególne znaczenie ma też to, że podpisywał Pan umowy jako osoba reprezentująca stowarzyszenie. To nie oznacza jeszcze automatycznie odrębnej osobistej odpowiedzialności kontraktowej tylko dlatego, że złożył Pan podpis. Jeżeli działał Pan w granicach umocowania i w imieniu stowarzyszenia, stroną umowy pozostaje stowarzyszenie. Jednak odpowiedzialność członkowska z art. 40 ust. 1b może i tak aktualizować się później na zasadzie subsydiarnej.

Inaczej byłoby, gdyby działał Pan bez umocowania albo przekroczył jego zakres. Wtedy mogłyby pojawić się dodatkowe ryzyka na tle art. 39 § 1 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, dotyczącego działania jako organ osoby prawnej bez umocowania lub z jego przekroczeniem, stosowanego odpowiednio do jednostek organizacyjnych działających przez swoje organy lub przedstawicieli. Ocena tego zależy już od treści regulaminu stowarzyszenia, zasad reprezentacji i konkretnych umów.

Czy można „przekazać” swoje zobowiązania innemu członkowi zarządu?

Wobec wierzycieli – nie. Nie ma przepisu, który pozwalałby członkowi stowarzyszenia zwykłego uwolnić się od odpowiedzialności z art. 40 ust. 1b Prawa o stowarzyszeniach przez samą uchwałę, oświadczenie albo protokół przekazania spraw.

Można natomiast uporządkować sytuację wewnętrznie. W praktyce warto sporządzić dokument przekazania spraw, w którym wskaże Pan:

• jakie umowy zostały zawarte,
• na jakich warunkach,
• jakie kwoty zostały pobrane i komu przekazane,
• jakie dokumenty, potwierdzenia i rozliczenia zostały wydane następcom,
• jaki jest aktualny stan wykonania zobowiązań.

Taki dokument nie usuwa odpowiedzialności wobec wierzycieli, ale ma duże znaczenie dowodowe w relacjach między członkami stowarzyszenia. Jeśli doszłoby do sporu regresowego między członkami po spłacie długu, będzie Pan mógł wykazać, co rzeczywiście przekazał i jaki był stan spraw przy rezygnacji.

Zobacz również: rezygnacja z członkostwa w komisji w stowarzyszeniu

Jakie dokumenty warto mieć przy odejściu ze stowarzyszenia lub z zarządu?

Aby jak najlepiej zabezpieczyć swoją sytuację dowodowo, warto zgromadzić komplet dokumentów. Nie wyłączą one odpowiedzialności ustawowej, ale mogą znacząco ułatwić obronę przed zarzutami o nierzetelne działanie, przywłaszczenie środków albo brak rozliczenia.

Jak skutecznie zrezygnować z funkcji i zadbać o aktualizację danych?

W stowarzyszeniu zwykłym trzeba odróżnić:

• rezygnację z funkcji przedstawiciela albo członka zarządu,
• ustanie członkostwa w stowarzyszeniu,
• aktualizację danych w ewidencji stowarzyszeń zwykłych.

Zasady reprezentacji i tryb rezygnacji powinny wynikać z regulaminu stowarzyszenia zwykłego. Jeżeli regulamin tego nie reguluje, stosuje się ogólne zasady składania oświadczeń woli. Dla bezpieczeństwa najlepiej złożyć rezygnację na piśmie i doręczyć ją w sposób dający dowód odbioru.

Jeżeli chce Pan nie tylko odejść z zarządu, ale również przestać być członkiem stowarzyszenia, trzeba sprawdzić regulamin stowarzyszenia co do sposobu wystąpienia. Samo „wyłączenie” przez uchwałę nie zawsze jest właściwym trybem, jeśli regulamin przewiduje dobrowolne wystąpienie członka przez jego oświadczenie.

W zakresie ewidencji aktualne znaczenie ma art. 40a ust. 1 i ust. 5 ustawy – Prawo o stowarzyszeniach. Stowarzyszenie zwykłe podlega wpisowi do ewidencji prowadzonej przez właściwego starostę, a dane objęte ewidencją powinny być aktualizowane. W praktyce po zmianie przedstawiciela, członków zarządu lub danych reprezentacji należy złożyć wniosek o aktualizację wpisu wraz z wymaganymi dokumentami.

Brak aktualizacji ewidencji nie oznacza jeszcze, że nadal pełni Pan funkcję, jeśli skutecznie złożył Pan rezygnację, ale może powodować problemy dowodowe i organizacyjne w kontaktach z kontrahentami oraz urzędami.

Zobacz również: rozwiązanie stowarzyszenia oraz rezygnacja prezesa zarządu fundacji

Czy inni członkowie zarządu lub stowarzyszenia też odpowiadają?

Tak. Zgodnie z art. 40 ust. 1b Prawa o stowarzyszeniach odpowiedzialność ma charakter solidarny. To oznacza, że po bezskutecznej egzekucji z majątku stowarzyszenia wierzyciel może żądać całości lub części należności od jednego, kilku albo wszystkich członków odpowiedzialnych za zobowiązanie.

Jeżeli jeden z członków spłaci więcej, niż wynika z jego wewnętrznego udziału, może potem dochodzić zwrotu od pozostałych na zasadach regresu z art. 376 § 1 Kodeksu cywilnego.

W relacjach wewnętrznych członkowie mogą między sobą ustalić, kto faktycznie przejmuje prowadzenie spraw, dokumentację i bieżące rozliczenia, ale takie ustalenia nie wiążą wierzyciela bez jego zgody. Zmiana dłużnika wymagałaby konstrukcji przejęcia długu, o której mowa w art. 519 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego, a to wymaga udziału wierzyciela. W realiach stowarzyszenia zwykłego nie usuwa to jednak samego ustawowego mechanizmu odpowiedzialności członków, jeśli zobowiązanie obciąża stowarzyszenie.

Na co uważać, jeśli przyjmował Pan pieniądze od kontrahentów?

Skoro potwierdzał Pan przyjęcie pieniędzy, powinien Pan szczególnie zadbać o dowody, że środki zostały przekazane na rzecz stowarzyszenia i wykorzystane zgodnie z jego celami.

W praktyce proszę zgromadzić:

• pokwitowania wpłat od kontrahentów,
• pokwitowania przekazania środków stowarzyszeniu lub konkretnym osobom działającym w jego imieniu,
• wyciągi bankowe, jeśli środki były wpłacane na rachunek,
• uchwały, protokoły i rozliczenia wskazujące przeznaczenie pieniędzy,
• korespondencję dotyczącą ustaleń i wykonania umów.

Jeżeli takich dokumentów nie ma, warto sporządzić zbiorcze zestawienie i przekazać je stowarzyszeniu za potwierdzeniem odbioru. Zmniejsza to ryzyko późniejszych sporów o to, czy środki zostały rozliczone prawidłowo.

Co realnie daje Panu największe bezpieczeństwo?

W Pana sytuacji nie istnieje jeden dokument, który „wyłączy” ustawową odpowiedzialność wobec wierzycieli za wcześniejsze zobowiązania stowarzyszenia zwykłego. Realnie największe znaczenie mają:

1. skuteczne i udokumentowane złożenie rezygnacji,
2. uporządkowane przekazanie spraw i dokumentów,
3. pełne rozliczenie pieniędzy, które Pan odbierał,
4. dopilnowanie aktualizacji danych w ewidencji stowarzyszeń zwykłych,
5. monitorowanie, czy stowarzyszenie wykonuje zawarte umowy i spłaca zobowiązania.

Warto też rozważyć pisemne wezwanie pozostałych osób prowadzących sprawy stowarzyszenia do potwierdzenia przejęcia dokumentacji i do podjęcia działań zmierzających do wykonania zawartych umów. Taki dokument nie usuwa odpowiedzialności wobec wierzycieli, ale wzmacnia Pana pozycję dowodową.

Jeżeli w tle są większe kwoty, spór między członkami, niejasna reprezentacja albo ryzyko zarzutów dotyczących obrotu pieniędzmi, potrzebna jest analiza konkretnych umów i regulaminu stowarzyszenia.

FAQ

Czy rezygnacja z zarządu automatycznie zwalnia z odpowiedzialności za stare długi?

Nie. W stowarzyszeniu zwykłym decydujące znaczenie ma art. 40 ust. 1b Prawa o stowarzyszeniach. Jeżeli zobowiązanie istniało, gdy był Pan członkiem stowarzyszenia, odpowiedzialność może aktualizować się także po odejściu, gdy egzekucja z majątku stowarzyszenia okaże się bezskuteczna.

Czy wystarczy uchwała, że od teraz za sprawę odpowiada ktoś inny?

Nie wobec wierzycieli. Taka uchwała może porządkować sprawy wewnętrzne, ale nie wyłącza odpowiedzialności wynikającej z ustawy.

Czy trzeba zawiadomić starostwo o zmianie składu władz lub reprezentacji?

Tak, należy doprowadzić do aktualizacji danych w ewidencji stowarzyszeń zwykłych prowadzonej przez starostę. To ważne dowodowo i organizacyjnie.

Czy podpisanie umowy osobiście oznacza, że zawsze odpowiadam własnym majątkiem?

Nie zawsze. Jeżeli działał Pan prawidłowo w imieniu stowarzyszenia i w granicach umocowania, stroną umowy jest stowarzyszenie. Osobna odpowiedzialność może jednak wynikać z art. 40 ust. 1b Prawa o stowarzyszeniach albo wyjątkowo z działania bez umocowania lub z jego przekroczeniem.

Jakie dokumenty są najważniejsze przy odejściu?

Przede wszystkim: pisemna rezygnacja, potwierdzenie jej doręczenia, protokół przekazania spraw, kopie umów, pokwitowania przekazania pieniędzy i potwierdzenie aktualizacji danych w ewidencji.

Zobacz również: odpowiedzialność wiceprezesa spółki

Źródła

• Ustawa z 7 kwietnia 1989 r. – Prawo o stowarzyszeniach, w szczególności art. 40 ust. 1b oraz art. 40a.
• Ustawa z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 39 § 1, art. 376 § 1 oraz art. 519 § 1 i § 2.
• Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z 24 listopada 2017 r., I SA/Lu 671/17.