Zrzeczenie się praw rodzicielskich a zgoda na adopcję dziecka

Nie ma prostego „zrzeczenia się praw rodzicielskich”

Potocznie mówi się o „zrzeczeniu się praw rodzicielskich”, ale takie pojęcie jest mylące. Kodeks rodzinny i opiekuńczy nie przewiduje jednostronnego oświadczenia rodzica, że po prostu rezygnuje on z bycia rodzicem. W praktyce w grę wchodzą trzy różne sytuacje:

• zgoda na przysposobienie dziecka – art. 119 i art. 119(2) ustawy z 25.02.1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy,
• pozbawienie władzy rodzicielskiej przez sąd – art. 111 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego,
• ograniczenie albo zawieszenie władzy rodzicielskiej – art. 109 oraz art. 110 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

To ważne rozróżnienie, bo skutki każdej z tych instytucji są inne. Sama trudna sytuacja finansowa nie powoduje automatycznie utraty praw do dziecka ani nie oznacza obowiązku wyrażenia zgody na adopcję.

Kiedy można wyrazić zgodę na adopcję dziecka?

Zgodnie z art. 119(2) § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego zgoda rodziców na przysposobienie dziecka nie może być wyrażona wcześniej niż po upływie 6 tygodni od urodzenia się dziecka. Oznacza to, że przed upływem tego terminu żadna skuteczna zgoda na adopcję nie może zostać przyjęta przez sąd.

Ten 6-tygodniowy okres nie jest terminem „na zmianę decyzji” ustalonym dowolnie przez ośrodek adopcyjny, lecz wynika wprost z ustawy. Jego celem jest ochrona rodzica po porodzie i danie czasu na podjęcie świadomej decyzji.

Jeżeli przed upływem 6 tygodni masz wątpliwości, to nie musisz podejmować ostatecznej decyzji. Dopóki nie dojdzie do złożenia przed sądem skutecznej zgody przewidzianej w art. 119 i art. 119(2) Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, możesz zmienić stanowisko.

Czy okres 6 tygodni można przedłużyć?

Co do zasady nie „przedłuża się” samego ustawowego terminu 6 tygodni, bo art. 119(2) § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wyznacza jedynie najwcześniejszy moment, od którego zgoda może być wyrażona. To oznacza, że:

• nie można zgody wyrazić wcześniej,
• ale nie ma obowiązku wyrazić jej dokładnie po 6 tygodniach.

Jeżeli po 6 tygodniach nadal nie jesteś gotowa do podjęcia decyzji, brak zgody oznacza po prostu, że adopcja na tej podstawie nie dojdzie do skutku. W praktyce stan dziecka będzie wtedy wymagał uregulowania przez sąd opiekuńczy i właściwe służby, z uwzględnieniem dobra dziecka.

Innymi słowy: nie „wydłuża się” ustawowego terminu, lecz można po prostu nie składać zgody, dopóki nie podejmiesz świadomej decyzji. Trzeba jednak pamiętać, że długotrwały brak stabilnej sytuacji dziecka może prowadzić do interwencji sądu rodzinnego.

Co się stanie, jeśli nie wyrazisz zgody przed sądem?

Jeżeli nie wyrazisz przed sądem zgody na przysposobienie, dziecko nie może zostać adoptowane wyłącznie dlatego, że znalazło się w placówce albo że rodzic ma trudną sytuację życiową. Zgoda rodziców jest co do zasady konieczna – art. 119 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Wyjątki od konieczności uzyskania zgody są ustawowe i dotyczą sytuacji szczególnych, np. gdy rodzice zostali pozbawieni władzy rodzicielskiej, są nieznani albo porozumienie się z nimi napotyka trudne do przezwyciężenia przeszkody – art. 119 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Jeśli więc rodzic nie wyrazi zgody na adopcję, sąd nie „zastępuje” tej decyzji tylko z powodu biedy czy chwilowego kryzysu. Inna sprawa, że sąd może badać, czy dziecko ma zapewnioną opiekę i bezpieczeństwo.

Zobacz również:

• pozbawienie ojca władzy

Czy po 6 tygodniach musisz zabrać dziecko do siebie?

Nie można sprowadzić sprawy do prostego wyboru: albo adopcja, albo natychmiastowe zabranie dziecka do domu. Jeżeli rodzic nie jest w stanie czasowo wykonywać opieki, możliwe są rozwiązania ochronne przewidziane przez prawo rodzinne i ustawę o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej.

Zgodnie z art. 32 ust. 1 ustawy z 9.06.2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej piecza zastępcza jest sprawowana w przypadku niemożności zapewnienia dziecku opieki i wychowania przez rodziców. Może to przybrać formę rodzinnej pieczy zastępczej albo instytucjonalnej pieczy zastępczej.

W praktyce oznacza to, że dziecko może zostać umieszczone np. w rodzinie zastępczej, rodzinnym domu dziecka albo placówce opiekuńczo-wychowawczej – zawsze na podstawie odpowiednich decyzji i z uwzględnieniem dobra dziecka.

Czy dziecko może przebywać gdzieś bez Twojego zrzeczenia się praw?

Tak. Jeżeli nie wyrażasz zgody na adopcję, ale z obiektywnych powodów nie możesz aktualnie sprawować codziennej opieki, możliwe jest umieszczenie dziecka w pieczy zastępczej. Nie oznacza to automatycznej utraty statusu rodzica ani natychmiastowego zerwania więzi prawnej z dzieckiem.

Trzeba jednak uczciwie zaznaczyć, że jeśli rodzic długotrwale nie wykonuje obowiązków wobec dziecka, sąd opiekuńczy może ingerować we władzę rodzicielską. Podstawą może być art. 109 § 1 i 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, gdy dobro dziecka jest zagrożone, a w skrajnych przypadkach także art. 111 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Dlatego najbezpieczniej działać formalnie: współpracować z ośrodkiem adopcyjnym, organizatorem rodzinnej pieczy zastępczej, ośrodkiem pomocy społecznej i sądem rodzinnym. Pozostawienie dziecka bez uregulowania jego sytuacji prawnej i opiekuńczej może wywołać poważne konsekwencje.

Jakie rozwiązania są możliwe w praktyce?

Czy sama bieda może być podstawą odebrania dziecka?

Co do zasady nie. Zgodnie z art. 112(3) § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego umieszczenie dziecka w pieczy zastępczej powinno nastąpić po wyczerpaniu form pomocy rodzicom, chyba że dobro dziecka wymaga niezwłocznego zapewnienia mu pieczy zastępczej. Sama trudna sytuacja materialna nie powinna automatycznie prowadzić do rozdzielenia rodziny, jeżeli możliwe jest udzielenie realnej pomocy.

W praktyce warto sprawdzić, czy przysługuje wsparcie z pomocy społecznej, świadczenia rodzinne, wsparcie asystenta rodziny lub pomoc organizowana przez powiat i gminę. Jeżeli problem ma charakter przejściowy, może to mieć duże znaczenie dla oceny sądu.

Co z ojcem dziecka?

W sprawach adopcyjnych znaczenie ma również sytuacja prawna ojca dziecka. Jeżeli ojcostwo jest ustalone, jego zgoda może być potrzebna na zasadach wynikających z art. 119 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Jeżeli stan faktyczny jest bardziej złożony, trzeba odrębnie ustalić, czy ojciec ma władzę rodzicielską, czy uznał dziecko i czy można się z nim porozumieć.

Jeżeli w tle sprawy pojawiają się alimenty, warto pamiętać, że brak kontaktu z dzieckiem albo brak wykonywania władzy rodzicielskiej nie oznacza automatycznie ustania obowiązku alimentacyjnego. To odrębna kwestia prawna.

Zobacz również:

• zrzeczenie alimentów

Jak postąpić najbezpieczniej?

Jeżeli jesteś po porodzie i nie wiesz, czy wyrazić zgodę na adopcję, najbezpieczniej:

1. nie składać pochopnych oświadczeń,
2. ustalić z ośrodkiem adopcyjnym i sądem, jaka jest aktualna sytuacja dziecka,
3. sprawdzić możliwość wsparcia rodziny biologicznej, pieczy zastępczej lub pomocy społecznej,
4. uporządkować sytuację prawną ojca dziecka, jeśli to potrzebne,
5. skonsultować sprawę indywidualnie, bo duże znaczenie mają szczegóły faktyczne.

Zwłaszcza gdy pojawiają się wątpliwości co do presji otoczenia, stanu psychicznego po porodzie, braku mieszkania, konfliktu z ojcem dziecka albo możliwości czasowego umieszczenia dziecka w pieczy zastępczej, warto uzyskać poradę dostosowaną do konkretnej sytuacji.

FAQ

Czy można po prostu zrzec się praw rodzicielskich?

Nie. Kodeks rodzinny i opiekuńczy nie przewiduje prostego jednostronnego „zrzeczenia się” praw rodzicielskich. W praktyce chodzi najczęściej o zgodę na przysposobienie albo o orzeczenie sądu o pozbawieniu władzy rodzicielskiej.

Czy 6 tygodni od porodu to sztywny termin na podjęcie decyzji?

To termin ustawowy wskazujący najwcześniejszy moment wyrażenia zgody na adopcję. Nie trzeba składać zgody dokładnie po 6 tygodniach, ale nie można zrobić tego wcześniej.

Czy brak zgody na adopcję oznacza, że dziecko od razu trzeba zabrać do domu?

Nie zawsze. W zależności od sytuacji możliwe jest umieszczenie dziecka w pieczy zastępczej, ale wymaga to formalnych działań i oceny dobra dziecka przez właściwe organy.

Czy sama trudna sytuacja finansowa wystarczy do odebrania dziecka?

Co do zasady nie. Najpierw powinny zostać rozważone formy pomocy rodzinie, chyba że dobro dziecka wymaga natychmiastowej ochrony.

Czy po adopcji biologiczny rodzic ma prawo kontaktu z dzieckiem?

Nie w zwykłym znaczeniu rodzicielskim. Po prawomocnym przysposobieniu powstaje więź prawna z rodzicami adopcyjnymi zgodnie z zasadami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, a wcześniejsze uprawnienia rodzica biologicznego co do zasady ustają.

Źródła

• Ustawa z 25.02.1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 109, art. 110, art. 111 § 1, art. 112(3) § 1, art. 119 § 1, art. 119(2) § 1.
• Ustawa z 9.06.2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, w szczególności art. 32 ust. 1.